– دانيار رامازان ۇلى, شەتەلدەگى قازاق مادەني ورتالىقتارىنىڭ ەلىمىزبەن بايلانىسىن نىعايتۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاسالدى؟
– ءار جىل ءوز جارقىن جەتىستىكتەرى مەن تىڭ جاڭالىقتارىمەن ەستە قالادى. 2024 جىل شەتەلدەگى قازاقتارمەن بايلانىستىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەن كەزەڭى بولدى. ميلليونداعان قانداس قونىستانعان ەلدەردە ءتۇرلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ, قازاق ءتىلىن, ءداستۇرىن جانە رۋحانياتىن جانداندىرۋ باعىتىندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلدى. ۇلتتىق مۇرانى ساقتاۋ, شەكارادان تىس ايماقتاردا قازاق بولمىسىن دارىپتەۋ جولىنداعى اۋقىمدى ءىس-شارالار قانداستارىمىزدى ۇيىستىرۋعا, ولاردىڭ اتامەكەنگە قىزىعۋشىلىعىن وياتۋعا باعىتتالدى.
بۇگىندە شەتەلدەگى قازاق مادەني ورتالىقتارى – قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ الاڭى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمدىك قاۋىمداستىققا الاشتىڭ باي تاريحى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن تانىتۋدىڭ بەلسەندى ورتاسى. سوندىقتان بۇل ورتالىقتاردا ۇيىمداستىرىلعان كەزدەسۋلەر, كورمەلەر مەن كونتسەرتتەر تەك قانداستارعا ەمەس, شەتەلدىك قاۋىمعا دا قازاق مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋعا قىزمەت ەتەدى.
«وتانداستار قورى» الەمنىڭ 40-قا جۋىق ەلىندە ورنالاسقان 200-دەن اسا قازاق مادەني ورتالىعىمەن تىعىز ءارى تۇراقتى بايلانىس ورناتىپ ۇلگەردى. ماسەلەن, بىلتىر مامىر ايىندا ماسكەۋدە, ماۋسىمدا ىستانبۇل, كونيا جانە انكارادا, تامىز ايىندا بەيجىڭ مەن ۇرىمجىدە, قازاندا فرانكفۋرت, زالاح جانە ۆەنادا, قاراشادا سينگاپۋر, سەۋل, ينچحون, توكيو جانە يوكوگاما قالالارىندا تۇراتىن قانداستارمەن كەزدەستىك.
11-12 قاراشادا مالايزيادا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندەگى قازاقتاردىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى ۇيىمداستىرىلدى. وعان مالايزيا, وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋردان 100-دەن اسا قازاق قاتىستى. ءتول مادەنيەت پەن ىسكەرلىكتىڭ رامىزىنە اينالعان «Abai Úiı» جەلىسى تۇركيانىڭ كونيا قالاسىندا اشىلدى. بۇل باستاما قازاق دياسپوراسىنىڭ مادەني دامۋىن عانا ەمەس, ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
قازاق مادەنيەتى مەن ءتىلىن شەتەلدەگى قانداستار اراسىندا ناسيحاتتاۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قادامى – ء«ار قازاققا – ءبىر كىتاپ!» اكتسياسى. ناۋقان اياسىندا وزبەكستان, موڭعوليا, رەسەي ەلدەرىنە 3 مىڭنان اسا كىتاپ جىبەرىلدى. تۋىندىلار قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن, ءتىلىن, تاريحىن جانە ۇلتتىق بولمىسىن قامتىدى. وسىلايشا الەمنىڭ ءار بۇرىشىنا شاشىراعان باۋىرلارىمىز ادەبيەتىمىزبەن جاقىنىراق تانىسۋعا مۇمكىندىك الدى.
– قانداستاردىڭ اتامەكەنگە ورالۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قانداي يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر قولدانىلادى؟
– ەتنوستىق قازاقتاردى اقپاراتتىق قولداۋ ورتالىعى بىلتىر 20-دان اسا ەلدەن جانە قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىنەن 6 100 ءوتىنىش قابىلداپ, ونى شەشۋگە ارەكەتتەندى. وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى وزبەكستان, موڭعوليا, قىتاي, رەسەي مەملەكەتىنەن ءتۇستى. ورتالىق قانداستارعا كوشى-قون, بەيىمدەلۋ, تۇرعىن ءۇي, جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە كاسىپكەرلىكتى باستاۋ بويىنشا جان-جاقتى كەڭەس بەردى.
وڭىرلەر اراسىندا وتىنىشتەر سانىنان الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى الدا تۇرسا, قىزىلوردا جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا بۇل كورسەتكىش از. دەرەكتەر قانداستاردىڭ قونىس اۋدارۋ ۇردىسىندە قاي وڭىرلەرگە كوبىرەك قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنىن كورسەتەدى.
ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, «Erulik.kz» ۆەب-پلاتفورماسى شەتتەگى باۋىرلارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا قونىس اۋدارۋىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ىسكە قوسىلعان ەرەكشە باستاما بولدى. پلاتفورما ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى تۋرالى اقپارات بەرەدى. قونىس اۋدارۋشىلارعا قۇجات راسىمدەۋ, بالالاردى مەكتەپكە نەمەسە بالاباقشاعا ورنالاستىرۋ, مەديتسينالىق قىزمەتتەر الۋ جانە كاسىپ باستاۋ بويىنشا ناقتى نۇسقاۋلىقتار ۇسىنادى. ءتىپتى بوس جۇمىس ورىندارى, تۇرعىن ءۇي مۇمكىندىكتەرى تۋرالى تولىققاندى مالىمەت بەرەدى. 2024 جىلى قوسىمشانى مىڭداعان قانداس قولداندى.
– كاسىپكەرلىك باستامالارىن ىلگەرىلەتۋدە قانداي جۇمىس اتقارىلدى؟
– بىلتىر 13 قىركۇيەكتە شەتەلدەگى قانداستاردىڭ كاسىپكەرلىك الەۋەتىن دامىتۋ ماقساتىندا «وتانداستار بيزنەس فورۋمى» وتكىزىلدى. بۇل قانداستاردى ەل ەكونوميكاسىنا تارتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولدى. ماقسات – الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە تۇراتىن قازاقتاردىڭ كاسىپكەرلىك يدەيالارىن ورتاعا سالىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ. فورۋمعا 12 ەلدەن 50 قانداس كاسىپكەر مەن ەلدە تابىستى بيزنەس جۇرگىزىپ وتىرعان 100-دەن اسا وتانداسىمىز قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا ەۋروپا, تۇركيا, قىتاي جانە تمد ەلدەرىنەن كەلگەن بيزنەسمەندەر بار. شەتەلدەگى قازاق كاسىپكەرلەرى قازاقستان نارىعىنا شىعۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن كەدەرگىلەرى تۋرالى پىكىر الماستى.
تۇركيادان كەلگەن قانداس كاسىپكەرلەرمەن ەلىمىزدە بىرلەسكەن ساۋدا جانە لوگيستيكا ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدەرى جاسالدى. گەرمانياداعى قانداستار IT سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمەن ءبولىسىپ, Big Data جانە جاساندى ينتەللەكت جوبالارىن قازاقستانعا ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. ال قىتايدان كەلگەن بيزنەسمەندەر ەكسپورتتىق ونىمدەردى ىلگەرىلەتۋدەگى تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, ەلىمىزگە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ مەن ەكسپورتتاۋ بويىنشا بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
– وتانداستار قورى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرۋعا قانداي ۇلەس قوسىپ وتىر؟
– حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى كەڭەيتۋ جانە قازاق دياسپوراسىن قولداۋ بويىنشا جاھاندىق دەڭگەيدە ماڭىزدى قادامدار جاسالدى. اتاپ ايتسام, وتكەن جىلى 23 مامىردا ماسكەۋ قالاسىندا رف شەتەلدە تۇراتىن وتانداستار جانە حالىقارالىق گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىك (روسسوترۋدنيچەستۆو) باسشىلىعىمەن, 1 شىلدەدە انكارا قالاسىندا شەتەلدەگى تۇرىكتەر جانە اعايىن قاۋىمداستىقتار باسقارماسى (YTB) باسشىسى ابدۋللاح ەرەنمەن, تۇرىك ىنتىماقتاستىق جانە ۇيلەستىرۋ اگەنتتىگى (TİKA) باسشىسى سەركان كايالارمەن, حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشى ورىنباسارى سايىت يۋسۋفپەن كەزدەستىم. ال 8 تامىزدا وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ ەلىمىزگە مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا وزبەكستان مادەنيەت مينيسترلىگى جانىنداعى ۇلتارالىق قاتىناستار جانە شەتەلدەرمەن دوستىق بايلانىستار جونىندەگى كوميتەتى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
سول سەكىلدى تامىز, قاراشا ايلارىندا قىتاي, جاپونيا جانە وڭتۇستىك كورەياعا بارىپ, سول مەملەكەتتەگى دياسپورا ىستەرىمەن اينالىساتىن مەكەمەلەرمەن, جەرگىلىكتى قازاقتارمەن جۇزدەسىپ, ءوزارا بايلانىستى نىعايتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. جاسالعان كەلىسىمدەر مەن مەموراندۋمدار تەك شەتەلدەگى قانداستارمەن بايلانىستى نىعايتىپ قانا قويماي, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتتى. ويتكەنى بۇل ىنتىماقتاستىق – الداعى ۋاقىتتا بىرلەسكەن جاڭا جوبالار مەن باستامالاردىڭ اياق الىسى.
– تاعى قانداي باستامالار ناتيجەلى بولدى؟
– شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى بالالارىنىڭ تاريحي وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرۋ جانە ءتول قۇندىلىقتارعا باۋلۋ ماقساتىندا جازعى ءبىلىم بەرۋ جانە تانىمدىق لاگەرلەر, انا ءتىلىن جەڭىل مەڭگەرۋى ءۇشىن ونلاين ساباقتار ۇيىمداستىرامىز. اشىپ ايتساق, جازعى لاگەرلەر باعدارلاماسى قازاق حالقىنىڭ باي مادەنيەتىن, ءداستۇرىن جانە ونەرىن ۇيرەنۋگە باعىتتالعان. بالالار ەكى اپتادا قازاق ءتىلى مەن تاريحىن ۇيرەنەدى, كيىز ءۇي تىگۋ, ساداق اتۋ, اتقا ءمىنۋ, دومبىرا تارتۋ, قازاق اندەرى مەن بيلەرىن ورىنداۋ, قولونەر بۇيىمدارىن جاساۋ ارقىلى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويعا سىڭىرەدى. لاگەردىڭ تانىمالدىلىعى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. 2019 جىلى بۇل جوباعا 150 بالا قاتىسسا, بىلتىر ولاردىڭ سانى 250-گە جەتتى.
تاريحي وتانىنا ورالۋعا نيەتتەنگەن قانداستارىمىزدىڭ بالالارىنا مەكتەپ پاندەرى وقىتىلاتىن Bilimland پلاتفورماسىن جاساقتادىق. وعان 1 000-نان اسا قولدانۋشى تىركەلىپ, وقۋ ۇدەرىسىنە بەلسەنە قاتىستى. بۇل دا ءتىل ۇيرەنۋدەگى ءتيىمدى قۇرالعا اينالدى. ودان بولەك تىلدىك كۋرستار قازاق-ورىس, قازاق-اعىلشىن, قازاق-پارسى جانە قازاق-تۇرىك تىلدەرىندە ۇيىمداستىرىلدى.
باستى جاڭالىق – جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە ارنالعان ۇبت تاپسىرۋ تالاپتارى قانداستار ءۇشىن جەڭىلدەتىلدى. ياعني شەكتىك بالل تالابى الىنىپ تاستالدى جانە ولار ەندى ءۇش پاننەن عانا تەستىلەۋ تاپسىرادى. وتكەن جىلى وسى يگىلىكتى پايدالانىپ, 4% مەملەكەتتىك كۆوتامەن وقۋعا تۇسكەن قانداستاردىڭ سانى ەكى ەسەگە ءوستى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
