تاريح • 29 قاڭتار, 2025

«گازەت» اتاۋى قالاي پايدا بولدى؟

963 رەت
كورسەتىلدى
3 مين
وقۋ ءۇشىن

ادامزات تاريحىنىڭ سوڭعى ەكى عاسىرلىق مۇعدارىندا جاڭبىر جاۋماي, ەگىن شىقپاي قالعان كۇندەر بولعانىمەن, جاڭالىقتىڭ جارشىسى – گازەتتىڭ شىقپاي قالعان كۇنى جوق. قازىر ول كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالدى. بىراق وسى مۇحتار شاحانوۆ «مەنى نەگە مۇحتار قويعان؟» دەپ ولەڭ جازعانى سەكىلدى, گازەت نەگە «گازەت» دەپ اتالادى؟ باسقا ءسوزدى قويا تۇرىپ ءباسپاسوزدىڭ وسى ءبىر تاريحىنا ءۇڭىلىپ كورەيىكشى.

«گازەت» اتاۋى قالاي پايدا بولدى؟

اڭگىمەنىڭ القيسساسىنان باستايىق. پۋبليتسيستيكا –  اقپاراتتى تاسىمالداۋ, سول ارقىلى قوعامدىق ساناعا اسەر ەتۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋعان جانر. عالىمدار ونىڭ باعزى باستاۋى جازبا ادەبيەتتەن دە بۇرىن پايدا بولعانىن ايتادى. ايتالىق ءبىر ەلدىڭ كوسەمى حالقىنىڭ الدىنا شىعىپ, ولاردى ەرلىككە,  باتىرلىق پەن باتىلدىققا شاقىرىپ ءسوز سويلەدى. وسىلايشا ازاماتتارىن ەلىن قورعاۋعا پۋبليتسيستيكالىق تۇرعىدان اسەر ەتتى. البەتتە, بۇل بۇگىنگى ءسىز بەن ءبىزدىڭ ويىمىزعا ورنىققان پۋبليتسيستيكا ەمەس. بىراق سونىڭ العاشقى كورىنىسى.

ودان كەيىن كونە جازبا ەسكەرتكىشتەر اقپارات تاسىمالىنىڭ جاڭا كەڭىستىگىنە اينالدى. مىسىر­لىق يەروگليفتەر, گرەكتىڭ فرەسكالارى, تۇركى ءداۋىرىنىڭ پەتروگليفتەرى جوعارىداعى اۋىزشا مالىمەتتىڭ جاسىن ءبىرجولتا ۇزارتىپ, تاريح بەتىنە وشپەستەي بادىزدەپ بەردى. سوندىقتان ءباسپاسوزدىڭ «باباسى» – بالبال تاس دەسەڭىز دە, قاتەلەسپەيسىز.

گازەتتىڭ بۇگىنگى پىشىنگە ۇقسايتىن پروتو ۇلگىسى ريم يمپەراتورى  گاي يۋلي تسەزاردىڭ بيلىگى كەزىندە قولدانىلا باستادى. قىش تاقتايشالارعا «سەنات قارەكەتى» اتاۋىمەن ۇكىمەت زاڭنامالارى مەن جينالىس حاتتامالارى جازىلىپ وتىرعان. بىراق ول كەزدە «گازەت» تەرمينى ادامزات اقىل-ويىندا ءالى كورىنىس تابا قويماعان ەدى.

بۇل اتاۋ XVI عاسىردا, يتاليادا پايدا بولدى. ول كەزدە يتاليالىقتار كىشكەنتاي تيىندى «گازەتتا» دەپ اتاعان. ادامدار ءارتۇرلى جارناما جازىلعان قاعازداردى 1 «گازەتتاعا» ساتىپ الاتىن. ساۋداگەرلەر سول سەبەپتى تيىننىڭ اتاۋىن ايتىپ, ساتىپ الۋشىلاردى وزىنە شاقىراتىن بولعان. ءبىراز جىلدان كەيىن ۆەنەتسيا تۇرعىندارى اراسىندا «La gazeta dele novità» تۋرا ماعىناسىندا «1 گازەتتالىق جاڭالىقتار» نارىققا ەنىپ كەتتى. وسىلايشا گازەت اتاۋى تەرمين رەتىندە ەل ساناسىنا ورنىعا بەردى.

جوعارىدا اتاپ وتكەن اقپارات تاسىمالىنىڭ پىشىندەرىندە پۋبليتسيستيكالىق بەلگىلەر بولعانىمەن, ونىڭ ءوزى بولىپ ەسەپتەلمەيدى. پۋبليتسيستيكا گازەت-جۋرنال بەتىندە جاريالانعاندا عانا, ءوزىنىڭ قىزمەتتىك الەۋەتىن تولىق اشا الادى. سوندىقتان  قازاق ءباسپاسوزىنىڭ رەسمي تاريح ساحناسىنا شىققان كەزى – ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى. «تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتى» (1870-1882), «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» (1888-1892), «تورعاي گازەتى» («تورعاي وبلىستىق حابارشىسىنا» قوسىمشا, 1895-1910), «ايقاپ» (1911-1915) جۋرنالى – قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ العاشقى  بەل-بەلەسى.

سوڭعى جاڭالىقتار