تۇساۋكەسەرگە زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكەت تۇرعاراەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, اقىن باۋىرجان جاقىپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانجول كۇزەمباەۆ, بەلگىلى اقىن اقىلبەك شاياحمەت, ومبى قالاسىنداعى قازاق مادەنيەتى ءسىبىر ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى التىناي ءجۇنىسوۆا, ومبى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بوتا سارسەنباەۆ, ومبى وبلىسى ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ توراعاسى قايىرگەلدى قوزكين, تۇمەن وبلىسىنداعى قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىنىڭ توراعاسى ەسەنعالي ىبىراەۆ سياقتى ازاماتتار قاتىستى. وبلىس اكىمىنىڭ اتىنان قۇتتىقتاۋ ءسوز جولدانىپ, سونداي-اق قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جانە ولاردىڭ ەسىمدەرىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ۇيلەستىرۋشىسى, رەسپۋبليكالىق «قاھارماندار» قورىنىڭ توراعاسى سابىر قاسىموۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زيابەك قابىلدين ونلاين قاتىسىپ, ويلارىن ورتاعا سالدى.
قازاق دالاسىندا بيلەر ينستيتۋتىنىڭ اتقارعان ءرولى زور. ەگەر باتىر ەلدى سىرتقى جاۋدان قورعاسا, بي ىشكى تارتىستار مەن تەكەتىرەستەردى رەتتەپ, جەر داۋى, جەسىر داۋى سياقتى الەۋمەتتىك تالاستاردان وربىگەن رۋ ارالىق, تايپاارالىق, جەكە ادامدار اراسىنداعى داۋدىڭ ءبارىن رەتتەپ وتىرعان. ءتىپتى حانعا, سۇلتانعا, رۋ باسىلارىنا بارعان داۋلاردىڭ شەشىمىن دە بيلەر ايتاتىن بولعان. سوندىقتان قازاق قوعامىندا اتانىڭ بالاعا بەرگەن ۇلكەن باتاسىنىڭ ءبىر «بي بول, بي بولماساڭ, بي تۇسەتىن ءۇي بول» دەپ ايتىلادى. كەيدە ۇلكەن داۋلاردا تالاسۋشى تاراپتاردىڭ بيلەرى ءسوز سايىسىنا ءتۇسىپ, قازىرگى ادۆوكاتتار سياقتى ءوز جاعىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ باعادى. ەكى جاق جەڭىسە الماسا, ەلگە ادىلەتتىگىمەن تانىمال بولعان ءۇشىنشى ءبيدى «توبە بي» سايلاپ, سوعان جۇگىنەدى. توبە بي وزىنە كومەكشىلەر الىپ, سولاردىڭ كومەگىمەن ەكى جاق داۋىنىڭ باسى مەن جالعاسىن زەرتتەپ, ءوزىنىڭ تورەلىگىن بەرەدى. توقسان بي كوبىنەسە وسىنداي «توبە بيلىككە» تاڭدالىپ وتىرعان.
1822 جىلعى حاندىقتى جويعان رەفورماعا دەيىن ءبيدى ەشكىم داۋىس بەرىپ, سايلاماعان. ولاردى حالىقتىڭ ءوزى تاۋىپ, داۋلاسقان ەكى جاق ءوز كەلىسىمدەرىمەن جۇگىنەتىن بولعان. بي اتاقتى حالىقتان ادىلدىگىمەن الىپ, ادال بيلىك ايتا بەرەتىن بولعان. الدا-جالدا جاڭىلىسىپ, تۋىسقانىنا, تانىسىنا, دوسىنا بۇرسا, ونداي ادامعا ەشكىم سەنىم بىلدىرمەگەن. «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن. ارينە, اتاسى, اكەسى بي بولسا, ۇرپاعى دا بي بولىپ, اسىل قاسيەت جالعاسا بەرەتىن جايلار كوپ. توقسان ءبيدىڭ اتاسى قارابي دە, اكەسى جاباي دا بي بولعان. حان-سۇلتاندار اتاقتى بيلەردى ءوزىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن ءىرى داۋلاردى سولارعا شەشكىزىپ وتىرعان. ەل اۋزىنان جەتكەن اڭگىمەلەرگە قاراعاندا قارابي – ابىلاي حاننىڭ وڭ تىزەسىن باسا وتىرعان وردالى بيلەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ بالاسى جاباي بي ءارى باتىر بولعان, ال ۇرپاقتارى سەكسەن – باتىر, ال توقسانى بي اتانعان.
توقسان ءحVىىى عاسىردىڭ ورتاسىنان اۋا ءحىح عاسىردىڭ ورتا كەزىندە ءومىر سۇرگەن. بۇل ۋاقىتتا ءالى وتارشىلاردىڭ قۇرىعى ۇزارا قويماعان, بيلەر ينستيتۋتىنىڭ بەدەلى جوعارى تۇرعان كەز. جەرىنە سۇعىنسا دا, ەلدىڭ بيلىگىن وزىنە قالدىرىپ, حالىق ىشىندەگى داۋ-دامايعا وتارلاۋشىلار كوپ ارالاسپاعان. وسى ارالىقتا توقسان ءبيدىڭ اتاعى اسپانداپ, ەسىمى التى الاشقا تانىلادى. وعان ەل ىشىندەگى داۋلارعا تورەلىك بەرۋدى ءوتىنىپ, ايشىلىق الىس جەرلەردەن ات تەرلەتىپ كەلەتىندەر كوپ بولعان. «توماشاداي توقسان بي» اتانعان ول سول داۋلاردىڭ شەشىمىن تاۋىپ, حالىقتى ىرزا قىلعان. سولتۇستىك قازاقتارى اراسىنان شىعىپ, بۇكىل قازاق دالاسىنا ءوزىنىڭ قارا قىلدى قاق جارعان ادىلەتتىگىمەن, تاۋىپ ايتاتىن شەشەندىگىمەن تانىلىپ, ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا, قانداستارىمىزدىڭ تاتۋ, بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن جاقتاۋعا ۇلەس قوسقان وسىنداي اتاقتى بابامىزدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەپ, ەل اۋزىنان جينالعان دەرەكتەردى توپتاستىرىپ, جيناق شىعارعان اۆتورعا سويلەگەن ادامداردىڭ ءبارى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ال كەيىن پاتشا وكىمەتىنىڭ قۇرىعى ۇزارىپ, ەلدەگى داۋ-دامايعا بيلىك ايتۋدى حالىق قالاعان ەمەس, اعا سۇلتان, بولىستار تاعايىنداعان بيلەر ايتاتىن بولعاندا توقسان بيلىكتەن باس تارتقان. ويتكەنى ءبيدىڭ ۇستىندە بيلەۋشى تۇرسا, ونداي جەردە ادىلەتتى شەشىم ايتىلماسىن ول بىلگەن. مىسالى, اعا سۇلتاننىڭ زاسەداتەلى, كەيىن بولىس بولعان تابەي توقسانعا بي بولىڭىز دەپ جالىنعاندا دا باس تارتقان ەكەن.
پەتروپاۆل
