سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – اۆتور
جۋىقتا مۋزەيدە كورمە ءوتىپ, ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى ەجەلگى تۇراقتاردان تابىلعان 20-دان استام جادىگەر ۇسىنىلدى. عالىمدار ەڭ العاشقى قىش قۇمىرالار نەوليت كەزەڭىندە جاسالا باستاعان دەپ پايىمدايدى. ارحەولوگتەر وبلىس اۋماعىنان اتالعان كەزەڭگە جاتاتىن ەجەلگى قىش ىدىستاردى كوپ تاپقان.
– 1951 جىلى قازىرگى جەلەزين اۋدانىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىندا عالىمدار ولجاعا كەنەلەدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى III-IV عاسىرلاردا جاسالعان قىش ىدىستار ەلىمىز بويىنشا ەڭ العاش پاۆلودار جەرىنەن تابىلعانىن دا ايتىپ ءوتۋ كەرەك. سوعان قاراعاندا ارقا دالاسىندا, سونىڭ ىشىندە ەرتىس وزەنىنىڭ بويىندا بايىرعى زاماندا كوشپەلىلەردىڭ باي وركەنيەتى بولعان. ەجەلگى تۇراقتارداعى مادەنيەتتى زەرتتەپ, جەراستىندا جاتقان قۇپيالاردى اشۋدا ءبىزدىڭ مۋزەيىمىزبەن ۇنەمى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيتىن ارحەولوگ عالىمدار ۆيكتور مەرتس, تيمۋر سماعۇلوۆ, گەورگي پەرەسۆەتوۆتىڭ ەڭبەكتەرى ولشەۋسىز, – دەپ اتاپ ءوتتى پوتانين اتىنداعى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ باس قور ساقتاۋشىسى ءاليا جومارتوۆا.
زەرتتەۋشىلەر العاشقى قىش ىدىستاردى ادامدار اۋەلى سازدان جاپىراق-جاپىراق ەتىپ قۇراستىرعان دەپ بولجايدى. كەيىن ونى وتقا كۇيدىرىپ, نىعايتقان. ال زامان وتە قىشتان بۇيىم جاسايتىن شەبەرلەر قالىپتاسىپ, ول ۇلكەن ونەرگە اينالعان. مىسالى, قىزىلتاڭ اۋىلى ماڭىنان تابىلعان نەوليت داۋىرىنە تيەسىلى قىش ىدىستىڭ ونە بويى زەرلەنگەن. كوشپەلى حالىق مۇنداي قىش ىدىستاردى كۇندەلىكتى تۇرمىستا عانا ەمەس, ساندىك ماقساتتا, اسىرەسە جەرلەۋ ءراسىمى ءۇشىن دە پايدالانعان. ءتىپتى ايەلدەر مەن ەر ادامدارعا ارنالعان ىدىستار بولەك ساندەلىپ جاسالعان كورىنەدى.
قىش ىدىستار قاتارىنان اندرونوۆ مادەنيەتى مەن قولا, ەرتە تەمىر, ساق-ءۇيسىن كەزەڭىندەگى قۇمىرالاردى كوردىك. اراسىندا جەرگە كومىلىپ, ىشىنە ءدان ساقتالاتىن ۇلكەن قۇمىرالار دا كەزدەسەدى. ورتا عاسىرلارعا تامان ىدىس جاساۋ ءۇشىن قىشتىڭ ورنىنا مەتالدار, اتاپ ايتقاندا, تەمىر, جەز, كۇمىس, شويىن قولدانىلا باستاعانى ءمالىم. مىسالى, شىعىس ازيا ەلدەرىنە ءتان جەز قۇماندار سانگە اينالعان. قىش قۇمىرا جاساۋ ونەرى ەۋروپا ەلدەرىندە, سونىڭ ىشىندە قاپ تاۋى مەن سلاۆيان حالىقتارىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان. قازاق جەرىنە وزگە ۇلتتاردىڭ جاپپاي قونىستانۋى باستالعاندا جاتجۇرتتاردىڭ ىدىس جاساۋ مادەنيەتى دە بىزگە كەلە باستادى. كورمەدەن ۋكراين مەن بەلورۋس ۇلتتارىنا ءتان ماكيترا, كرىنكا, قاپ تاۋى وكىلدەرىنىڭ كۋدال قۇمىرالارىن دا كەزدەستىردىك.
ءاليا جومارتوۆا اتاپ وتكەندەي, قىشتان ىدىس جاساۋ حح عاسىردا دا جاقسى دامىعان. اسىرەسە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ مەرەيتويىنا, اتاۋلى داتالارعا بايلانىستى ساندىك كادەسىيلار ءجيى شىعارىلىپ تۇرىپتى. ال قازىرگى قوعام ونى ساندىك-قولدانبالى ونەر رەتىندە قابىلدايدى.
پاۆلودار وبلىسى
