مۇقتاجدارعا 45 ءۇي سالىپ بەردى
تۇركىستان وبلىستىق اقساقالدار القاسى تاريحي شاھاردىڭ 1500 جىلدىعى قارساڭىندا 2000 جىلى قۇرىلىپ, 2005 جىلى ادىلەت باسقارماسىنا تىركەلگەن. وسىناۋ قۇرىلىمنىڭ توراعاسى جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەن ۇلى اقساقالدار تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان الۋان ءتۇرلى ءىس-شارا, كوتەرگەن ماسەلەلەر جونىندە ايتىپ بەردى. ول بارىنەن بۇرىن قالادا ءتارتىپ ورناتۋ ماقساتىندا جاسالعان ۇيىمداستىرۋ شارالارىنا توقتالدى. ماسەلەن, 2007 جىلى قىركۇيەكتىڭ 27-سىندە زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن يمامداردىڭ قاتىسۋىمەن جانازا كۇنى اس بەرۋ مەن جالپى جيىن-ميتينگ وتكىزۋدى توقتاتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن. تاعى ءبىر قولعا الىنعان يگىلىكتى شارا – 2010 جىلى شىلدەنىڭ 15-ىندە اقساقالدار القاسى جيىن وتكىزىپ, كوپبالالى جانە تۇرمىسى تومەن وتباسىلار ءۇشىن تەگىن قايىرىمدىلىق دۇكەنىن اشۋ تۋرالى باستاما جاسايدى. وعان اي سايىن بىرنەشە رەت ازىق-ت ۇلىك بەرىپ وتىرۋ, كيىم-كەشەك جيناۋ قولعا الىنىپ, تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا 2-3 رەت ازىق-ت ۇلىك تاراتۋدى ىسكە اسىرىپتى. بۇل باستاما بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ, اي سايىن 40-50 وتباسىنا ازىق-ت ۇلىك تۇراقتى تاراتىلىپ كەلەدى. ولاردىڭ ءتىزىمىن اقساقالدار القاسىنىڭ شاعىن اۋداندارداعى توراعالارى ۇسىنادى.
«مەن ءبىر عانا اقساقالدىڭ اتقارعان جۇمىسىنا توقتالعىم كەلەدى. تۇركىستان وبلىستىق اقساقالدار القاسىنىڭ مۇشەسى, وزبەك ەتنو-مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى رايىمجان قوشقاروۆ «ۇلەس» قايىرىمدىلىق قورىن قۇردى. تۇرمىسى تومەن, كوپبالالى وتباسىلارعا قايىرىمدىلىق جاساپ, كەيىنگى جەتى جىلدا بەس بولمەلى 45 ءۇي سوعىپ, تەگىن بەردى. ر.قوشقاروۆ بۇل قايىرىمدىلىق اكتسياسىن الداعى ۋاقىتتا جالعاستىرۋدى ءجون كورەدى», دەيدى ج.ازىرەتبەرگەن ۇلى.
قارىزعا توي جاساۋ – ىسىراپشىلدىق
تۇركىستان وبلىستىق اقساقالدار القاسى قولعا العان تاعى ءبىر يگى شارا – 2015 جىلى 10 ماۋسىمدا قابىلدانعان «توي تۋرالى» قاۋلى. وسى قاۋلى بويىنشا توي تۇنگى ساعات 24.00-دە اياقتالادى. كافە, ساۋنا, ويىن-ساۋىق ورىندارى تۇنگى 01.00-دە جابىلادى. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتان اسىپ كەتكەن جاعدايدا ەسكەرتۋ بەرىلىپ, توقتاتپاسا, اكت جاساپ ايىپپۇل سالىنۋى كەرەك. ۇرپاقتى جامان جولدان ساقتاۋدىڭ توتە جولى بولعاندىقتان, ونى زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ستۋدەنت جاستار بىردەن قولدادى.
ج.ازىرەتبەرگەن ۇلى كەيىنگى جىلدارى توي وتكىزگەندە داراقىلىق, ماقتانشاقتىق, بەكەر مال شاشۋ, ىسىراپقورلىق تىم بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىن ايتادى. مىڭداعان قوناق شاقىرىپ, توي جاسايتىندار ءوز الدىنا, جاقىندا ءتىپتى ءبىر ءىرى كاسىپكەر ماسكەۋدەن بيىكتىگى ءۇش مەترگە جەتەتىن تورتتى 60 ملن تەڭگەگە العىزعانىن ەستىگەندە جۇرت جاعاسىن ۇستاعان. ميلليونداعان قاراجاتقا سىرتتان ەسترادا جۇلدىزدارىن شاقىرۋ قايتادان سانگە ءارى باسەكەلەستىككە اينالىپ بارا جاتقان كورىنەدى.
«تويعا ءاربىر وبلىس, ءاربىر اۋدان قاتاڭ باقىلاۋ جاساپ, جەرگىلىكتى ونەرپازدار مەن انشىلەردى شاقىرىپ, ولارعا 200-300 مىڭ تەڭگەدەن بەرسە, بۇل توي جاساعان جۇرتقا دا ءتيىمدى. جەرگىلىكتى انشىلەرگە دە ونەرىن ۇشتاپ ازداپ تابىس تابۋعا بولادى. اتاقتى توي جۇلدىزدارىنا 10 ميلليونداپ اقشا بەرۋگە قاتاڭ تىيىم سالىپ, شەكتەۋ قويۋ كەرەك. ولار تابىسىن حالىقتان ەمەس, ديماش قۇدايبەرگەن سياقتى ۇلكەن زالداردا كونتسەرت قويىپ, قازاقتىڭ ونەرىن بۇكىل الەمگە تانىتىپ تاپسا, قۇبا-قۇپ. 2019 جىلدىڭ 14 قىركۇيەگىندە وزبەكستان «تويلار, وتباسىلىق سالتانات ءىس-شارالارىن وتكىزۋدى تارتىپكە سالۋ تۋرالى جارعىنى» بەكىتكەن. بۇل – وتە قاجەت قۇپتارلىق ءىس-شارا. توي تەك ءان سالىپ, بي بيلەپ, شاراپ ءىشۋ ەمەس. ول – ۇلكەن تاربيە قۇرالى. سوندىقتان قاراپايىم حالىقتىڭ نامىسىنا ءتيىپ, قارىزعا باتىرعاننان گورى, بارلىق توي بىردەي, قاراپايىم, ىسىراپسىز, كەدەيدىڭ دە شاماسى كەلەتىندەي ءوتۋى ءۇشىن ءاربىر وبلىستىڭ اكىمى, ءماسليحاتى, زاڭگەرلەر مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەڭەسە كەلىپ, توي ەرەجەسىن بەكىتۋ كەرەك. تويعا قاتىساتىن ادامدار سانىن شەكتەۋ قاجەت. ماسەلەن, ۇيلەنۋ تويىنا 300 ادام, قىز ۇزاتۋ تويىنا 200 ادام, قالعان ۇساق-تۇيەك تويلارعا 100 ادام شاقىرسا جەتكىلىكتى. ەرەجە بەكىتىلگەن جاعدايدا تويداعى داڭعويلىق تا, ماقتانشاقتىق تا, ىسىراپشىلىق تا, نەسيە الىپ قارىزعا باتۋشىلىق تا توقتايدى», دەيدى ول.
قازاقتا تويدىڭ ءتۇرى كوپ. شىلدەحانا, بەسىككە سالۋ, سۇندەت, كامەلەتكە تولۋ, قىز ۇزاتۋ, ۇيلەنۋ تويى, ت.ب. اتا-بابامىزدان قالعان توي وتكىزۋ ءداستۇرى بار. ونى بارىنشا قاراپايىم, ىسىراپكەرشىلىككە بارماي وتكىزگەن. ۇيلەنۋ تويىندا جاس جۇبايلارعا بارىنشا قامقورلىق جاساپ, مال بەرىپ, اعايىندارى جينالىپ «اسار» ادىسىمەن ءۇي سالىپ بەرەتىن ءداستۇرى دە بولعان.
اراق-شاراپ ساتپايتىن اۋىلدار
تۇركىستاندى اراق-شاراپتان ادا قالاعا اينالدىرۋ تۋرالى باستامانى ەڭ العاش تۇركىستان وبلىستىق اقساقالدار القاسى 2014 جىلى تامىز ايىندا كوتەردى. 2023 جىلى «تۇركىستاندى حالال قالاعا اينالدىرايىق» اتتى ۇندەۋدى بۇكىل تۇركىستان وبلىسى بويىنشا قايتا كوتەردى. ج.ازىرەتبەرگەن ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى جۇرت بۇل باستاماعا قۇلاق اسىپ, قازىر كوپتەگەن ەلدى مەكەندە اراق-شاراپ ساتىلمايتىن دۇكەندەر پايدا بولعان. ءتىپتى وبلىستا اراق-شاراپتان مۇلدەم ادا اۋىلدار سانى 50-دەن اسىپتى. اشىلعانىنا ءتورت جىلداي بولعان ساۋران اۋدانىندا 15 اۋىل حالال ەلدى مەكەنگە اينالدى. ناتيجەسىندە, بۇل اۋىلداردا جاستار اراسىنداعى قىلمىس بارىنشا ازايعانى بايقالىپ وتىر.
ج.ازىرەتبەرگەن ۇلى اقساقالدار القسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلعان بىرقاتار يگى ىسكە توقتالدى. 2018 جىلى شىلدەدە «تۇركىستاندى گۇل قالاعا اينالدىرايىق!» دەگەن ۇندەۋ تاستاپ, ارادا جىل وتكەندە ءۇيىنىڭ اينالاسىن گۇل باقشاعا اينالدىرعان 100 وتباسىنا, 2020 جىلى 200 ۇيگە بايگە بەرىلىپتى. بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇيىتقى بولعان «تازا قازاقستان» اكتسياسىنا قالا جاستارىمەن قاتار اقساقالدارى دا بەلسەنە قاتىستى.
بۇگىندە تۇركىستان شاھارى جەدەل ءوسىپ كەلەدى. حالقى 200 مىڭنان اسىپ جىعىلدى. وسىعان وراي اقساقالدار القاسى مەن قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسى بىرقاتار ءىس-شارانى ىسكە اسىردى. قالانى 11 شاعىن اۋدانعا ءبولىپ, شاعىن اۋداندار قۇرىلدى. ول شاعىن اۋداندار توراعالارى سايلاندى. ءار ۋچاسكەدە شامامەن 40-50-دەي كوشە بولادى. الداعى ۋاقىتتا ءار كوشەگە كوشە بيلەرى, ۋچاسكەلىك كوميتەتتەردىڭ 7-10 ادامعا دەيىن كوميسسيا مۇشەلەرى سايلانباق. وعان توراعا, ۋچاسكەنىڭ اۋىل اقساقالى, مۇعالىم, دارىگەر, بەلسەندى انا, جىگەرلى جاستار, مىقتى كاسىپكەر, مەشىت يمامى مۇشە بولادى.
«كوشە كوميتەتتەرى كوكتەمدە ءاربىر ءۇي اۋلاسىن تازالاپ, كوشە جاعىنا اعاش پەن گۇل ەگۋدى ۇيىمداستىرادى. ءاربىر ۋچاسكەلىك كوميتەت كوشە كوميتەتتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسى, وتباسىلىق جاعدايى تۋرالى مالىمەت جينايدى. ءاربىر وتباسى مۇشەسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن بايقاپ وتىرادى. ەگەر دە كەيبىر وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى, ۇيىنە گاز, سۋ كىرگىزۋ, جارىق, مەكتەپ, بالاباقشا ماسەلەسى تۋىنداسا, مۇمكىندىگىنشە بىرلەسىپ كومەكتەسىپ جىبەرۋى قاجەت. سونىمەن قاتار جۇمىس ىستەمەي جۇرگەن جاستاردىڭ نەمەن اينالىساتىنىن زەرتتەيدى. ىشكىلىككە قۇمار, ۇرلىققا بەيىم ازاماتتاردى ەرەكشە باقىلاۋعا الادى», دەيدى ج.ازىرەتبەرگەن ۇلى.
ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ «اna tili» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىنان ءۇزىندى كەلتىرىپ, تۇركى دۇنيەسىنىڭ بىرلىگىن ەسكە سالدى. قازاقستاننىڭ «TURKTIME!» ۇرانىن ۇسىنعانىن, تۇركى دۇنيەسىن بىرىكتىرۋدى كوزدەيتىن بارلىق جاسامپاز باستامانى قولدايتىنىن «التاي – تۇركىلەردىڭ التىن بەسىگى» اتتى تۇجىرىمداماسىنىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. «وسىعان وراي تۇركىستان قالاسى تۇركى جۇرتىنا جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق شاھارىنا ۇلگى بولاتىنداي مارتەبەسىنە لايىق قىزمەت اتقارا الاتىن دارەجەگە جەتۋىمىز كەرەك. بۇعان ۇلكەنى دە, كىشىسى دە بەلسەنە قاتىسۋى ءتيىس», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى اقساقال.
ەسكەندىر ەرتاي,
جۋرناليست
تۇركىستان
