– قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى قادىر مىرزاليەۆتىڭ كىتاپحاناسى ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى اتاقتى كىتاپحانالاردىڭ ءبىرى بولدى. ول كىسى قارا بازاردان سيرەك كىتاپتى دا, وداقتىڭ بۇكىل باسپالارىنان جاڭا شىعىپ جاتقان جاڭالىعى بار كىتاپتاردى دا ىزدەپ ءجۇرىپ تەگىس جينادى. ءوزىنىڭ قولىندا باردى بىرەۋدىڭ قولىندا بار جاقسىعا اۋىستىردى جانە سونىڭ ءبارىن قۇنىعا, قۇمارتا وقىدى. ءبىز كورشى تۇردىق. كىتاپحاناسىن جاقسى كورەتىنى سونشا, ول كىتاپتى ءوزىنىڭ ءۇش بالاسىنان ارتىق كورمەسە, كەم كورگەن جوق. بىردە قادىر اعانىڭ شىعىپ كەتكەنىن پايدالانىپ, ۇناعان كىتاپتى قولىما الىپ پاراقتاپ كوز جۇگىرتتىم دە, قايتا ورنىنا قويىپ ەدىم. قايتىپ كىرگەن سوڭ ءتورت قابىرعا كىتاپتىڭ ىشىندەگى مەن قوزعاعان كىتاپتىڭ قيسايىپ تۇرعانىن بايقاپ قويعان قادىر اعا جەدەل باسىپ بارىپ الگى ۇستاعان كىتاپتى سۋىرىپ الىپ, ورنىنا تۇزەپ قويدى. سەبەبى مەن شەتىن قيسايتىڭقىراپ قويعان ەكەم. ول كىسىنىڭ «ۇيىنە كەلگەندەردى كەتەرىندە قۇشاقتاپ شىعارىپ سالاتىن» دەيتىن اڭگىمە دە راس. «ال, جىگىتتەر, امان بولىڭدار» دەپ قاپسىرا قۇشاقتاپ, ارقا-باسىن سيپالاپ, قالتا تۇسىن باسىپ كورىپ, قيماي قوشتاساتىنى بار. سونداعىسى كىتابىن قىمقىرىپ كەتپەسىن دەگەنى. مىنە, قادەكەڭنىڭ سول كىتاپحاناسىن اقجايىققا ارنايى ورتالىق سالىپ كوشىرىپ الدىق. كوپتەن ويدا جۇرگەن شارۋا ەدى, كوپتىڭ كومەگىمەن ول دا ورىندالدى. اسىرەسە سوڭعى «ەلدەن كەلگەن كوك دونەننىڭ سۋرەتىنىڭ قاسىندا كوك شاپان تۇرسىن» دەپ جەڭەشەمە ايتىپ, ونى دا تۇگەندەپ قويدىق. اعانىڭ ءوزى ۇستاپ, تۇتىنعان دۇنيەسىنىڭ ءبارى, ءتىپتى قالامسابىنا دەيىن تۋعان جەرىنە ءتىزىلىپ باردى. بۇل – ۇلكەن ورتالىق. بولاشاقتا, ارينە, «كىتاپ قايدا» دەپ ىزدەيتىن كەزەڭ تۋعاندا, كەلەشەك ۇرپاق قادىر وقىعان كىتاپتىڭ ىشىندەگى افوريزمدەر مەن ءوزى قالدىرعان ۇلاعاتتى سوزدەردى پايدالانىپ, عىلىمي ەڭبەك قورعايتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– ال ءوز كىتاپحاناڭىز؟
– ءوزىمنىڭ كىتاپحانامدا ستۋدەنت كەزدەن جيعان, كوزكورگەن اعالاردىڭ اقجارما تىلەگىمەن قولتاڭبا بەرگەن, وتە كونە, قايتا باسىلىپ شىقپايتىن كىتاپتار بار. قازىرگى جاعدايدا ءتىرى جۇرگەن سوڭ سەنىڭ مۇراڭدى ەشكىم قادىرلەمەيدى عوي. اكەمنىڭ كىندىك قانى تامعان ءۇيىنىڭ ورنىنا كۇيەۋىم ءۇي سالىپ بەردى. سول كەزدە قۇداي اۋزىما سالعان بولار, مەن وعان تۇرمىسقا شىعاردا: «اقجايىقتىڭ جاعاسىنا ءۇي سالىپ بەرسەڭ, مەن ساعان جار بولامىن» دەپ ايتقان بولاتىنمىن. اۋىلعا ءۇي سالىپ, كىتاپتارىمدى تۇتاس كوشىرىپ اپارىپ, تەكشەلەپ جينادىم. وندا ءتۇرلى-ءتۇرلى كىتاپتار بار. جۇبان مولداعاليەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, حاميت ەرعاليەۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, شونا سماحان ۇلى, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, ءماريام حاكىمجانوۆا, فاريزا وڭعارسىنوۆا مەن كۇلاش احمەتوۆانىڭ قولتاڭباسى جازىلعان جانە وزىمە ىستىق كىتاپتاردىڭ ءبارى دە جايىقتىڭ بويىنداعى ۇيدە قالدى.
– ونى جەرگىلىكتى وقىرماندار پايدالانا الا ما؟
– كىتاپحانا سالاسىن مەملەكەت ەندى قولعا الىپ, قولداپ جاتقانى بەلگىلى. ازىرگە جەرگىلىكتى وقىرماندارعا ارنالعان بۇرىنعى كىتاپحانالار جەلىسى جۇمىس ىستەپ تۇر. كىتاپتى قۇرمەتتەپ وتىرعان ادامدى ازىرگە كورىپ تۇرعان جوقپىن. بىراق ءالى دە ءۇمىتىم بار. وقيتىن ۇرپاق ورالادى. كىتاپسىز ادامنىڭ كۇنى بولمايدى. «سول كەزدە كەرەگىن جيناپ الار» دەپ, جايىققا كىتاپحانامدى اماناتتاپ, ۇستاعان دۇنيەمنىڭ ءبارىن مەن دە ەلگە قالدىرىپ كەتتىم. سول اپارعان كىتاپتار جينالعان كۇيى سورەسىندە سىرەسىپ تۇر. كۇزەتشى قويىپ, قاراتىپ وتىرمىن. ءوزىمنىڭ اتا-بابامنىڭ مەكەنى, بۇرىنعى اقجايىق اۋدانى تاراپ كەتكەن. قاسىندا, ورماننىڭ ءبىر مۇيىسىندە جايىققا قاراپ تۇرعان جالعىز ءۇي. ەلگە بارسام, توقتايتىن ءۇيىم – سول.
– ادەبيەتتە شىن تالانتتار بار. ولارعا كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ جۇرەتىن تەرىس نيەتتەگى دارىنسىزدار دا بار. ءومىر – كۇرەس بولسا, وسى ۇدەرىس ادەبيەتكە قالاي اسەر ەتەدى؟
– ادەبيەتتە نەگىزى قالام ۇستاعان سوڭ, باستى ماقسات – قولىڭنان كەلگەنشە ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن شىعارما جازۋ. ال اقىندار قاشان, قاي كەزدە دە قوعامعا وپپوزيتسيا بولادى. ويلى ادامنىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامداعى ادىلەتسىزدىكپەن ىمىراعا كەلە الماۋى, كوزقاراسىنىڭ سايكەس كەلمەۋى زاڭدىلىق. ويتكەنى اقىن جۇرەگىنىڭ ىزدەگەنى ىلعي ادالدىق پەن ادامگەرشىلىك بولسا, قوعامدا ول ءسات سايىن بۇزىلىپ, وزگەرىپ تۇرادى. سوعان قارسىلىق بىلدىرەمىن دەپ كەيبىرەۋلەر قارسى تۇرىپ جاتادى. ال مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ودان گورى سەن ءوزىڭنىڭ جۇرەگىڭدەگىنى ادامزاتقا, كەلەر ۇرپاعىڭا پايداسى تيەتىن, وركەندەپ-وسۋىنە كومەگى بار نارسەلەر قالدىرساڭ, سول ومىرشەڭ دەپ ويلايمىن. ال «مەن وپپوزيتسيامىن» دەپ قۇر كەڭىردەك سوزىپ ايقايلاۋ, كوز الداپ ۋاقىتشا تىنىشتىقتى بۇزۋدىڭ ادەبيەتكە كەرەگى جوق.
تاريحتىڭ كوشى توقتامايدى, بىراق ءار ۇرپاقتىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەزەڭنىڭ دامۋ تالابىنا ساي وزىنە بۇيىراتىن قوعامى, عاسىرى بار. ولار قوعامدىق ءومىر مەن الەمدىك وقيعالارعا ءسوزسىز اسەر ەتەدى. ادامزات ءبارىبىر سول وزىنە بۇيىرعان عاسىردىڭ قيىندىعىن ارقالاپ وتەدى. بىرەۋلەردىڭ تاعدىرىنا اشتىق تۋرا كەلەدى, بىرەۋلەر سوعىستى كورەدى, بىرەۋلەر تاس-تالقان تابيعاتتىڭ دۇلەيىنەن بولاتىن اپاتتىڭ زاردابىن تارتادى. قاي ۇرپاق وزىنە نە بۇيىرتسا, سونى وتەيدى. الىمساقتان سولاي. مىسالى, شىڭعىس حان ءداۋىرى شايقاسپەن, جاۋلاپ الۋ, قىرىپ-جويۋمەن تاريحتا اتى قالدى. ودان كەيىنگى قازاق تاريحىنا تالاي تۇعىرلى تۇلعالاردى سىيلاعان حاندىق ءداۋىرى, ول دا كەيىن قيرادى. بۇلاردان سوڭ ءداۋىر-دۇنيەنىڭ بەتىنە دۇبىرلەپ شىققان اقتار مەن قىزىلداردىڭ قاقتىعىسى رەۆوليۋتسيا اتالىپ, ول ءبىزدىڭ اتالارىمىزعا بۇيىرسا, سوعىس اكەلەرىمىزگە بۇيىردى. ال بىزگە تەرروريزم, تەحنولوگيا تەكەتىرەسى, قاتەرلى ۆيرۋس-اۋرۋ كەلدى. سونىمەن بىرگە قازاق بالالارىنىڭ جۇمىس ىزدەپ, ءبىلىم قۋىپ, جاپپاي شەتەل اسىپ جاتقانىنىڭ دا ءوز سەبەبى بار.
ء«ار قازاقتىڭ ارمانى بايۋ شىعار,
بايىعانعا راحات دايىن شىعار.
شەتەلگە كەتتى بارلىق اقشالىلار,
بازاردا قالدى ءبىزدىڭ قايىرشىلار». باس-باسىمىزعا جاعداي تىلەپ, تويعان جەرىمىزدە جۇرە بەرسەك, سوندا مىناۋ بابالار تاستاپ كەتكەن ۇلان-عايىر جەر مەن ەلگە, بايلىعىڭا, بارىڭا بولاشاقتا كىم يە بولادى؟ مەنى كەيدە ۇيقىدان شوشىپ وياتاتىن ءبىر ساۋال – وسى. الاڭ كوڭىلمەن الا تاڭعا دەيىن وتىرىپ وسىنداي دا ولەڭدەر جازامىن. بىراق بۇلار ەش جەردە جاريالانبايدى. سوندىقتان ادەبيەتشى سونىڭ اراسىندا قالامىمەن ادامزاتقا مەيىرىم توگەتىن, شۋاق شاشاتىن, باقىتتى جاسايتىن, ساناسىن وسىرەتىن ءبىر سويلەم جازىپ قالدىرسا دا, ادامزات ءۇشىن سول ولجا. قاشاندا بارىنەن پاراسات ۇستەم تۇرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
– قازاقتا تابيعي دارىنى ايقىن اقىن قىزدار كوپ ەمەس. ءوزىڭىزدى تاماشا ليريك اقىن جانە قوعام قايراتكەرى دەپ تانيمىز. قوعامدى كەرى سۇيرەيتىن كەدەرگىلەر مەن تەرىس اعىمدارعا دا قارسى ىركىلمەي سويلەيسىز. ەل مەن جەر, قازاق بالاسىنىڭ, اسىرەسە قىز بالانىڭ باعىن اسىرۋ تۋرالى, قىز تاربيەسى تۋرالى ءجيى ايتاسىز. مۇنىڭ بارىنە قاجىر-قايرات پەن وتانشىلدىق رۋح كەرەك. سىزدەن قازاق قىزىنىڭ ىشكى ەركىندىگىن كورىپ قۋانامىن. بۇل ەركىندىك سىزگە قايدان كەلدى؟
– جالپى, ادامنىڭ قالىپتاسۋىنا, بالانىڭ تاربيەسىنە ىقپال ەتەتىن, ءوز شاڭىراعى, ءوز تەگى جانە وتباسىنداعى بەسىكتەن باستالاتىن تاربيە. قازاق – قىزىن قوناق دەپ ەركەلەتىپ وسىرەتىن ەرەكشە ۇلت. تاريحتى قاراڭىز, قازاق ەشقاشان قىزىن ەشقاشان پارەنجە وراماعان, كەلىندى كەلىن دەپ سىيلاپ, ارداقتاعان قازاق ايەلىن قورلاعان ۇلت ەمەس. اتا-انام مەنى بەتىمنەن قاقپاي, جىلى-جۇمساعىن اۋزىما توسىپ, يىنىمە بار اسىلدى جاپسىرىپ, ءبىر قىز بالا كورۋگە ءتيىس قامقورلىق پەن ەركەلىگىنە بولەپ وسىرسە دە, ەسەرلىككە سالىنعام جوق. كەرىسىنشە, ەركىندىك پەن ەركەلىك مىنەزىمدەگى باتىلدىق پەن وتكىرلىكتى ۇشتادى. «سەن قىز بالاسىڭ, تىنىش وتىر» دەگەن ورىنسىز قاقپاقىلدى كورگەنىم جوق. «سەن كۇيەۋگە كەتەسىڭ, از كۇندىك قوناقسىڭ» دەگەن اڭگىمەنى اتا-انام ەشقاشان ايتقان ەمەس. «و, مەنىڭ جالعىزىم. مەن ساعان كوپ ءۇمىت ارتامىن. سەن وقى» دەدى. تاربيە وسىلاي بولدى. قازاق قىزىنىڭ ەركىندىگى – بۇل ۇلتىنىڭ ەركىندىگى. قازاق قىزىنىڭ نامىسى, ۇلتتىڭ نامىسى دەپ ويلايمىن. وسىلاي ويلاۋعا اجەم سەبەپشى بولعان سياقتى. ول ماعان «قوبىلاندى باتىر», «الپامىس باتىر», «ەر تارعىن» جىرىن قۇلاعىما قۇيىپ ءوسىردى ەمەس پە؟ ەندەشە, بۇگىنگى ءبىزدىڭ ۇرپاق تاربيەسىنە ۇلتتىق ادەبيەت, اۋىز ادەبيەتى وتە قاجەت. «اياز ءبيدى» وقىسا, جاس بالالار ۇرلىققا بارماس ەدى. وزىندە باردى قاناعات تۇتۋعا جاستايىنان ۇيرەنىپ, بىرەۋدىڭ دۇنيەسىنە كوز سالىپ, حالىقتىڭ قازىناسىنا قول سۇقپاس ەدى. ال قازىر بالالارعا ەرتەگى ايتۋدى مۇلدە قويدىق-اۋ دەيمىن. سوندىقتان ۇلتتى ساپالى, دۇرىس ۇرپاقپەن قامتۋ ءۇشىن باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, ءالدي ايتاتىن انا, ەرتەگى ايتاتىن اجە بولۋى كەرەك. قازىر بالاباقشانىڭ تاربيەسىن وسى باعىتقا قۇرۋدى كوزدەۋ كەرەك. بالكىم, سوندا ءبىز ۇلتىمىزدى, ۇرپاعىمىزدى تۇزەيمىز. ال ەندى قازىر تەلەفوننان كورگەنسىز نارسەلەردى وقىپ, كورىپ ءوز بەتىمەن ءوسىپ جاتقان كىشكەنتاي ۇرپاقتى قايتا تۇزەپ الۋ قيىن بولادى. وسىدان كەيىن ء«تارتىپسىز ۇل, تاربيەسىز قىز قايدان شىقتى» دەيمىز. تاربيەگە شەشەنىڭ ايعايىنان گورى, اكەنىڭ ء«اي» دەگەن ءبىر ءسوزى ەر بالاعا وتىمدىرەك. «اكەڭدى سىيلا» دەگەن ءسوز ءار وتباسىندا كۇن سايىن ايتىلۋى كەرەك. بۇل – ءبىزدىڭ بابالاردان كەلە جاتقان تاربيە ءداستۇرى.
قازىر جاستاردىڭ, اسىرەسە قازاق قىزدارىنىڭ تاربيەسى ۋىستان شىعىپ كەتتى دەپ شىرىلداپ كەلە جاتقانىما وتىز جىل بولدى. بىزگە ۇلتتىق يدەولوگيانى دارىپتەيتىن ناسيحاتشىلار دايارلاۋ كەرەك ەدى. ونىڭ ورنىنا مەدرەسەلەر بالالاردان شالا مولدا دايىنداپ بەردى. قازىر ساداقالاردى جيناپ الىپ, ءدارىس وقيتىن سولار. تويلارعا كەلىپ باتا بەرىپ, ءدارىس وقيتىن سولار. ءتىپتى بالانى سۇندەتتەسە دە, بەسىككە سالسا دا, تۇساۋىن كەسسە دە, سولار قاباتتاسىپ كەلىپ حالىققا ۋاعىز ايتىپ جاتىر. ال كىتاپ وقىمايتىن, ساۋاتى تومەندەر وسىلاردىڭ سوڭىنان ەرىپ بارادى. ءبىز عىلىمعا, بىلىمگە ۇمتىلعان, مەديتسينانىڭ دامىعان, جاساندى ينتەللەكتىڭ كەلىپ كومەككە ارالاسقان, تەحنيكانىڭ قارىشتاپ دامىعان زامانىندا, ءوز قاعىنان جەرىپ, وزگە سەنىمنىڭ ىعىنا جىعىلعان قىزدارىمىزدىڭ قارا جامىلىپ, بالاسىن مەكتەپكە جىبەرمەيتىن ناداندىققا قالاي كەتىپ قالعاندارىنا تاڭىم بار. نەگە بۇلاي بولدى؟ بۇعان قالايشا جول بەرەمىز؟ بۇل ەندى تۇتاس ۇلت بولىپ ويلاناتىن ماسەلە.
–جالپى, اقىن-جازۋشىلار وسى ۋاقىتقا دەيىن پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى سياقتى ءرول اتقارىپ كەلگەنىنە قوعام ابدەن ۇيرەنىپ الىپ, قالامگەرلەردىڭ بويىنان وسى كۇنگە دەيىن سول مىنەزدى ىزدەپ تۇرادى. قوعامداعى شىندىق پەن كەلەڭسىزدىكتى ايتۋ, ۇلتتىڭ باسىنداعى پروبلەمانى ورتاعا سالۋ وسى كىسىلەردىڭ مىندەتى سياقتى كورەدى. بۇگىنگى زيالى قاۋىمنىڭ ازۋسىزدىعىنا اشۋلاناتىنى دا سوندىقتان بولسا كەرەك. ازاماتتىق پوزيتسيا جاعىنان دا, بالكىم, شىعارماشىلىق جاعىنان دا. بىراق بۇرىنعى تالاپتىڭ دا, تالعامنىڭ دا تومەندەگەنى راس قوي؟
– قاي عاسىر بولسا دا, بارلىق شىعارماشىلىق وكىلدەرى: سۋرەتشى, اقىن, جازۋشى, مۋزىكانتتاردىڭ كوپشىلىگى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامداعى قايشىلىقتارمەن كەلىسپەيدى. و باستان وسىلاي. ءبىز بىلەتىن قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاق – سوناۋ بۇقار جىراۋلار. ء«اي, ابىلاي, سەن كىم ەدىڭ؟» دەپ ءسوز باستاۋ سالتى سول كەزدەن قالىپتاستى. سودان كەيىنگى ماحامبەت, سول سوقپاققا تۇسكەن كەشەگى باۋىرجان مومىش ۇلى. شىعارماشىلىق پەن شىندىقتى بىرتۇتاستىقتا قاراعانداردىڭ ىشىنەن كورگەنىمىز – جۇبان مولداعاليەۆ. وتكىر مىنەزى وتىرىكپەن ىمىراعا كەلە الماعان شەرحان مۇرتازا «قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدى» دەدى عوي. پارلامەنتتىڭ تورىنەن ايتتى. ايتارىن قاسقايىپ تۇرىپ ايتقان قايراتكەرلىك مىنەز قازاقتان بىرتە-بىرتە قاشىقتاي بەردى. الدە ۋاقىت پا, الدە ساياسات پا, الدە ۇرپاق ۇساقتالدى ما؟ اينالاسىنا نەمقۇرايلى قارايتىن, اساۋ مىنەزدەن ادا كونبىس ۇرپاق پايدا بولدى. الگى «ارىستاننىڭ جالىن سيپاسا, مىسىق بولادى» دەگەننىڭ كەرى. اقىرى وسىنىڭ بارىنەن كەيىن «ۇلتىم بار, ەلىم بار, مىناۋىڭ قاتە» دەپ باسشىعا ايتاتىن ادامداردىڭ ءبارىنىڭ نە اۋزىن جاپتى نە جالىن سيپاعان ارىستان سياقتى مىسىقتىڭ كەيپىنە ەندىرىپ, جىپ-جىلى پەشتىڭ تۇبىندە بۇيىعىپ جاتا بەرەتىن مومىندارعا اينالدىردى. ماقتانعانىم ەمەس, ءبىر كەزدە جازىپ ەدىم: «سەسكەنبەي تۋرا ءبيدىڭ بالتاسىنان, ۇرىنىڭ جەمتىك الىپ قالتاسىنان, كوكەسى توردە وتىرعان تالاپكەردى, تالانت دەپ, قاعىپ قويدىق ارقاسىنان». مىنە, وسىندايلاردىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز قازىر. رۋعا ءبىر ءبولىنىپ, ءتىل تالاسى تاعى تۋىنداپ, وعان ءدىننىڭ الاۋىزدىعى قوسىلىپ, قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرمەۋگە جاسالعان ارەكەتتى ەندىگى جەردە قاتاڭ زاڭ عانا تۇزەيدى دەپ ويلايمىن.
– ازاماتتىق پوزيتسياعا, ازاماتتىق پوەزياعا ءسىز قاشان كەلدىڭىز؟
– مەنى جۇرت ولەڭىن ماحاببات, اناعا, اكەگە قاتىستى عانا جازادى دەپ ويلايدى. ازاماتتىق سارىنداعى جىرلارىما ءمان بەرگىسى كەلمەيدى. سودان كەيىن بىزدە بۇرىننان قالىپتاسقان ءبىر تۇسىنىك بار. ء«وي, وسى ايەلدەر قالام ۇستاپ نە بىتىرەدى؟ بەسىك تەربەتىپ وتىرماي ما؟ بۇل – ەركەكتىڭ كاسىبى» دەگەن ۇعىم بولدى. سوندىقتان دا ادەبيەتتە قالام ۇستاعان قازاق ايەلى ات توبەلىندەي از عانا شوعىر. ساۋساقپەن سانارلىق. سەنىڭ جىرلارىڭدى وقىپ, ونىڭ باعاسىن بەرىپ وتىراتىن قايبىر زامانداس ازامات جىگىتتەر بار. ولار وقىمايدى. ال مەنىڭ شىعارمامنىڭ ىشىندە نە بار, نە جوعىن بىلمەيدى دە. مۇحيت مەراليەۆتىڭ تاعدىرى جايىن جازعاندا ايتام عوي: «كەلەر دەپ جادىراپ جاز, كەلەر كوكتەم, قىستا دا قايسار ءانشى ولەڭدەتكەن. زامانعا ادىلەتسىز نە دەمەكسىڭ, تالانتتى توپاس بيگە تاۋەلدى ەتكەن». ازاماتتىق ءۇن ەمەس پە؟ اقىننىڭ ايتقانى دۇرىس ەكەن دەمەيدى عوي. مەنىكى دۇرىس دەيدى. ارينە, مەن قىز جۇرەگىممەن جىرلايمىن. سەبەبى وقىرمانىمدى ماعان جاقىن اناعا دەگەن ساعىنىشقا تاربيەلەي السام, قازاقتىڭ قىزىنا ارۋ بولۋدى ۇيرەتە السام, ول دا از جۇمىس ەمەس قوي دەپ ويلايمىن. ايتپەسە, ء«بارىن قايتا وزگەرتەم» دەپ ايقايلاپ جازۋ مەنىڭ جۇرەگىمنىڭ ءۇنى ەمەس. جۇرەگىم مەنىڭ – سىرشىلدىق, شىنشىلدىق. سوسىن تازا كوڭىلىمنەن لىقسىپ توگىلگەن تۇنبانى عانا جازامىن.
«تاقىرىبىم «ۇساقتاۋ» – بالا جايلى,
الديلەپ اق ءسۇت بەرگەن انا جايلى.
پاك سەزىمدى جىرلاۋ دا ەسكىرىپتى
قازىر ءسوزدىڭ ءىرىسىن باعالايدى.
«كوشى دەدىك ءومىردى پاسىقتاردىڭ,
ماحاببات – ساندىراعى عاشىقتاردىڭ».
جوعالدى دەپ ارۋدان نازىك قىلىق,
جىگىتتەردىڭ ءسوز ەتتىك جاسىقتارىن.
ال مەن بولسام ريزامىن عۇمىرىما,
گۇل تاعامىن قىزىمنىڭ بۇرىمىنا.
قاراپايىم جەردەگى انا تاپقان
عاشىق بولدىم قازاقتىڭ ءبىر ۇلىنا.
ءسۇيدىم قىردىڭ گ ۇلىن دە, جۋسانىن دا,
جۋدىم ءسابي جورگەگىن, قۋىرشاعىن دا.
انا بولدىم كادىمگى, مەيىرلەنىپ
تىپىرلاتقان تىرلىكتى قۇرساعىمدا» دەپ جازامىن. مەن ءوزىمنىڭ ءومىرىم ارقىلى سول قىزداردىڭ جۇرەگىنە وي تاستاسام دەيمىن. بىراق بارلىعىن قامتي المايمىن.
– اعا بۋىنداعى اقىن اپالارىمىز جىرلارىن سەزىمگە, سۇيىسپەنشىلىككە, مەيىرىمگە بولەپ جازدى. ال كەيىنگى قىزدار پوەزياسىندا بۇل نارسەنىڭ ءبارى اشىقتاۋ كورىنىس تاۋىپ جاتادى. پوەزياداعى تىلسىمدىق, جۇمباق سىر قۇپياسىن اشىپ تاستادى. ءبارى تۇسىنىكتى...
– ەركىندىك پەن ەرسىلىك ەكى نارسە. كەي قالامداس سىڭلىلەرىم «ەركىنمىن» دەپ ەرسى كەتىپ بارا جاتىر. مەن ءار جەردە ايتىپ جۇرەمىن. قىزدارعا ەشقاشان «مەن سەنى سۇيەمىن» دەپ ايتپا دەپ. قىز بالا جۇمباقتىعىمەن, ءوزىنىڭ بيىكتىگىمەن, قول جەتپەس قاسيەتىمەن ەرەكشە بولۋى كەرەك. سۇلۋ گۇلگە ۇمتىلعان سياقتى ىنتىقتىرىپ, ۇمتىلتىپ قويۋ كەرەك قوي. بۇلار قازىر اركىمنىڭ قولىندا. ول تۋرالى دا ءبىر جازىپپىن. «نەگە سەن قىز بولا تۇرا جۇمباق بولمايسىڭ؟ نەگە سەن كورىنگەن جىگىت ۇستاي سالاتىن ارزان زاتقا اينالاسىڭ؟» قىز بالا ءوزىن تازا ۇستاپ ۇيرەنۋ كەرەك. ول تاعى دا ۇيدەگى تاربيەدەن-اۋ دەيمىن. سوسىن مىنا قوعامدا باسقا جاقتان كەلىپ جاتقان اعىمعا ەرىپ تۇرعان قىزدار ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن جوعالتقان. ونىڭ ءبارى ولەڭگە دە بەرىلىپ جاتىر. قىز بالا نازىكتىگىن سىيلاتا المايدى. ال نازىكتىك پەن تازالىققا كەز كەلگەننىڭ قولى دا, باتىلى دا بارمايدى. ول كادىمگى قارۋ. قىز بالا وجەتپىن دەپ توبەلەسۋگە بولا ما, ەركىنمىن دەپ ەرسىلەنۋگە بولا ما؟ ەركىندىك بەرىلدى دەپ اۋزىڭا كەلگەندى سويلەۋگە بولا ما؟ وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاربيەدە بار. ول اۋىز ادەبيەتىمەن, انانىڭ تاربيەسىمەن بەرىلەدى. سوندىقتان بىزگە قىز تاربيەسىمەن اينالىساتىن, انا تاربيەلەيتىن مەكتەپتى بولەك اشپاساق بولمايدى.
– سوڭعى شىققان كىتابىڭىز – «مەنىڭ فاريزام». ەستەلىك كىتاپتىڭ وتىمدىلىگى قازاقتىڭ قوس اقىن قىزىنىڭ عۇمىرباياندىق مەزەتتەرىنىڭ دەرەكتىلىگىندە ءارى تۇلعالىق بەينەلەرىندە دەپ ويلايمىن. كىتاپتىڭ العاشقى تاراۋلارى ءبىراز جىل بۇرىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جارىق كورگەندە تولقۋ تۋدىرعان بولاتىن. ادەبيەتتە مەمۋار باسى اشىلماعان جۇمباق جانر كۇيىندە كەلەدى. فاريزا اقىن بەينەسىن وسى جانردا جازۋ يدەياسى قالاي تۋدى؟ ءسىز بۇل كىتاپتى نەگە جازدىڭىز؟
– فاريزاعا تالاس جوق, ول – قازاق پوەزياسىنا كەلگەن قۇبىلىس. تالانتتى اقىن. مەن ءوزىمدى فاريزانى جاقىننان بىلەتىن ادامداردىڭ قاتارىنا جاتقىزامىن. سوناۋ اتىراۋدان, ستۋدەنت كەزىنەن باستاپ ەكەۋمىز حات الماسا باستادىق. مەن وندا الماتىدامىن. كەيىن ول شەرحان مۇرتازانىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا جۇمىسقا كەلدى. سول كۇننەن باستاپ بىرگە جۇردىك, جۇمىسقا, ىسساپارعا بىرگە باردىق. تەاترعا بىرگە باراتىن, بازاردى بىرگە ارالايتىن, بىرگە شاي ىشەتىن جاقىن قۇربىلارعا اينالدىق. الىستاعى اناسىن ساعىنسا, اتىراۋعا بارسا, جانىنا مەنى ەرتىپ الاتىن. مىنە, وسىنداي جايماشۋاق جاقسى كۇندەر باسىمىزدان ءوتتى. ونىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءور مىنەزى بولدى. فاريزا تۋرالى تانيتىندار دا, سىرتتاي سىيلاسقاندار دا, ازداپ تانىس بولعاندار دا ەستەلىك جازا باستادى, بىراق ول تۋرالى شىنايى جازا المادى. ال مەنىڭ قولىمدا ونىڭ جازعان حاتتارى, سۋرەتتەرى ساقتالىپ قالىپتى. ءارحيۆىمدى اقتارىپ وتىرعاندا «نەگە ەستەلىك كىتاپ جازباسقا؟» دەگەن وي تۋدى. ماعان تىم بولماسا رۋحى ريزا بولسىن دەپ, سۋرەتتەرى مەن ەستەلىكتەرى شاڭ باسىپ جاتپاسىن دەپ, ءبارىن جيناقتاپ, ەستەلىك كىتاپ جازىپ شىقتىم. قازاق قوعامى ءالى كۇنگە لايىقتى باعالاي الماي جۇرگەن ادەبي جانردىڭ ءبىرى – مەمۋار, ەستەلىك. مەن وندا اقىننىڭ كەمشىلىك-قاتە كورسە, بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, ايتىپ تاستايتىن شىنايى مىنەزىن جازدىم. بىراق كەيىن ءوزى سوعان وكىنەتىن ەدى. ولەڭ جازعان كەزدەگى ىشكى ارپالىسى مەن شيىرشىق اتقان شابىتتى شاعى دا ماعان تانىس ەدى. فاريزا تىنىش وتىرىپ جازعان ەمەس. بۇرق-سارق ەتىپ, ءبىر سىلكىنىپ, الاسۇرىپ بارىپ, تولقىنى قايتقان تەڭىز سياقتى سايابىرلاپ بارىپ ولەڭ جازاتىن. وزىنە-ءوزى سىيماي كەتەتىن. بۋىرقانادى, شامىرقانادى, ءىشىن كەرنەگەن سىردى اق قاعازدىڭ بەتىنە وسىلاي اقتارعان ءساتىن تالاي كوزىممەن كورگەنمىن. «فاريزا – مىنەز» دەگەن ءسوز سودان قالعان. وسىلاردى جازدىم. مەندە اقىننىڭ قولىمەن جازعان جازۋى, حاتتارى, سۋرەتتەرى تاريحي جادىگەر رەتىندە ساقتالسا دەگەن نيەت بولدى. سەبەبى ول دۇنيە مەنەن باسقا ەشكىمدە جوق. ءسويتىپ, 85 جاسىنا ارناپ كىتاپ شىعاردىم. مەنىڭشە, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اينالىپ, وقيدى دەپ ويلايمىن. بالكىم, كەلەشەكتە فاريزانىڭ ومىرىنە ارناپ كينو تۇسىرگىسى كەلەتىندەردىڭ پايداسىنا اساتىن كەرەكتى دەرەك بولار.
– قازاق پوەزياسىنا قىزمەت ەتىپ كەلەسىز. وزگە ادەبيەتتىڭ دە وكىلدەرىن قازاقشا سويلەتتىڭىز. قازىر دە قاراپ وتىرمايتىن بولارسىز, قالامىڭىزعا قانداي تاقىرىپ جاقىن بولىپ ءجۇر؟
– قازىر دراما جانرى قىزىقتىرىپ ءجۇر. ايگىلى جەلتوقسان زوبالاڭىندا جۇبان مولداعاليەۆتىڭ اشىنا سويلەگەن ءسوزى بار. اقىننىڭ جۇرەك ءۇنىن جەلى ەتىپ «جۇبان» دەگەن پەسا جازدىم. ساحناعا لايىقتاپ جازۋعا ماعان ءمادينا وماروۆا دەگەن جازۋشى-دراماتۋرگ ءسىڭلىم كومەكتەستى. سەبەبى ول دا قازىر درامالىق شىعارمالار جازىپ تانىلعان اۆتورلاردىڭ قاتارىندا. سپەكتاكل ورالدا قويىلدى. ەندى وسى سپەكتاكلدى استانا تەاترلارىنىڭ ءبىرى ساحنالاسا دەگەن تىلەگىم بار. سەبەبى «مەن – قازاقپىن» دەپ جالعىز اۋىز سوزىمەن نامىسىمىزدى جانىپ, ۇلتتىق سانامىزدى وياتقان جۇبان سياقتى اقىننىڭ رۋحىن ءبىز ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. بۇل – مەنىڭ اقىن الدىنداعى, ادەبيەت الدىنداعى قاسيەتتى بورىشىم. ەندىگى ءبىر ارمانىم – مۇحيت مەرالى ۇلى تۋرالى كينو ءتۇسىرۋ. ونىڭ «زاۋرەش», «اينامكوز» اتتى تاماشا ولەڭدەرى بار. تەاتر جانە كينو ونەرىندە اقان سەرىنىڭ, ءبىرجان سالدىڭ بەينەسى بار, بىراق مۇحيت جوق. سول مۇحيت تۋرالى فيلم جارىققا شىقسا ەكەن, ونىڭ ماڭگى ولمەيتىن عاجايىپ اندەرىنىڭ تىنىسىن, وسى اندەرمەن تەربەلگەن كەڭ دالانىڭ ءيسىن ءار قازاق سەزىنسە ەكەن دەيمىن. وسى مەنىڭ ارمانىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, اپاي! سول ارمانىڭىزبەن قاۋىشاتىن كۇن جاقىن بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن –
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
