ماسەلەن, مىنا ەسەپ تاپسىرماسىنا قاراڭىزشى. «قورادا ءبىر تاۋىق ءجۇر, سوڭىندا ءتورت بالاپانى بار. تاۋىقتىڭ ەكى بالاپانى جوعالدى, قانشاسى قالدى؟» نەمەسە «بورتە ەشكى بىلتىر ەكى لاق تاۋىپ ەدى, بيىل ءۇش لاق تۋدى. سوندا ەكى جىلدا بورتە ەشكى نەشە لاق تاپتى؟». بايقاساڭىز, اۆتور ماتەماتيكالىق ەسەپتەردىڭ ءوزىن قاراپايىم ءۇي قۇستارى نەمەسە جانۋارلار ارقىلى بالاعا تۇسىندىرەدى. بۇل تاپسىرما ارقىلى بالا ماتەماتيكالىق ەسەپتى شەشىپ قانا قويماي, ءۇي جانۋارلارىنىڭ اتىن, ونىڭ بالاسىنىڭ قالاي اتالاتىنىن ەسىنە ساقتاپ الادى. بۇنىڭ ءوزى بىرىنشىدەن, جاۋاپكەرشىلىك, ەكىنشىدەن, ۇلت ىسىنە ارالاسىپ جۇرگەن الاش زيالىسىنىڭ قازاق بالاسىنا وقۋ-ءبىلىم ءنارىن قايتسەك تەز سىڭىرەمىز دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەنىن اڭعارامىز.
ال كەلەسى مىسالعا (مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ميسالى دەپ بەرگەن) نازار اۋدارساق. اتالعان تاپسىرما «جەتىنىڭ ىشىندەگى كۇندەر» دەپ اتالادى. تولىق مازمۇنى بىلاي: ء«بىر جەتىنىڭ ىشىندە نەشە كۇن بار؟ بەيسەنبىدەن كەيىن قاي كۇن؟ سەيسەنبى قاي كۇننىڭ ارتىنان كەلەدى؟ سەرسەنبىدەن ەكى كۇن وتكەندە قاي كۇن بولادى؟» دەي كەلە كۇندەردى رەتىمەن ساناپ شىعۋدى تاپسىرعان. قازاق ىشىندە وسكەن, ءوز تىلىندە سويلەيتىن مەكتەپ بالاسى ءۇشىن بۇل اسا قيىن ەمەس. ءتىپتى بۇنى بالالار مەكتەپكە دەيىن كوكەيىنە توقىپ, جاتقا ايتا بەرەتىن بولعان. ال قايراتكەر بۇل تاپسىرمانى باستاۋىشتىڭ ءبىرىنشى جىلى وقىلاتىن وقۋلىعىنا ەنگىزگەنى تەگىن ەمەس.
حالقىمىزدىڭ كوشپەلى ءومىرىن ماتەماتيكالىق ەسەپكە ەنگىزگەن دۋلات ۇلىنىڭ قيالى مەن ۇمىتىندە شەك جوق. «مىرقىمبايدىڭ ءبىر قالتاسىندا 4, ەكىنشى قالتاسىندا 3 اسىعى بار, سوندا ونىڭ اسىعى نەشەۋ؟» نەمەسە ء«بىزدىڭ ۇيدە قىرقىلعان توقتى 5, قىرقىلماعانى 4, سوندا بىزدە نەشە توقتى بار؟», «جەلىدە 9 قۇلىن بايلاۋلى, ۇشەۋى اعىتىلدى, سوندا جەلىدە نەشە قۇلىن قالدى؟» دەگەن ەسەپتەر تىكەلەي قازاق بالالارىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمەن, تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن قابىسىپ جاتاتىنى انىق. وسىدان كەيىن بالالار اتالعان ەسەپتى تۇسىنبەي قالاتىنىنا ەش كۇمانىڭىز بولماس.
ءبىزدى قىزىقتىرعانى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ەسەپ قۇرالىنداعى» ءاربىر كەستە مەن امالداردىڭ بالانىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي تۇسىنىكتى تىلمەن جازىلعانى. بىلايشا ايتقاندا, اۆتور ەندى عانا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان وقۋشى ماتەماتيكالىق وقۋلىقتى اشقاندا, ودان زەرىكپەيتىن كىتاپ قۇراستىرعان.
ءبىر عاسىر بۇرىن جارىق كورگەن قازاقشا وقۋلىقتاردىڭ ىشىندە «قازاقستان» مەملەكەت باسپاسىنىڭ كۇنشىعىس بولىمىنەن شىققان حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ «وقۋشىنىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋ» اتتى شاعىن وقۋلىق – قازاق بالاسىنا قاجەتتى كىتاپتىڭ ءبىرى. وندا اۆتور وقۋشىلاردىڭ كۇندەلىكتى وقۋ بارىسىنداعى جەكە ارەكەتتەرى مەن تۇرمىستىق تانىمدارى توپتاستىرىلعان. «شىلىم تارتپا, ناسىباي اتپا, تەمەكىنىڭ زياندى ەكەنىن ۇمىتپا», «ىمىرتتا, الاكولەڭكەدە, ناشار جارىقتا وقىما, جازبا, جۇمىس قىلما» دەگەن سياقتى كۇندەلىكتى ءتارتىپ, گيگيەنا, وقۋ مەن ساۋلىققا قاتىستى ەسكەرتپەلەردى بالا ساناسىنا قۇيۋعا قۇلشىنعان. ح.دوسمۇحامەد ۇلى وسى كىتابىنىڭ سوڭىنا مىناداي لەبىز قوسقان: «وسى «وقۋشىنىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋ» اتتى كىتاپشانى حوللانديا ۇكىمەتىنىڭ بۇيرىعىمەن ناعىز بىلگىش دەگەن دوقتىرلار جازعان ەكەن. كىتاپشادا مەكتەپتە ساۋلىق ساقتاۋ شارتتارى ۇگىت رەتىندە جازىلعان, «مىناۋ زيان, مىناۋ پايدالى» دەپ ۇستازى شاكىرتىنە ۇگىتتەۋ تۇرىندە ايتىلعان», دەي كەلە اتالعان وقۋلىق-كىتاپشانىڭ دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا ۇيرەتەتىن تولىق قۇرال دەپ تۇسىنۋگە بولماسا دا, وسىندا ايتىلعان شارتتار ورىندالىپ تۇرسا, جاس بۋىننىڭ تازا بولىپ, دۇرىس وسۋىنە از بولسا دا سەبەپكەر بولاتىنىن العا تارتادى.
ءارى قاراي اۆتور وسى كىتاپتى نە ءۇشىن اۋدارىپ, قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە بەيىمدەگەنىن دە ايتادى: «قازاق-قىرعىز مەكتەپتەرىندە ساۋلىق ساقتاۋ جۇمىستارىنىڭ ناشار ەكەنىنە كۇيىنىپ, تىلىمىزدە ساۋلىق ساقتاۋ تۋرالى ەشبىر قۇرالدىڭ جوقتىعىن ەسكەرىپ, وسى كىتاپشانى اۋدارىپ باسۋدى ماقۇل كوردىك». كوردىڭىز بە, كەشەگى ۇلت زيالىلارى ءار ىسىندە, ءار شارۋاسىندا ۇلت مۇددەسىن باستى ورىنعا قويىپ, حالقىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جۇمىس ىستەگەن.
سونىمەن بىرگە «قازاقشا-ورىسشا ءتىلماش» اتتى سوزدىك تە وسىدان 100 جىل بۇرىن قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەنى ءمالىم. بۇل مۇرالار قايتا باسىلىپ شىقتى دا. ۇلتتى وياتۋ جولىنا بەل شەشە كىرىسكەن الاش زيالىلارىنىڭ قيىن جىلدارى تالاي وقۋلىق جازىپ, اۋدارىپ, ونى قازاق بالاسىنىڭ كادەسىنە جاراتۋعا اتسالىسقانى – تاريحي ەڭبەك.
