ول بۇكىل سانالى ءومىرىن قارجى جۇيەسىندە قىزمەت ەتۋگە ارنادى. 1935 جىلى قىزىلوردا وبلىسى قاراكەتكەن تەمىرجول ستانساسىندا دۇنيەگە كەلىپ, اۋىلدىڭ جەتى جىلدىق مەكتەبىن, الماتى قارجى-نەسيە تەحنيكۋمىن, سول كەزدەگى ورتا ازيا مەن ەلىمىزدەگى جالعىز قارجى-ەكونوميكا ينستيتۋتىن ءبىتىردى. 1957 جىلدان باستاپ 1997 جىلى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققانعا دەيىن 40 جىل قارجى ورگاندارىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقاردى. زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ دا قول قۋسىرىپ وتىرۋ دەگەندى بىلمەيتىن كامەكەڭ قازاقستان ەكونوميكا جانە قۇقىق ينستيتۋتى قىزىلوردا فيليالىنىڭ ديرەكتورى بولىپ, پروفەسسور اتاعىن الدى.
كامال شوكەنوۆ ومىردە بارىنشا قاراپايىم, كىشىپەيىل, كىسى اقىسىن جەمەيتىن, وتە تاربيەلى جان ەدى. سونىمەن قاتار اشۋدى سابىرمەن, قاتىگەزدىكتى قاراپايىمدىلىقپەن, دورەكىلىكتى سىپايىلىقپەن, ادەپتىلىكپەن جەڭۋگە بولادى دەگەن قاعيدانىڭ تۋىن ءومىر بويى بيىك ۇستاپ ءوتتى. ءبىز كامەكەڭنىڭ ىسكەر دە بىلىكتى, قاعيداتشىل دا ادىلەتتى, اسىرەسە قازىنا قارجىسىنىڭ ورىندى جۇمسالۋىندا ادامداردىڭ جۇرەگىنە جول تابا بىلەتىن ناعىز مامان ەكەندىگىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى.
«مەن بۇكىل سانالى 40 جىل ەڭبەك جولىمدا بارلىق كۇش-جىگەرىم مەن قابىلەت-قارىمىمدى دا تىرلىك-تاۋقىمەتى مول قارجى سالاسىنا جۇمساعان ەكەنمىن. وسى مەرزىم ىشىندە مەن قاشاندا ادالدىقتىڭ اق جولىنان اينىماي, ەل-حالقىمنىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداپ, جانىنا جالاۋ بولۋعا ۇمتىلدىم. نەسىن جاسىرايىن, وسى ورايدا كەيدە ءبازبىر باسشىلارمەن ءجۇز شايىسىپ قالعان كەزدەرىمىز دە بولدى. بىراق يمانداي ءبىر شىندىق, الگىلەردىڭ قاhارىنا ۇشىراپ, جىلى ورنىمنان ايىرىلىپ قالامىن-اۋ دەپ ەشكىمنىڭ دە ىرقىنا ىعىپ, قارجى قازىناسىنا قيانات جاساعان ەمەسپىن. ويتكەنى قارجى قازانى امبە جۇرتتىڭ ورتاق نەسىبەسى, ورتاق ناپاقاسى عوي. وعان ەشكىمنىڭ دە زاڭسىز قول سۇعىپ, كەۋدەمسوقتىقپەن بيلىك جاساۋىنا بولمايدى. بۇل جونىندە جاراتۋشى يەمىز الدىندا دا, حالىق الدىندا دا ارىم تازا دەپ ويلايمىن», دەپ جازعان ەدى.
كامال اعا بيۋدجەت قارجىسىن ۇنەممەن جۇمساۋدى, دىتتەگەن, مەجەلەگەن تۇپكى ماقساتقا جەتۋدى ويلايتىن جانە وسىنى الدىنا مىندەت ەتەتىن دە, ول وسى باعىتتا ءار ۋاقىتتا وزىنە «يدەال» ەسەبىندە 1938–1962 جىلدارى وداقتىڭ قارجى ءمينيسترى بولعان ا.زۆەرەۆتىڭ قاعيداتىن ۇستاناتىن جانە سونى ىسكە اسىرۋشى ەدى.
كامال شوكەنوۆتىڭ ادامي قاسيەتتەرى مەن قارجى سالاسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنىپ, كاسىبىنە ادال بولۋى اتا-اناسىنان بەرىلگەن قاسيەت دەۋگە بولادى. ول كىسىنىڭ جاستىق شاعى تۇكپىردەگى تەمىرجول بەكەتىندە كۇنكورىسى جۇپىنىلاۋ, اكە-شەشەسى اۋرۋلى-سىرقاۋلى وتباسىندا ءوسىپ, ءوزى جاستايىنان ەڭبەككە ارالاسىپ, ءبىلىم الۋعا تالپىنۋعا تۋرا كەلدى. سۇراپىل سوعىس جىلدارى 8-10 جاسار اۋىل بالالارىنىڭ قاتارىندا 50-60 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قاراوزەك وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى قىرماننان ەسەككە ەكى-ءۇش قاپتان استىق ارتىپ, ول كولىكتەردى بىرىنە-ءبىرىن بايلاپ, وزدەرى جاياۋ قاراكەتكەن استىق قابىلداۋ پۋنكتىنە جەتكىزۋ, جولدا بولاتىن تۇندەگى قيىنشىلىقتار, اسىرەسە شارشاعان, جاتاعان ماقۇلىقتاردىڭ ازابى, تەسىلگەن قانار قاپتاردىڭ الەگى, ءبارى-ءبارى ەستەن كەتپەيتىن كورىنىستەر بالا كامالدى جىلدام ەسەيتتى. سول كەزدەگى ەڭبەگىن كەڭەس وكىمەتى باعالاپ 10-جاستاعى كامال شوكەنوۆ 1945 جىلى «1941–1945 جىلدارداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قاجىرلى ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.
وبلىس ەكونوميكاسى مەن دامۋى, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ جاقسارۋى مەن قارجىلىق قامتاماسىز ەتىلۋىنىڭ بىرقاتار «شتريحتارىن» ەسكە ءتۇسىرىپ كەتەتىن بولساق, 1988 جىلى وبلىس ەڭبەككەرلەرىنىڭ ءشول جانە شولەيت, سۋى تاپشى, تابيعاتى قولايسىز ايماقتاردا تۇرعانى ءۇشىن وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ايلىق جالاقىسىنا 1,15 اۋداندىق كوەففيتسيەنت ەنگىزىلۋى ماسەلەسىن سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى ە.اۋەلبەكوۆ وداقتىق ورگاندار الدىندا كوتەرگەن كەزدە سونىڭ بارلىق ەسەبىن دايىنداپ ماسكەۋدەگى قۇزىرلى مەكەمەلەرگە ۋاقتىلى تاپسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتكەن دە وسى كامەكەڭ ەدى. وسىنداي جاعداي تاعى دا ارال ءوڭىرى حالقىنا ەكولوگيالىق اپات ايماعى تۇرعىندارى مارتەبەسىن بەرۋ جانە ولارعا ايلىق جالاقىعا قوسىمشا 1,30-1,50 ەكولوگيالىق كوەففيتسيەنت ەنگىزىلۋى ءۇشىن ەسەپتەرىن ساۋاتتى دا, تولىق ۋاقتىلى جاساۋعا دا كامال شوكەنوۆتىڭ ەڭبەگى وراسان بولدى. 1993 جىلدان باستاپ اتالعان زاڭ وڭىرىمىزدە ەل يگىلىگىنە جاراپ وتىر. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان سوڭ مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ءۇزىلۋى, بۇرىنعى وداق بويىنشا كاسىپورىندار اراسىنداعى الىس-بەرىس ەسەپتەرىنىڭ شيەلەنىسۋى ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە قارىزدارىن وراسان ءوسىرىپ, زاڭدى تۇلعالاردىڭ بيۋدجەت الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىنىڭ ورىندالماۋىنا اپارىپ سوقتىرىپ, بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايلىق جالاقى, كاسىپورىن جۇمىسشىلارىنىڭ ەڭبەكاقىلارى مەن زەينەتاقىلارىن تولەۋدىڭ بىرنەشە ايلاپ كەشىگۋىنە اكەلىپ سوقتى. وسى جاعدايدان شىعۋ ماقساتىندا ناقتى قارجى اينالىمى مەن كاسىپورىندار قارىزىن وتەۋ ءۇشىن 1996 جىلى جاي ۆەكسەل مەن ەسەپتىك مىندەتتەمەلەر اينالىمعا شىعارىلىپ جاعداي ءبىرشاما تۇراقتالدى. سونىمەن قاتار وسى ۋاقىتتا وبلىس ورتالىعىنا ىلەسپە گاز الىپ كەلۋ ماقساتىمەن رەسپۋبليكادا ەكىنشى بولىپ 1997 جىلى 3 جىلعا ارنالعان 100 ملن تەڭگەگە «ينۆەستيتسيا-گاز» وبليگاتسياسىن شىعارىپ وبلىستاعى گازداندىرۋ جۇمىسىن باستاۋعا مۇمكىندىك الىپ ەدىك, وسى كۇردەلى, بۇرىن تاجىريبەمىزدە كەزدەسپەگەن, وبلىسىمىزدا ىسكە اسۋى ءۇشىن شىعارىلعان باعالى قاعازداردا قارجى باسقارماسىنىڭ باسشىسى كامال شوكەنوۆتىڭ اتى مەن قولتاڭباسى سول كەزدەگى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆپەن بىرگە تۇردى.
كامال اعامىز قارجى سالاسىندا قىزمەت اتقارعان ۋاقىتىندا بۇرىنعى وداققا, رەسپۋبليكا, وبلىسىمىزعا اتى بەلگىلى كوپتەگەن كادر دايارلادى. «كامەكەڭنىڭ مەكتەبىنەن وتكەن قارجىگەرلەر» دەگەن مامانداردى جۇزدەپ ساناۋعا بولادى, اتاپ ايتقاندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءىى شاقىرىلىم دەپۋتاتى قۇتتىقوجا ىدىرىسوۆ, بىرنەشە مينيسترلىكتىڭ ۆيتسە-ءمينيسترى بولعان راحىمبەرگەن توقسەيىتوۆ بىرقاتار وبلىستا قارجى, سالىق ورگاندارىن باسقارعان دايراباي ىسقاقوۆ, رەسەي قارجى جۇيەسىنىڭ گەنەرالى عالىمجان شامشيەۆ, بىرقاتار وبلىستىڭ قارجى, سالىق, قازىناشىلىق, قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىن باسقارعان نۇرگۇل بەركىمباەۆا, بالجان شامەنوۆا, رايحان ىسقاقوۆا, گاۋحار ارىنوۆا, راحىمجان نۇرسەيىتوۆ, ساندىبەك امانجولوۆ جانە تاعى باسقالاردى ايتۋعا بولادى. كامال اعامىز ءوزى قازاقستاندىق ەكونوميكا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ وبلىستاعى فيليالىن باسقارعان ۋاقىتتا 500-دەن اسا ەكونوميكا, قارجى جانە قۇقىق سالاسى ماماندارىن دايارلاۋعا مۇرىندىق بولدى جانە سولاردىڭ كوبىسى قازىر رەسپۋبليكامىزدا ءوز ماماندىعىنا ساي تابىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
ءوز ۋاقىتىندا وبلىستى باسقارعان كوپتەگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىمەن يىقتاسا قاتار قىزمەت ەتىپ, ەلدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. كامال اعا قارجىنى باسقارۋ, ونى جۇمساۋ ءتارتىبىن قاتاڭ ساقتاۋعا كوپ كوڭىل بولەتىن, ءىس قاعازدارىن, شەشىم, قارار, وكىمدەردىڭ جوباسىن دايىنداعاندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن, جاۋاپتىلىقپەن جازىلۋىن ىجداعاتتىلىقپەن قاراپ, قاتە جىبەرمەۋگە تىرىساتىن. سول كەزدەگى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ساعيدوللا قۇباشەۆتىڭ «شوكەنوۆتىڭ قولتاڭباسى قويىلىپ تۇسكەن قۇجاتتاردىڭ جوباسىندا قاتە بولمايدى, مەن ولارعا وقىماستان قولتاڭبامدى قويا بەرۋدەن قورىقپايمىن» دەگەن سوزدەرى ۇجىمداستارىنا سەنىم ۇيالاتاتىن. سول سياقتى 90-جىلدارداعى وبلاتكوم توراعاسى ە.زولوتارەۆتىڭ قارجى ءمينيسترى ا.باقۋلانىڭ وبلىسقا كەلگەندە وتكىزگەن اكتيۆ جينالىسىندا ايتقان ءسوزى ەسىمىزدە قالىپتى: «باستاپقى كەزدە كەيبىر شارالارعا بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىسىما ك.شوكەنوۆ مەنى قولداماعاندا, بۇل كىسى نەگە قارسى پىكىر ايتا بەرەدى دەگەن ويدا بولسام, كەيىننەن ۇكىمەتتە بىرقاتار وبلاتكوم توراعالارىنا قارجى ءتارتىبىن بۇزعانى ءۇشىن قاتاڭ شارالار قولدانىلىپ جاتقاندا, ءوزىمنىڭ بۇل ماسەلەدە ەشبىر ەسكەرتۋسىز جۇرگەنىم ءۇشىن, قايتا ك.شوكەنوۆكە العىس ايتاتىن بولدىم», دەگەن ءسوزى شوكەنوۆتىڭ ابىرويىن ارتتىرا تۇسكەن-ءدى.
كامال اعا قارجى سالاسىنىڭ ناعىز مايتالمانى بولۋمەن قاتار ونەردىڭ, سپورتتىڭ دا ۇلكەن جاناشىرى ەدى. ۇلدارى باۋىرجان, باتىرحان, باقىتجاندار كىشكەنتايىنان اكەسىنىڭ قولداۋىمەن ءارتۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتاردا ويناپ, بۇرىنعى وداقتىڭ ءبىراز جەرىندە ونەر كورسەتسە, باتىرحانى الەم تانيتىن ونەر جۇلدىزى دارەجەسىنە كوتەرىلدى.
وسىنداي ابزال دا ارداقتى ازامات قازاقستاننىڭ ەڭبەگى سىڭگەن ەكونوميسى كامال شوكەنوۆ 2011 جىلى 23 ناۋرىزدا دۇنيە سالدى. بىراق سوڭىندا جاقسى ءىس, بىلىكتى شاكىرتى, سانالى ۇرپاق قالدىردى. ءوڭىر ازاماتتارى بۇل تۇلعانى ارقاشان ەسكە الىپ وتىرادى.
قالقازبەك اجىبەكوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
