عيبراتتى عۇمىر

كەشەگى ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس قار­ساڭىن­دا دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاقتىڭ تاعدىرى كوبىنە ۇقساس. قىزىلوردا وبلىسى سىرداريا اۋدانى ايدارلى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ابدىجالەل قوشقار ۇلى ءۇشىن دە ءومىر جولى اكە-شەشە دايارلاپ بەرگەن ستارت الاڭى بولا قويمادى. ەكى جاسىندا تۋعان اكەسى قوشقار ورازوۆ تا, بالاسى ەتىپ باۋىرىنا سالعان اناسىنىڭ اعاسى باكىر سوپبەكوۆ تە 1942 جىلى سوعىسقا اتتاندى دا, ورالمادى. الايدا ون ءتورت جاسىنا دەيىن ەسكىشە دە, جاڭاشا دا ساۋاتى بار, كوپ جىل شارۋاشىلىقتا مۇ­راپ بولىپ قىزمەت ەتكەن سوپبەكتىڭ اح­مەتىنىڭ تاربيەسىندە بولعانى, ادال ەڭبە­گىمەن ءوز جولىن ءوزى سارالاۋىنا وڭ ىقپال ەتىپ, بۇگىنگى بولمىسىنا نەگىز جاسادى.

ابدىجالەل باكىر 1963 جىلى ن.ۆ.گو­گول اتىنداعى قىزىلوردا پەداگو­گي­كا­لىق ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى) ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن ءبىتىرىپ, ءبىر جارىم جىلداي ماماندىعىمەن جۇمىس ىستەدى. الايدا ينستيتۋتتا قوعامدىق بەل­سەن­دىلىگىن بايقاعان زامانداستارى قالا­لىق كومسومول كو­ميتەتىنە جۇمىسقا شاقىردى دا, شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت كومسومول, پارتيا ورگاندارىندا بو­لىپ, ساياسي جۇمىستىڭ ءدامىن تاتتى. ءومىرىنىڭ قالعان جىلدارى مەملەكەتتىك جانە جوعارى وقۋ ورنىنداعى قىزمەتتەرمەن ۇشتا­سىپ, جالعاسىپ كەلەدى.

«ەرتە تۇرعان ەركەكتىڭ ىرىسى ار­تىق» دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستانعان, سى­پايىلىق پەن كەڭدىك, شىنشىلدىق پەن زيالىلىق, مەيىرباندىق بەن تازالىق سياقتى اسىل قاسيەتتەردى بويىنا جيعان, ادالدىق پەن ادىلەتتىلىك باسشىعا دا, قوسشىعا دا ءتان بولۋى كەرەك دەپ تۇسىنەتىن ابدىجالەل باكىر ومىردە بايسالدى, سەزىمتال, كىشىپەيىل, ىزدەنىمپاز, دوسقا ادال, ورىندى ءازىلى دە بار. مىنە, وسىنداي جاندى مەن 1975 جىلدان وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى كەزىنەن بىلەمىن. ول – ماعان زامانداس, ارىپتەس, دوس. ويلاپ قاراسام, وعان دا ەلۋ جىل بولىپ قالىپتى.

كەزىندە جاستاردىڭ ساياسي ءھام قوعام­دىق مەكتەبى بولعان كومسومولدىڭ جاس كادرلاردى دايارلاۋ مەن ولاردىڭ قا­لىپ­تاسۋىندا وزىندىك ورنى بولعانىن ايتساق, ارتىق بولماس. كومسومول جۇيە­سىندە, اراسىندا ءبىر جىل ماسكەۋدەگى جوعارى كومسومول مەكتەبىندەگى وقۋى بار, توعىز جىلدان سوڭ وبلىستىق پار­تيا كوميتەتىنە اۋىسىپ, وندا ون جەتى جىلدان اسا قىزمەت ەتىپ, ونىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنە دەيىن كوتەرىلگەن ابدى­جالەل سول كەزدەرى قازاقستاننىڭ بەلگىلى عالىمى, ەتنوالەۋمەتتانۋ ءىلىمىنىڭ نەگى­زىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور م.سۋجيكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۇلتارالىق قا­تىناستار تاقىرىبىنا ديس­سەر­تاتسيا قورعاپ, فيلوسوفيا عى­لىم­دارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىنە يە بولدى. بۇل ونىڭ كەيىنگى عىلىمي ىزدەنىس­تەرىنە باس­تاۋ بولدى.

الدىمەن پاتشالىق رەسەي­دىڭ وتارىندا, كەيىن كەڭەستىك كە­زەڭنىڭ قىسپاعىندا بولعان ەلىمىزدىڭ ازاتتىق الىپ, ءوز بي­لىگى ءوز قولىنا كوشۋى قوعامدا دەموكراتيالىق وزگەرىستەردىڭ قارقىن الۋىنا وڭ ىقپال ەتىپ, رۋحاني سىلكىنىستەرگە الىپ كەلگەنى بەلگىلى. سونى باعىتتى قولداعان سان الۋان قوعامدىق قوزعالىس­تار مەن ساياسي پارتيالار جاپپاي قۇرىلىپ, ۇلتتىق مۇددەمىز­دى بيىك دەڭگەيگە كوتەرە باستادى. وسى جىلدارى ساياسي-قوعامدىق جۇمىستا شيرەك عاسىردان اسا بولعان ابدىجالەل رەسپۋبليكادا بوي كوتەرگەن قازاقستان دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ اۋدان­دىق, قالالىق ۇيىمدارىن قۇرىپ, ءوزى وبلىستىق ۇيىمىنىڭ توراعالىعىنا سايلاندى. كەيىن وسى پارتيانىڭ اتىنان كاسىبي پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ العاشقى, 1995 جىلعى سايلاۋىنا قاتىسىپ, دەپۋتات بولدى. بۇل لاۋازىم 1999 جىلى ءماجىلىس سايلاۋىندا جالعاسىن تاپتى.

اپپاراتتىق قىزمەتتە ىسىل­عان ابدى­جالەل باكىر زاڭ شىعا­رۋشىلىق جۇمىستا دا بەلسەندىلىك تانىتتى. «مادەنيەت تۋرالى», «ساياسي پارتيالار تۋرالى», «بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى», «جارناما تۋرالى», ت.ب. زاڭ­دار جونىندە قۇرىلعان جۇمىس توپ­تارىنا جەتەكشىلىك جاساپ, ولار­عا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ما­دە­نيەتى مەن ءتىلىن, مۇددەسىن قور­­عايتىن بىرنەشە زاڭدىق نورمانى ەنگىزۋگە كوپ كۇش-جىگەر جۇمسادى. مىسالى, ول – ء«تىل تۋرالى» زاڭنىڭ 18-بابىنىڭ ەكىن­شى بولىگىندەگى «قاجەتتى تىلدىك ورتانى جاساۋ جانە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىققاندى قولدانىلۋى ماقساتىندا, ولاردىڭ مەن­شىك نىسانىنا قاراماستان, تەلەراديو ارنالارى ارقىلى بەرىلەتىن مەملەكەتتىك تىلدەگى حابارلار­دىڭ كولەمى ۋاقىت جاعىنان باسقا تىلدەردەگى حابارلاردىڭ جيىن­تىق كولەمىنەن كەم بول­ماۋعا ءتيىس» دەگەن قۇقىقتىق نورمانىڭ اۆتورى. كەزىندە وسى نورمانىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ ءوزى وڭاي بولا قويعان جوق. بىراق مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قاجىرلى قىز­مەتىنىڭ ارقاسىندا كوپتەن قا­لىپتاسىپ قالعان قاساڭ ۇردىس­كە توس­قاۋىل قويىلىپ, وتاندىق تەلەارنالاردا قازاق تىلىندەگى حابارلاردىڭ ۇلەس سالماعى ارتتى. كەشەگى پارلامەنت الاڭىندا ونىڭ بەلسەندىلىگىن سول كەزدەگى ءماجىلىس توراعاسى جارماحان تۇياقباي ء«تىلدىڭ تاباندى تارلانى» دەسە, ماجىلىستەگى ارىپتەس اعاسى, حالقىمىزدىڭ قايسار قا­لام­گەرى شەرحان مۇرتازا «قا­زاق ءتىلىنىڭ ءپارۋانا جاناشىرى» دەپ اتاعان ەدى. سول كەزدەگى استا­نادا­عى جالعىز №4 قازاق مەك­تەبىنىڭ بولعانىن ارنايى دەپۋتات­تىق ساۋال تاقى­رىبى ەتىپ, كەيىن بۇل باعىتتىڭ قوز­عالىسقا تۇسۋىنە اسەر ەتتى.

شىنىندا دا, ءا.باكىر مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي قىر­لا­رىن جۇيە­لى تۇردە زەرتتەپ كەلەدى. ونىڭ قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر توپ عا­لىمىمەن «قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى تۋرالى» زاڭ جوباسىن دايىنداۋعا بەلسەندى اتسالىسۋىن دا وسى با­عىت­تاعى ناقتى ەڭبەگى دەۋگە بو­لادى. ول – ءتىل مەن ۇلت ماسەلە­سى بويىنشا ونداعان عىلى­مي-پۋب­ليتسيستيكالىق ماقالانىڭ, «انا ءتىلىم – ابىرويىم مەنىڭ», ء«تىل تۇعىرى» جانە «انا ءتىلىمىز­دىڭ ايدارىنان جەل ەسسىن دەسەك...» جيناقتارىنىڭ اۆتورى. پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ, كوميتەتتىڭ وتىرىستارىندا سوي­لە­گەن سوز­دەرى, جاساعان بايان­داما­لارى, دەپۋتاتتىق ساۋالدارى مەن سايلاۋشىلارمەن جازىسقان حاتتارى, زاڭدار تۋرالى جانە عىلىمي ماقالالارى «ەل سەنىمى» جانە «دەپۋتات الەمى» اتتى كىتاپتارىنا ارقاۋ بولدى.

توعىز جىل ءماجىلىس دەپۋتاتى بول­عان, عىلىم كانديداتى ءا.باكىر زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ماسەلەلەرىن عىلىمي ادەبيەتتەر مەن رەسمي قۇجات­تار­دان عانا ءبىلىپ قويماي, كوپ ماسەلەنى ءوز كوزىمەن كورىپ, وي ەلەگىنەن وتكىز­دى. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ اسا ماڭىز­دى سالاسى پارلامەنتاريزمنىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىن جان-جاقتى قاراستىرۋعا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كاسىبي پارلا­مەنتىنىڭ قالىپتاسۋىن ارنايى زەرتتەۋگە اكەلىپ, وسى تاقىرىپتا 30-دان اسا عىلىمي ەڭبەك جازدى. 2006 جىلى ديسسەرتاتسيا قور­عاپ, ساياسي عىلىمدار دوكتو­رى دا­رەجەسىنە يە بولدى. زەرتتەۋشىنىڭ بەلگىلى ءورىسى, باس­تى عىلىمي ەڭبەگى – «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىبي پارلامەن­تىنىڭ قالىپتاسۋى: سايا­ساتتانۋلىق تالداۋ» اتتى مونوگرا­فيا بولعان­نان كەيىن وسى ەڭبەككە ارنايى توقتالعاندى ءجون كوردىك. جالپى, بۇل مونوگرافيا – كەشەن­دى زەرتتەۋ, وتاندىق ساياسي عىلىمعا قو­سىلعان جاڭا ۇلەس.

زەرتتەۋشى مەملەكەتتىك بيلىك­تىڭ ءبولىنۋى تۋرالى كلاسسيكالىق تەوريالاردى عىلىمي-ادىستەمە­لىك نەگىزگە الا وتىرىپ, پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار جۇيەسىن­دەگى ورنىن جان-جاقتى قاراستىردى. قازاقتىڭ دالا دەموكراتياسىنىڭ بەلگىلى كو­رى­نىستەرى بولعان حان, بيلەر كەڭە­سىنەن باستاۋ العان, كەشەگى سوتسياليزم كەزەڭىندەگى جوعار­عى كەڭەس, قازىرگى ساياسي-قۇقىقتىق مارتەبە­سى ايقىندالعان, اسا ماڭىزدى قوعام­دىق قارىم-قا­تىناستاردى زاڭدىق تۇرعى­دان رەتتەۋشى, ەلى­مىز­دە ءجۇرىپ جات­قان كۇردەلى رە­فور­مالاردىڭ قۇقىقتىق نە­گىزىن قام­تاماسىز ەتىپ وتىرعان كاسىبي پارلامەنتتىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى تۇڭ­عىش رەت كەشەندى تۇردە جۇيەلى تالدانادى. پارلامەنت قىزمەتىنىڭ ەرەك­شە­لىك­تەرى, ونىڭ قۇرىلى­مى مەن فۋنك­تسيا­لارى ءجىتى زەر­دە­لەن­دى. زاڭ شىعا­رۋشىلىق جۇ­­مىستىڭ ساپاسىن ارتتى­رۋدا تۇراق­تى كوميتەتتەردىڭ ءرولى, دە­پۋتات­تاردىڭ بەلسەندىلىگى مەن جاۋاپ­­كەرشىلىگىن ارتتىرۋدىڭ پروب­لەمالارى ناقتى كوتەرىل­گەن. پارلامەنت پەن مەم­لەكەتتىك بيلىكتىڭ باسقا تار­ماق­تا­رى ارا­سىن­داعى تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭ­دىك جۇيەنىڭ قىزمەت ەتۋ تا­سىل­­­دە­رى زەرتتەلگەن. زاڭ شى­عا­­­رۋ­­شى ورگان­نىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەي­­تۋدىڭ ساياسي قاجەت­تىلىكتەرى, اسىرەسە ونىڭ باقىلاۋ فۋنكتسياسىن ارتتىرۋدىڭ ناقتى جولدارى بەلگىلەنەدى. پارلامەنتتىڭ الەمدىك پارلامەنتاريزم قاعي­داتتارىنا سايكەس قۇزىرەتكە, شىنايى ساياسي مارتەبەگە يە بولۋىنىڭ قوعامداعى جۇرگىزىلىپ جاتقان كۇردەلى ساياسي-قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رە­فورمالارعا اسەرى مول بولاتىنى دالەلدەنەدى.

پارلامەنتتەگى توعىزجىلدىق دە­پۋتات­تىق قىزمەتتەن سوڭ, ءا.با­كىر ون جىل­دان اسا قازاق گۋما­نيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشىلىق جۇمىستا بولدى. ساياسي عىلىمدار دوكتورى ءا.باكىر كۇندەلىكتى وقىتۋشىلىق قىزمەتپەن بىرگە عىلىمي جۇ­مىستارعا ەتەنە ارالاسىپ, ازات­تىقتى ارمان ەتكەن «الاش» قوز­عالىسىنىڭ تاعىلىمدى دا ماڭگىلىك يدەيالارى مەن تاۋەل­سىزدىكتىڭ رۋحاني تامىرلارى تۋرالى ماقالالار جازىپ, «تاۋەلسىزدىك تاعدىرى», «تاۋەلسىزدىك تۇيىن­دەرى: ۇلتتىق مۇرات, ەلدىك مۇددە» اتتى تاقىرىپ­تاردا ماقالالار سەرياسىن شىعار­دى. «الاش» قوزعالىسىن جۇيەلى زەردەلەۋ ناتيجەسىندە «الاش» قوزعالىسى ساياسي توپ باسشىلارىنىڭ الەۋمەتتىك كوز­قاراستارى» دەگەن تاقىرىپتا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنال­عان وقۋ قۇرا­لىن دايىنداپ, الەۋمەتتانۋ عىدىمدا­رىنىڭ پرو­فەسسورى اتاعىنا يە بولدى. «الاش» قوزعالىسىن جۇيەلى زەرت­تەۋ ناتيجەسىندە 2018 جىلى «حIح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق­ستانداعى ساياسي الەۋ­مەت­تىك ويلار» اتتى كولەمدى مونوگرا­فيا جارىق كوردى. كەيىنگى جىلدارى ءا.باكىردىڭ «مۇستافا شوقاي: ءومىرى مەن قىزمەتى, شىعارماشىلىعى تۋرالى» اتتى ماقالالار جيناعى جارىق كوردى. ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمدار تۇلعا­نىڭ 2007 جىلى جارىق كورگەن ءۇش تومدىق تاڭ­دامالى شىعارمالار جيناعى­نان سارالانعان ساياسي-الەۋمەتتىك وي-تۇجىرىمدارى 2023 جىلى «كەمەل وي يەسى» دەگەن اتپەن جەكە كىتاپشا بولدى. وتكەن جىلى «مۇستافا شوقاي مۇراسىنداعى قولجازبالاردىڭ تاريحي دەرەكتىك قۇندىلىعى» اتتى جوبا اياسىندا قورقىت اتا اتىنداعى ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ عىلىمي ورتالىعى دايار­لاعان «مۇستافا شوقاي (زەرتتەۋلەر)» اتتى مونوگرافيانىڭ دايىن­دالۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوستى.

ءسوزىمىزدى جيناقتاي ايتقان­دا, مەملە­كەتتىك جانە قوعامدىق جۇمىستى ۇستاز­دىقپەن, عى­لى­مي جۇمىسپەن قاتار اتقا­رىپ كەلە جاتقان, بۇگىندە سەكسەن بەستى تولتىرسا دا, قولىنان قالامى تۇسپەگەن ەڭبەكشىل, جاۋاپ­كەرشىلىگى جوعارى, سونداي-اق الپىس جىلداي وتاسىپ كەلە جاتقان قازاقستان وقۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى تۋعاناي مۇقانقىزىمەن ۇل-قىزدار, ون شاقتى نەمەرە-شوبەرە وسىرگەن وزىن­دىك ءداستۇرى بار شاڭىراقتىڭ يەسى ابدى­جالەل باكىر بۇگىن دە قوعامدىق ىستەردىڭ جۋان ورتاسىندا ءجۇر. ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرىنە بولسىن بەدەلدى, ەلوردانىڭ, تۋعان وبلىسىنىڭ سىيلى اقساقالى. ۇلت جاناشىرىنىڭ باياندى بەلەسى جالعاسا بەرمەك.

راۋشانبەك ءابساتتاروۆ,

ۇعا اكادەميگى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور