سۋرەتتى تۇسىرگەن – تيمۋر باتىرشين
دەسەك تە بۇل تۇجىرىمدارعا تولىقتىرۋلار جاساۋ قاجەت. «بۇرىن با, كەيىن بە» دەگەن سۇراققا: «الدىمەن بولعان وقيعا تۋرالى اقپارات تاراتۋ, سونان كەيىن فولكلور», دەپ جاۋاپ بەرۋگە بولادى. اكادەميك, فولكلورتانۋشى سەيىت قاسقاباسوۆ: ء«اربىر جاڭادان تۋعان جانر وزىنەن بۇرىنعىعا نەگىزدەلەدى...»; «اڭىز جانرى تاريحي شىندىق, تاريح نەگىزىندە قالىپتاسادى... اڭىزدا ايتىلاتىن حابار, وقيعا ەش كۇمان تۋعىزبايدى, ويتكەنى ونىڭ ءتۇپ نەگىزى – تاريحي شىندىق». «اڭىز وسى وقيعا داۋىرىنە جاقىنىراق بولادى...», دەيدى ء«ويورىس» كىتابىندا. اڭىز نەگىزى تاريحتا بولعان شىن وقيعادان قۇرالادى ەكەن. جانە سول داۋىرگە ۋاقىت جاعىنان ەڭ جاقىنى. ال وندا ول وقيعا اڭىز بولىپ قالىپتاسقانعا دەيىن قانداي ۇلگىدە تارالدى؟ البەتتە, الدىمەن حابار تۇرىندە تارادى. سوندىقتان دا اڭىزدىڭ وزەگىندە قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالاتىن حابار جانرى دا, وقيعات (وقيعا تۋرالى اقپارات) جانرى دا كەزدەسەتىنى زاڭدىلىق. مۇحتار ماعاۋيننىڭ «التىن وردا» كىتابىندا مىناداي سويلەم بار: «...ودان بەرگى الەي وقيعالاردىڭ حابارى جەتپەگەن»; نەمەسە «...قالعان ەكى ەلشىنىڭ ساقالىن كۇزەپ قورلاپ, بار زىلىمەن كەرى قايتارادى. ەسىركەگەننەن ەمەس, حابارشىلىق ءۇشىن» (مۇحتار ماعاۋين. التىن وردا. Magauin Publishing. الماتى, 2024. 12-13-ب.). العاشقىسىنداعى «حابارى جەتپەگەن» دەگەن تىركەستىڭ استارىن اشىپ كورسەڭ, «بولعان وقيعا تۋرالى ماعلۇماتى بار اقپارات بەرىلمەگەن» دەگەن مازمۇن شىعادى. دەمەك بولعان وقيعا تۋرالى العاشقى ايتىلعان اقپاراتتىڭ جيىنتىعىن قازاقتار «حابار» دەگەن. ال حاباردى جەتكىزۋشىنى «حابارشى» دەگەن. بۇل حابارشى, ياعني «اقپارات جەتكىزۋشى» دەگەن ماعىناداعى اتاۋ حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق باسپاسوزىندە دە بولدى. مىسالى, قاپەز بايعابىل ۇلى ء«تىلشى» گازەتىنىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى حابارشىسى بولعان. سونىمەن بىرگە وقيعانى كوزىمەن كورگەن ادام بولعان وقيعا تۋرالى تولىعىراق اقپارات ايتادى. ونى ءبىز «وقيعات» دەيمىز. وقيعاتتا اقپارات حابارعا قاراعاندا مولىراق بولادى. ۋاقىت وتە كەلە بولعان وقيعا تۋرالى اۋىزەكى اڭگىمەلەر تارايدى. اۋىزەكى اڭگىمەدە وقيعا اقپاراتتارىنىڭ ناقتىلىعى ازايىپ, شىندىعى كومەسكىلەنە باستايدى دا, وتكەن شاقپەن ايتادى. سەبەبى مەن سالدارىنا كوبىرەك نازار اۋدارىلادى. ءبىر ۇرپاقتان ەكىنشى ۇرپاققا اۋىسا كەلە دەرەكتەردىڭ ناقتىلىعى مەن انىقتىعى السىرەپ, اڭىزعا اينالادى.
ءاسىلى, فولكلور بەلگىلى ءبىر تاريحي شىندىقتىڭ نەگىزىندە ومىرگە كەلەدى. ال قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن ايتىلعان ءسوزدىڭ مىندەتى – وسى كۇنگى بولىپ جاتقان وقيعالاردان اقپارات بەرىپ, الەۋمەتكە وسى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ايتۋ, ارەكەتكە باستاماشى بولۋ. بۇل دا ۋاقىت وتە كەلە ەسكىرەدى. كەيىنگىگە قاجەتى بولماي دا قالادى. ونىڭ ەلەسىن فولكلور اڭىز تۇرىندە كەيىنگىگە جەتكىزەدى. دەمەك فولكلوردان بۇرىن قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالۋ جانرلارى حابار, وقيعات ومىرگە كەلەدى ەكەن.
زامانحات پا, ءزامانسوز بە؟
ء«زامانسوز» تەرمينىنىڭ اقپارات قۇرالدارىندا ايتىلىپ, وقۋ باعدارلامالارىندا قولدانىلىپ كەلە جاتقانىنا اجەپتاۋىر ۋاقىت بولدى. «زامانحات» دەگەن تەرمين احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ادەبيەت تانىتقىشىندا» بار. عالىم زامانحات تۋرالى جازعانى:
ا) «زامانحات بىرەۋدىڭ زامانىندا بولعان تاريحي ۋاقيعادان دەرەك بەرەدى». دەمەك ويدان شىعارىلعان ەرتەگىگە ەمەس, بەلگىلى ءبىر تۇلعا ءومىر سۇرگەن زاماننان جانە سول زاماندا بولعان تاريحي وقيعادان حابار بەرەتىن اقپاراتقا قۇرىلادى;
ءا) «...ياكي ءوز ىشىندە بولعان ىستەردەن دەرەك بەرەدى». زامانحات دەرەگى ءدۇدامال اڭىز ەمەس, ول ايتۋشىنىڭ كوزىمەن كورگەن الەۋمەتتىك ارەكەتتەردەن الىنعان ناقتى دەرەك, شىن ماعلۇماتقا قۇرىلعان دايەگى بار, دالەلى انىق تۋىندى.
ب) «زامانحات شەجىرەدەي ەمەس, ءتارتىپتى, جۇيەلى كەلەدى».
دەمەك ول جاپاتارماعاي جازىلعان, ءاۋ باستا كىمنىڭ جازعانى بەلگىسىز شەجىرە ەمەس, بەلگىلى ءبىر اۆتوردىڭ ويدى باستاۋى, وقيعانى ءوربىتۋى, جۇيەسى بار جۋرناليستىك شىعارما.
ۆ) «زامانحاتتى وقىمىستى ادامدار جازادى».
گ) «مۇندا قۇر حالىق اۋزىندا اۋەزە بولىپ جۇرگەن دالەلسىز سوزدەر جازىلمايدى». ءتۇيىپ ايتساق ومىرلىك اقيقاتقا نەگىزدەلەدى ەكەن.
د) «زامانحاتتا... ۋاقيعانى بولعان كۇيىنشە جازباي, جازۋشى ءوز كوڭىلىنىڭ كۇيىنە بوياپ, رەڭكىن وزگەرتۋى ىقتيمال. ولاي ەتۋ ۋاقيعانىڭ دۇرىستىعىنا كەمشىلىك كەلتىرەدى». دەمەك جۋرناليست اسەرىنە ەلتىپ, جاندۇنيەسىنىڭ ىرقىنا ەرىپ, ءوز كوڭىل كۇيىنىڭ اۋانىمەن اۋا جايىلىپ كەتپەي, اسىرەلەۋگە, اسپەتتەۋگە بوي الدىرماي, وقيعانى بولعان كۇيىنشە شىنايى جەتكىزۋى كەرەك دەگەندى ەسكە سالادى عالىم.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇل ايقىندامالارى – سول كەزدەگى كوسەمسوز جانرلارىنا ءتان بەلگىلەردىڭ جيىنتىعى. ول ايتادى: «كوسەمسوز – شەشەنسوز سياقتى الەۋمەتكە ايتقانىن ىستەتۋ ماقساتىمەن شىعارىلاتىن ءسوز. شەشەنسوزدەن مۇنىڭ ايىرىلاتىن جەرى – شەشەنسوز اۋىزشا ايتىلادى, كوسەمسوز جازۋمەن ايتىلادى. الەۋمەت ىسىنە باسشىلىق پىكىر جۇرگىزەتىن ءسوز بولعاندىقتان دا كوسەمسوز دەپ اتالادى».
اقاڭنىڭ «كوسەمسوز» دەگەنى, ءبىزدىڭ قازىرگى ۇعىمىمىزشا – جازباشا پۋبليتسيستيكا, ال «شەشەنسوز» دەگەنى – اۋىزشا پۋبليتسيستيكا ەكەن. بىراق ءبىز جالپى «پۋبليتسيستيكا» دەگەن تەرميننىڭ ۇلت تىلىندەگى بالاماسىن «كوسەمسوز» دەپ قانا الىپپىز دا, تەرميننىڭ ماعىناسىن ايقىندايتىن قازاقشا ۇعىمنىڭ اۋىزشاسى – «شەشەنسوز» دە, جازباشاسى – «كوسەمسوز» ەكەنىن ەلەمەپپىز. بىراق ەكەۋىنىڭ دە ماعىناسىن ءبىر ارناعا سىيدىرىپ, ەكەۋىنە ورتاق ءبىر اتاۋ بەرگىمىز كەلسە, ول البەتتە, شەتەلدەن ەنگەن «پۋبليتسيستيكا» دەگەن ءسوز بولا المايدى. «پۋبليتسيستيكا» دەگەن تەرمين قازاقتا تەك كوسەمسوز, ياعني «جازباشا پۋبليتسيستيكا» دەگەن ۇعىم رەتىندە قالىپتاسىپ قالدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ءبىز قوعامدىق ساناعا اقپاراتتى اۋىزشا جانە جازباشا جەتكىزۋ ارقىلى عانا اسەر ەتىپ قويمايدى ەكەنبىز. قوعامدىق ساناعا اقپاراتتى يشارامەن دە, دىبىسپەن دە, بەينەمەن دە تاراتۋ ارقىلى قوزعاۋ سالادى ەكەنبىز. ەندەشە, «الەۋمەتكە ايتقانىن ىستەتۋ ماقساتىندا», ياعني قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن اقپاراتتى بەينەمەن دە, قيمىلمەن دە, دىبىسپەن دە, ايتۋمەن دە, جازۋمەن دە تاراتۋ ارقىلى قوزعاۋ سالۋ امالدارىنىڭ جيىنتىعىن احاڭنىڭ باعىتىمەن «زامانحات» دەپ اتاساق, عىلىمي ساناعا جات ەمەس. بىراق مۇندا تاعى دا ءبىز جازباشا ايتىلعان اقپاراتتاردى عانا قامتىپ قالامىز. سەبەبى «حات» دەگەن «قاعازعا جازىلعان ءسوز» دەگەن ماعىنانى ايقىندايدى. اۋىزشا ايتىلعان اقپاراتتار جيىنتىعى نازاردان تىس قالادى. تەك ايتۋمەن جانە جازۋمەن ەمەس, دىبىستاۋمەن, بەينەلەۋمەن, قيمىلداۋمەن دە اقپارات تاراتۋ ارقىلى قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالۋ امالدارى قامتىلماي قالادى. سوندىقتان, قوعامعا قاجەتتى ويدى ايتۋ ماشىقتارىنىڭ بارىنە ورتاق جيىنتىق اتاۋ ء«زامانسوز» بولعانى ساناعا قونىمدى.
ء«زامانسوز» دەگەن اتاۋدىڭ ماعىناسى ءبىز بۇعان دەيىن جات تىلدەگى نۇسقاسىمەن قولدانىپ كەلگەن «پۋبليتسيستيكا» دەگەن تەرميننىڭ اياسىنان كەڭ جانە تامىرى تەرەڭ. ويتكەنى بۇل اتاۋدىڭ استارىندا قوعامنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى جانە بولاشاعى قامتىلادى.
ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى
