قورىمىز قانشا؟
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر مۇناي مەن كوندەنسات ءوندىرۋ كولەمى 87,6 ملن توننانى قۇرادى. شيكى مۇناي وندىرۋدە ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ يندەكسى 97,5%-دى, ال تابيعي گاز وندىرىسىندە 99,4% بولعان. جالپى, ەلىمىزدىڭ 2024 جىلعى قاڭتار-جەلتوقسان ارالىعىنداعى ونەركاسىپتىك ءوندىرىس يندەكسى 102,8%-عا جەتكەن. وسى دەرەكتەرگە قاراپ وتىرىپ, بىزدە مۇناي قورى قانشا دەگەن سۇراق ساپ ەتە قالادى. 1990 جىلدان بەرى ەلىمىزدە 1,94 ملرد توننا مۇناي وندىرىلگەن. قازىر جەر قويناۋىندا شامامەن 4 ملرد توننا مۇناي قورى بار كورىنەدى. «Energy Monitor» قورىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان جۇماعۇلوۆ مۇناي قورى بىرنەشە ونداعان جىلعا جەتەدى دەپ وتىر.
نۇرلان جۇماعۇلوۆ
– كەيدە «مۇناي قۇبىرىن سالدىڭدار, ەندى نەگە مۇناي ايدامايدى؟», «نەگە قىتايعا از تاسىمالدايدى؟» دەپ ايتىپ جاتادى عوي. ءيا, تەوريالىق جاعىنان قۇبىردى 20 ملن تونناعا دەيىن تولتىرۋعا بولادى. بىراق بىزدە, وڭتۇستىكتە مۇناي تاپشىلىعى بار. قوردا شامامەن 4 ملرد توننا قالدى. بىراق بولاشاقتا بارلاۋ جۇمىسى ءجۇرىپ, كەن ورىندارىن انىقتايدى, مۇناي بىزگە ءالى بىرنەشە ونداعان جىلعا جەتەدى دەپ سەنەمىز, – دەيدى ول.
مۇناي ءوندىرىسى مەن ونىڭ الەمدىك نارىقتاعى ورنى تۋرالى بولجامدار كەلەر ەكى جىلدا ايتارلىقتاي وزگەرمەك. اقش-تىڭ ەنەرگەتيكالىق اقپارات باسقارماسى (EIA) كەلتىرگەن مالىمەتكە سايكەس, 2025 جىلى ەلىمىزدە تاۋلىگىنە 1,89 ملن باررەل مۇناي وندىرىلەدى. 2026 جىلى مۇناي ءوندىرىسى بىرتىندەپ ارتىپ, جىل سوڭىنا قاراي تاۋلىگىنە 2 ملن باررەلدەن اسۋى مۇمكىن. مۇناي باعاسىنا قاتىستى دا ماڭىزدى بولجامدار جاسالدى. 2025 جىلى Brent ماركالى مۇناي باعاسى باررەلىنە 74 دوللارعا دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن بولسا, 2026 جىلى بۇل باعا 66 دوللارعا دەيىن تۇسۋگە ءتيىس. مۇنىڭ سەبەبى – الەمدىك نارىقتاعى مۇناي ۇسىنىسىنىڭ ارتۋى. 2025 جىلى مۇنايعا دەگەن الەمدىك سۇرانىس تاۋلىگىنە 104,1 ملن باررەلگە جەتەدى دەگەنمەن, نارىقتاعى ۇسىنىس ودان اسىپ, 104,4 ملن باررەلگە جاقىنداماق. وسىلايشا, ۇسىنىستىڭ سۇرانىستان جوعارى بولۋى باعانىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
40 دوللار قىسىم جاساي ما؟
قازىر الەمدەگى گەوساياسي جاعداي اۋمالى-توكپەلى. دونالد ترامپ سايلاۋ الدىندا رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىستى توقتاتامىن دەدى. بۇگىندە اقش-تىڭ اتالعان ەلدەردى كەلىسسوز الاڭىنا شاقىراتىنى تۋرالى اقپارات الەمدى كەزىپ ءجۇر. ەگەر رەسەي مامىلەگە كەلۋدەن باس تارتسا, اقش ساۋد ارابياسىنا مۇناي باعاسىن 40 دوللارعا تومەندەتۋ قاجەتتىگى تۋرالى قىسىم جاسايدى دەگەن پىكىر بار. ونداي جاعدايدا ءبىزدىڭ قاراپايىم الەۋمەتتىك مىندەتتەر مەن ەكونوميكالىق قاجەتتىلىكتەردى وتەۋىمىزدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالماق.
گەوساياسي شيەلەنىسسىز-اق مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقتى بولارىنا كەپىلدىك جوق. سەبەبى باعانى ۇستاپ تۇرۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەرگە قاراماستان, ءتۇرلى سىرتقى فاكتور اسەر ەتەدى. بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي تۇتىنۋشىلارى – اقش پەن قىتاي. اقش نارىعى ورنىققان, تۇراقتى بولسا, قىتاي مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە مۇنايعا سۇرانىس ارتۋى مۇمكىن. كوپتەگەن مەملەكەت وسى ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنان ءۇمىت كۇتىپ وتىر. الايدا سوڭعى بولجامدارعا سايكەس, قىتاي مەن اقش-تاعى مۇناي تۇتىنۋ كولەمى تومەندەۋى ىقتيمال. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – ەلەكتروموبيلدەردىڭ قارقىندى دامۋى. ەلەكتروموبيلدەر ءوندىرىسى جوسپارلانعاننان الدەقايدا تەز ءوسىپ كەلەدى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بەنزين مەن ديزەل سياقتى مۇناي ونىمدەرىنە سۇرانىس ازايادى. سۇرانىس تومەندەگەن سايىن مۇناي باعاسى دا قىسىمعا ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن.
ابزال نارىمبەتوۆ
– ءبىز مۇناي باعاسىنىڭ كەز كەلگەن وزگەرىسىنە دايىن ەمەسپىز. بۇعان دەيىنگى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەر, ستراتەگيالىق جوسپارلار مەن ءىرى جوبالار مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقتى جوعارى دەڭگەيدە بولادى دەگەن ۇمىتكە نەگىزدەلگەن. وسى سەنىمنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن ماڭىزدى قادامدار جاسالدى, بىراق بۇل تاۋەلدىلىك ءبىزدى قيىن جاعدايعا ءجيى تاپ قىلدى. ال 40 دوللارعا دەيىن تومەندەۋى ەشكىمگە دە ءتيىمدى ەمەس. ونىڭ ۇزاققا سوزىلماۋىن تىلەيمىز. سەبەبى مۇنداي دەڭگەيدىڭ ۇزاق ۋاقىت ساقتالۋى ەلىمىز ءۇشىن تىم اۋىر بولۋى مۇمكىن. مەنىڭ ويىمشا, مۇناي باعاسىنىڭ 40 دوللارعا دەيىن ءتۇسۋى تەك توتەنشە جاعدايلاردا عانا ورىن الۋى ىقتيمال. مىسالى, 2020 جىلى پاندەميا كەزىندە مۇناي باعاسى ورتاشا ەسەپپەن 40 دوللارعا دەيىن تومەندەدى. كەيبىر ساتتەردە ءتىپتى مينۋس 36 دوللارعا دەيىن قۇلدىراعانى ەستە بولار. بۇل مۇنايعا سۇرانىس تولىعىمەن توقتاپ, ءوندىرىس پەن تاسىمالداعى كۇردەلى قيىندىقتار كەزىندە بولدى. ياعني تەك گەوساياسي شيەلەنىستەر مەن الەمدىك ەكونوميكاداعى تۇراقسىزدىق جاعدايلارىندا بولادى. سوندىقتان بىزگە ەكونوميكامىزدى تۇراقتى ءارى مۇناي باعاسىنا تاۋەلسىز ەتۋ ءۇشىن ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت. ال مۇناي باعاسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقسىزدىعىنا دايىن بولۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز, – دەيدى مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ.
ماماندار ساۋد ارابياسىنا دوللار باعاسىن ءتۇسىرۋ ءتيىمدى ەمەس دەيدى. سەبەبى قازىر ولار «Vision 2030» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا قارقىندى تۇردە ينۆەستيتسيا سالىپ جاتىر. بۇل جوبالاردىڭ قاتارىندا جارتى ترلن دوللارلىق NEOM جوباسى مەن 300 ملرد دوللارلىق ەر-ريادتى دامىتۋ باعدارلاماسى بار.
– سوندىقتان ساۋد ارابياسى بۇرىنعىداي مۇناي باعاسىن تومەندەتۋگە وڭاي كەلىسە سالمايدى. ەلدىڭ الەمدىك ارەناداعى مۇددەلەرى مەن ورنى ايقىن. مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى جاھاندىق ەكونوميكاعا دا, ونىڭ ىشىندە اقش-قا دا ءتيىمدى ەمەس. سەبەبى اقش-تاعى سلانەتس مۇنايىن ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى 70-80 دوللار شاماسىندا. ەگەر مۇناي باعاسى ودان تومەن تۇسسە, بۇل كومپانيالار شىعىنعا باتادى, – دەيدى ا. نارىمبەتوۆ.
ەلىمىزدىڭ جاعدايى نيدەرلاندقا ۇقساس
1990 جىلدارى قاشاعان جانە باسقا دا ءىرى مۇناي-گاز كەن ورىندارى اشىلىپ, بۇل سالاعا ۇلكەن ينۆەستيتسيالار قۇيىلا باستادى. مۇناي-گاز سەكتورىندا جوعارى جالاقى تولەيتىن جۇمىس ورىندارى بولعاندىقتان, كوپتەگەن ادام رەسۋرسى وسى سالاعا جۇمىلدىرىلدى. بۇل كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىپ ءوندىرىسى ەكىنشى ورىنعا ىعىسىپ, قۇلدىراۋ كەزەڭىن باستان وتكەردى. ەلىمىزدە مۇنداي تاۋەلدىلىكتىڭ سالدارى ايقىن كورىندى. مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ قارقىندى دامۋى باسقا سالالاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ, ەكونوميكانىڭ بىرجاقتى باعىتتا دامۋىنا الىپ كەلدى. ال قازىر ءارتاراپتاندىرا الماي, الەككە ءتۇسىپ ءجۇرمىز.
– رەسۋرسقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدىڭ ناقتى جولدارىنا كەلسەك, نيدەرلاندتىڭ تاجىريبەسىن قاراستىرۋ كەرەك. «گوللاند اۋرۋى» تەرمينى العاش رەت 1978 جىلى «The Economist» جۋرنالىندا قولدانىلدى ءارى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. نيدەرلاندتا 1960 جىلدارى تەڭىزدەن ءىرى گرونينگەن گاز كەن ورنى اشىلعاننان كەيىن, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى رەسۋرستارى وسى سالاعا اۋىسا باستادى. ءوندىرىس, اۋىل شارۋاشىلىعى, باسقا دا سالالاردا جۇمىس ىستەپ كەلگەن ادامدار مۇناي-گاز سەكتورىنا بەت بۇردى, سەبەبى بۇل سالادا تابىس الدەقايدا جوعارى بولدى. سولاي «رەسۋرس قارعىسىنا» ۇشىرادى. بۇل تۇرعىدا قازاقستاننىڭ جاعدايى نيدەرلاندقا ۇقساس. بىراق ولار مۇنى دەر كەزىندە ءتۇسىنىپ, جاعدايدى رەتتەۋگە كىرىستى. مۇناي-گاز سەكتورىنا سەرپىن بەرە بەرمەي, وزگە سالالاردى دامىتتى. نورۆەگيانىڭ دا بۇل تۇرعىدا تاجىريبەسى ماڭىزدى. ولار مۇناي-گاز سالاسىنان تۇسكەن تابىستى ارنايى قور قۇرۋ ارقىلى جيناقتادى. ءبىز دە وسىنداي قور قۇرعانىمىزبەن, ونىڭ باستاپقى ماقساتى ساقتالمادى. ۋاقىت وتە كەلە بۇل قور مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى تولىقتىراتىن تەتىككە اينالىپ كەتتى. بۇل تۇرعىدا بىزگە «گوللاند اۋرۋىن» جاقسى جاعىنان قايتالاۋ ماڭىزدى دەر ەدىم, – دەپ ءتۇسىندىردى ا.نارىمبەتوۆ.
ساراپشىمىزدىڭ سوزىنەن كەيىن نيدەرلاند پەن قازاقستان اراسىندا قانداي ايىرماشىلىق بارىنا ۇڭىلدىك. تۇسىنگەنىمىز, بىزگە مىنا شارالاردى تەز ارادا قابىلداۋ قاجەت: ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ, مۇناي-گاز سالاسىنان تىس ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ; شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداپ, ىشكى نارىقتاعى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ; ءوندىرىس سالالارىنا وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە يننوۆاتسيانى قولداۋ; ۇلتتىق قور قاراجاتىن بيۋدجەتتى تولىقتىرۋعا ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتاۋ; ءارتۇرلى سالادا كاسىبي مامانداردى دايارلاۋ ارقىلى رەسۋرستاردى ءتيىمدى ءبولۋ.
جاڭا رەسۋرس – ينۆەستيتسيا
قارا اسپاندى توندىرە بەرگەن دە جاراماس. گوللانديا ىزىنە تۇسۋگە العاشقى قادامدى جاساپ جاتىرمىز. مىسالى, بىلتىر ىشكى جالپى ءونىم 4%-عا جۋىق بولدى. وسى ءوسىم نەگىزىنەن مۇنايدان تىس سەكتوردى دامىتۋ ارقىلى كەلگەن. 70%-دان استامى وڭدەۋ ونەركاسىبى, ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قۇرىلىس ەسەبىنەن قالىپتاسقان. اۋىل شارۋاشىلىعىندا جالپى ءونىم شىعارۋ 13,4%-عا وسكەن, بۇل – كەيىنگى 13 جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. سول سياقتى قۇرىلىس – 10,3%, ساۋدا – 8,2%, كولىك قىزمەتى – 8,1%, بايلانىس – 5,3%, وڭدەۋ ونەركاسىبى 5,3%-عا ءوسىم كورسەتكەن. اتالعان كەزەڭدە وتاندىق تاۋارلار ءوندىرىسى – 5%,-عا, كورسەتىلگەن قىزمەتتەر 4,5%-عا وسكەن. بۇل ءوسىم ينۆەستيتسياعا دا قاتىستى, ياعني كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 3,1%-عا ارتىپ, 15,8 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ساراپشى ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىلدان باستاپ مۇناي حالىقتىڭ باستى اسىراۋشىسى مارتەبەسىنەن ايىرىلماق.
ايبار ولجاەۆ
– 2024 جىلى ۇلتتىق قورعا مۇنايدان 3,86 ترلن تەڭگە تابىس كەلگەن. ءدال وسى كەزدە ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋدان, ياعني وبليگاتسيالار پايىزىنان 5 ترلن تەڭگە كىرىس ءتۇستى. مۇناي ەمەس, پايىزداردان كوپ تابىس تاۋىپ وتىرمىز. مۇناي بىلتىر قازىرگى كۋرسپەن 7,3 ملرد دوللار الىپ كەلدى. مۇناي باعاسى باررەلىنە 100 دوللار شاماسىندا شارىقتاپ تۇرعان, ءوندىرىس مىقتى بولعان 2010–2013 جىلدارى ءبىز قارا التىننان جىلىنا 22 ملرد دوللار تۇسىرەتىنبىز. قازىر 7 ملرد دوللارعا قۋاناتىن بولدىق. ال كەلەسى جىلى مۇناي باعاسىنا دەگەن بولجام ودان دا تومەن. سوندىقتان مۇناي لوكوموتيۆ بولۋدان قالاتىن سياقتى. ينۆەستيتسيالىق تابىس – 9,5 ملرد دوللار. ەگەر وسى مۇمكىندىگىمىزدى پايدالانىپ, بارلىق فوكۋستى ينۆەستيتسيالىق ستراتەگياعا باعىتتاساق, تۇراقتى جانە ءتيىمدى تابىس كوزىنە جەتەتىن سەكىلدىمىز, – دەيدى ول.
