سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
ماسەلەنىڭ ءمانىسى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2024 جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى جولداۋىندا ءدال وسى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر ماسەلەسىن كوتەرىپ: «مەملەكەت كەپىلدى تولەمدەر ءۇشىن قىرۋار قاراجات بولەدى. ونىڭ ىشىندە جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە بەرىلەتىن قارجى دا بار. مىسالى, 250 مىڭنان استام بالا وقيتىن جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە بيىلدىڭ وزىندە بيۋدجەتتەن 134 ملرد تەڭگە ءبولىندى. اتا-انالار مەملەكەتتىڭ جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە ناقتى كومەك بەرىپ جاتقانىن بىلۋگە ءتيىس. وسىعان وراي ءار بالاعا نورماتيۆ بويىنشا بولىنگەن قاراجات كورسەتىلىپ تۇرۋى قاجەت. سوندا ازاماتتارىمىز الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا ءبولىنىپ جاتقان قارجى تۋرالى شىنايى اقپاراتتان حاباردار بولادى. بۇدان بولەك, مەكتەپتەردىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ شارالارىن قولعا العان ءجون», دەگەن ەدى.
جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى ۇسىنعان دەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 900-گە جۋىق جەكەمەنشىك مەكتەپ بار, وندا 250 مىڭنان اسا وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. 2022 جىلى 500 جەكە وقۋ وشاعى بولعان, ياعني ەكى جىلدا ەكى ەسەگە جۋىق ءوستى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەتتىك باعدارلاماسىنا كوز جۇگىرتسەك, 2024 جىلى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ورىنداۋعا 182 895 ورىنعا 133,9 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بيىل 184 216 ورىنعا 138 ملرد تەڭگە جۇمسالاتىنى جوسپارلانعان. سوندا ءبىر بالاعا جىلىنا مەملەكەت جەكە مەكتەپتە تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا 749 120 تەڭگەدەن بەرەدى. قارجىلاي كومەك كورسەتىلەتىنىنە قاراماستان, تۇيتكىلدەر دە جوق ەمەس.
جولداۋدان كەيىن دەپۋتات جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. سول ساۋالىندا ايتىلعانداي, جەكە مەكتەپتەرگە بولىنەتىن قارجىنىڭ مولشەرى, ونىڭ ءتيىمدى جانە اشىق جۇمسالۋى, سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتار مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وزەكتى. جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرى قورعالۋى قاجەت, سوندىقتان مەملەكەتتىك تاپسىرىستى بەرۋ بارىنشا ءادىل جانە اشىق بولۋى شارت.
«مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋ مەحانيزمىن قايتا قاراۋ قاجەت. سەبەبى قازىرگى جۇيەدە ءار بالاعا ارنالعان قارجى جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەر بويىنشا قاراستىرىلادى. الايدا قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە بولىنەتىن قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە جۇكتەلگەن, ال وڭىرلەردەگى بالالار سانى وزگەرىسسىز جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىندا, ياعني ءبىلىم باسقارمالارىندا قالىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز, وڭىرلەردە بالالاردى مەملەكەتتىك مەكتەپتەردەن جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە اۋىستىرا وتىرىپ, قارجىنى وزدەرىنە قالدىرىپ وتىر. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى 677 جەكەمەنشىك مەكتەپتە 251,3 مىڭ وقۋشىنى قامتىپ, 2024 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 133,9 ملرد تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولىندى. الايدا 2024 جىلدىڭ 1 تامىزىنداعى جاعداي بويىنشا, بۇل سومانىڭ 103,5 ملرد تەڭگەسى يگەرىلگەن, قالعان 30,4 ملرد تەڭگە تەك 1 ايعا قارجىلاندىرۋعا جەتكىلىكتى», دەدى دەپۋتات ج.سۇلەيمەنوۆا.
كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
وسى ساۋالعا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆا: «جىل سايىن جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باسىندا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ سانى مەن ونداعى وقۋشى كونتينگەنتىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى قارجى تاپشىلىعى بار. وسىعان وراي, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك تاپسىرىس شىعىسىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا قوسىمشا قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ, تۇزەتۋ كەزىندە قاراستىرىلادى. بيىلدىڭ وزىندە دە جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋعا قوسىمشا 66,7 ملرد تەڭگە قاجەتتىگى انىقتالدى», دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.
سەبەپ پەن شەشىم
جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە مەملەكەتتەن قارجى بولىنەتىنى راس. بىراق سول بولىنەتىن قارجىنىڭ ۋاقتىلى بەرىلۋى قيىن. ايتپاقشى, ج.سۇلەيمەنوۆا ايتقان دۇنيە بيىل وزگەرمەك, ياعني جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە قاراجات ەندى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنبەيدى, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بەرىلەدى. ماجىلىستەگى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ جەكە پاراقشاسىندا جازعان پىكىرىنشە, بۇل شەشىم جاعدايدى ودان ءارى قيىنداتادى.
«قازىر جەكە مەكتەپتەردىڭ دامۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. كوپتەگەن مەكتەپ, اسىرەسە اتا-انالاردان قوسىمشا قاراجات الماي, تەك مەملەكەتتىك تاپسىرىس ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيتىندەرى, بانكروت بولۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. نەلىكتەن؟ ويتكەنى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ ۇلكەن كەشىگۋلەرمەن تۇسەدى. بۇل تەك ەسەپ بەرۋ قۇجاتتارىنداعى ساندار ەمەس, بۇل – مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر, سالىقتار. ونىڭ ۇستىنە, كوپتەگەن مەكتەپ 2023 جانە 2024 جىلدارعا ارنالعان قارجىلاندىرۋدى ءالى كۇنگە دەيىن تولىعىمەن المادى. بيىل جاعداي ودان ءارى ناشارلاۋى ىقتيمال. جەكە مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بەرىلدى. الايدا قولداعى اقپاراتقا سايكەس, بارلىق اكىمدىك وسى وزگەرىستەر تۋرالى ءبىلىپ, ءتيىستى قارجىلاندىرۋدى تولىعىمەن بولگەن جوق. بۇگىنگى تاڭدا كەمىندە 80 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات جەتىسپەيدى. جاقىن ارادا ماسەلە شەشىلىپ, مەكتەپتەر ۇزدىكسىز قارجىلاندىرىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
وسى ماسەلەگە وراي جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى روزا شارىپقىزى «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا ارنايى حات جولداپ, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە قارجىلىق قيىندىق ءالى دە بار ەكەنىن, ءبىلىم ۇياسى باسشىلارىنىڭ 2025 جىلدى جوسپارلاي الماي وتىرعانىن جەتكىزگەن. «جان باسىنا قارجىلاندىرۋ تۇراقتى بولماعان جاعدايدا مۇنداي مەكتەپتەر جابىلۋعا ءماجبۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە قوسىمشا ۇلكەن جۇكتەمەنى ارتتىرادى. كوپتەگەن جەكەمەنشىك مەكتەپ وقۋعا تولەنەتىن اقى مولشەرىن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولادى, وسىعان قوسا مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە وقۋشىلار ورنىنا تاپشىلىقتى تۋدىرادى. كۇردەلەنگەن جاعدايعا تۇسىنىكتەمە بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەلىنگەن قاۋىمداستىقتىڭ سۇرانىس حاتىندا. بۇعان ورتالىق: «2025 جىلعا ارنالعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە جەكە ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋ ءتارتىبى وزگەرمەيدى. 2025 جىلعى قاڭتاردان باستاپ قارجىلاندىرۋ كوزدەرى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر سانالادى. جاڭا پراكتيكا قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى تاۋەكەلىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تۇراقتى قارجىلاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى بارلىق شارا قابىلدانىپ جاتىر. ءبىز مۇنىڭ 2025 جىلعى جۇمىستى جوسپارلاۋعا ايتارلىقتاي قيىندىق تۋدىراتىنىن تۇسىنەمىز, دەسەك تە جاعدايدىڭ رەتتەلەتىنىن جانە قارجىلاندىرۋعا قاتىستى بارلىق شارۋانىڭ ۋاقتىلى شەشىلەتىنىن سەنىممەن ايتامىز. جالپى, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ, قوعامنىڭ ءاردايىم باقىلاۋىندا», دەپ جاۋاپ قايتارعان.
بايقاساڭىزدار, حاتتا جان باسىنا قارجىلاندىرۋ قاشاننان باستاپ بەرىلەتىنى جونىندە ناقتى ۋاقىتىمەن كورسەتىلمەگەن. جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە ەڭ ماڭىزدىسى دا وسى ەدى. سەبەبى قاۋىمداستىقتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, جەكەمەنشىك مەكتەپتەر 2023 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ جانە بىلتىرعى جەلتوقسان ايىنىڭ جان باسىنا قارجىلاندىرۋ سوماسىن تولىق الا الماي وتىر. «ماسەلە قيىن. قۇرىلتايشىلار مەملەكەتكە سەندى, قوماقتى اقشاسىن بىلىمگە سالدى, سوڭىندا تىعىرىققا تىرەلدى. جەكەمەنشىك ءبىلىم سەكتورىنىڭ ءيميدجىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ قيىنعا تۇسەدى. ال بۇل ساپالى ءبىلىم بەرۋگە زالالىن تيگىزىپ وتىر. جەكە مەكتەپكە بالالارىن بەرگەن اتا-انا دا رەنجۋلى. قالتاسى بوس, جۇيكەسى توزۋعا شاق قالعان ۇستازدىڭ جانايقايىن مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگاندار تۇسىنبەيدى-اۋ, ويتكەنى وزدەرىنىڭ قارىنى توق, جالاقىسىن دەر كەزىندە الىپ, جىلى جەردە وتىر», دەيدى ر.شارىپقىزى.
كادرلىق الەۋەتتىڭ الەگى
پرەزيدەنت اتالعان جولداۋىندا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋ كوزىنە قاتىستى ماسەلەگە قوسا مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋگە دە كوڭىل ءبولۋ كەرەگىنە توقتالدى. ءدال وسى جەردە قاراما-قايشىلىق بار, سەبەبى ءبىلىم تۋرالى زاڭدا بارلىق بالا قانداي دا ءبىر ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماستان, ساپالى ورتا ءبىلىم الۋعا قۇقىلى. ال ساپالى ءبىلىمدى بىلىكتى پەداگوگ بەرە الادى. ءبىلىم ءاردايىم جاڭارىپ تۇراتىنىن ەسكەرسەك, ءبىلىمدى بەرەتىن ادام دا ۇنەمى ءوزىنىڭ ءبىلىمىن جاڭارتىپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ وتىرۋى قاجەت-اق. الايدا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ مۇعالىمدەرى تەگىن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان وتە المايدى.
بۇل تۋرالى جوعارىداعى سپيكەرىمىز ر.شارىپقىزى: «جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى كاسىبي ۇيىمعا اينالعان ءبىزدىڭ قاۋىمداستىق جيىرما جىلعا جۋىق بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ەمەس ءبىلىم ۇيىمدارىن بىرىكتىرىپ, قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ, مۇددەسىن قورعاپ كەلەدى. قازىرگى كەزەڭدە ءبىز جەكەمەنشىك ءبىلىم ۇيىمدارىن مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بولىگى مارتەبەسىنە يەلەنگەنىمەن, جاعدايىنىڭ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن تەڭەستىرۋ تۋرالى ايتۋعا ەرتەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. دەسەك تە وسى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر جەكە ءبىلىم سەكتورىنىڭ جۇيەلى دامۋىنا كەدەرگىسىن تيگىزىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, جەكە ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ پەداگوگ كادرلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ۇدەرىسىندە مەملەكەتتىك قولداۋ بولماي تۇر, جەكە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ پەداگوگتەرىندە بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ مۇمكىندىگى جوق. ەكىنشىدەن, جەكە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ وقۋشىلارى مەملەكەت تاراپىنان مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى شەڭبەرىندە وقۋلىقتارمەن جانە وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەرمەن قامتىلماعان. ءۇشىنشى, ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنىن ەنگىزۋ جانە پەداگوگ مارتەبەسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جاعدايىندا جەكە ءارى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ سەكتورلارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردىڭ تەڭدىگى قامتاماسىز ەتىلمەگەن. مىسالى, قولدانىستاعى مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا جەڭىلدىكتى باعامەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلماعان», دەپ ويىن جەتكىزدى.
كومەكتىڭ جاڭا ءتۇرى
ج.سۇلەيمەنوۆا وسىعان دەيىنگى قارجىلىق تۇيتكىلدەرگە قوسا بارلىق بالا تەڭ دارەجەدە ساپالى ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك قاراستىرىلىپ, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بالالاردى وقۋلىقپەن, ىستىق تاماقپەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعانى كەرەك ەكەنىن دە اتاپ وتكەن ەدى. وقۋلىق جايى انىق ەمەس, ىستىق تاماقپەن قامتۋ ماسەلەسى تولىق بولماسا دا شەشىمىن تاۋىپ ۇلگەردى. بۇل تۋرالى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى وتكەن ايدا حابارلاعان-دى. مينيسترلىكتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, جەكە مەكتەپتەردە وقيتىن از قامتىلعان وتباسى بالالارىنا مەملەكەت تاراپىنان وقۋ قۇرالدارىن الۋعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلەتىن بولدى. سەنات 2024 جىلعى 19 جەلتوقساندا ءبىلىم جانە بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭدى ماقۇلدادى. سول زاڭدا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وسال وتباسىلار ساناتىنداعى بالالارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدى ەنگىزۋ كوزدەلگەن. زاڭ جوباسىندا بەس نوۆەللا ۇسىنىلدى, سونىڭ بىرەۋى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وقيتىن از قامتىلعان وتباسىلار بالالارىنا قاتىستى. وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەدىل وسپان كومەك تۋرالى: «بۇعان دەيىن كومەك تەك مەملەكەتتىك مەكتەپتەردىڭ وقۋشىلارىنا عانا بەرىلەتىن, ال ەندى جەكە مەكتەپتەردە وقيتىن بالالار دا وسىنداي كومەك الادى. بۇل مەكتەپتىڭ مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, بارلىق بالاعا ءبىلىم بەرۋدىڭ تەڭ مۇمكىندىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام», دەپ اتاپ ءوتتى.
