ءتىلدى وقىتۋ: دەڭگەي مەن ءادىس

انا ءتىلىمىز, قازاق ءتىلى مەم­لەكەتتىك ءتىل دەپ زاڭ قابىلداپ, اتا زاڭعا جازىپ قانا وتىر­عانمەن ءتىل كوركەيمەسى انىق. ەندى ونى وقىتۋ مەن ۇيرەتۋدىڭ شەشۋ جولىن ىزدەۋ كەرەك. وسى ماقساتتا ەڭ الدىمەن ءتىلدى وقىتىپ, ۇيرەتۋدىڭ ءادىسناماسى نەگىزىندە قۇرالدارى مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى دايىنداۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. بۇعان ەلىمىزدىڭ ەڭ تانىمال ادىسكەر عالىم­دارى مەن پەداگوگتەرى بارىنشا اتسالىس­تى. ءتۇرلى ادىستەمەلىك جۇيە ۇسىنىلىپ, بىرنەشە وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالدارى جازىلدى. ولاردىڭ كەيبىرى زامان تالابىنا ساي قوعامدىق سۇرانىستى قال-قادەرىنشە قاناعاتتاندىرا العانىمەن, كوپشىلىگى ءتىلدى وقىتىپ, ۇيرەتۋدىڭ, اسىرەسە وزگە ۇلت وكىلدەرىنە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋدىڭ بارلىق تالابىنا ساي كەلمەدى.

سوندىقتان دا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقى­تۋدىڭ جاي-كۇيى ەلىمىزدەگى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇل – قوعامنىڭ تالابى مەن سۇرانىسىن ەسكەرۋدى تالاپ ەتەتىن اسا شەتىن ماسەلەگە اينالدى. ويتكەنى وقۋلىق جازۋ ءبىر اۆتورلىق توپتىڭ نەمەسە ارنايى ساراپتاۋ ورتالىعى مەن قۇزىرلى مينيسترلىكتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ كوز الدىندا جۇرگىزىلدى. ءار وقۋلىق بويىنشا قوعامدىق تالقىلاۋلار ۇيىمداستىرىلدى. مەكتەپتەردە مىندەتتى اپروباتسيادان وتكىزىلدى. وسىنداي اسا كۇردەلى جۇمىسقا ەلىمىزدەگى بىرنەشە باس­پا ۇجىمى بەلسەندى اتسالىستى. ولاردىڭ قاتارىندا كەيىنگى جىلدارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ساپالى وقۋلىقتارىمەن تانىلىپ جۇرگەن «كوكجيەك-گوريزونت» باس­پاسى دا بار. پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور فاۋزيا ورازباەۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن اۆتورلىق ۇجىم جازعان «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» وقۋلىقتارى وسى باسپادان جارىق كورگەن.

پروفەسسور ف.ورازباەۆانىڭ جەتەك­شىلىگىمەن اۆتورلىق ۇجىم ەلىمىزدىڭ ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قازاق ءتىلىن دەڭگەيلىك وقىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن, ستاندارتىن, وقۋ باعدارلاماسى مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەرىن دايىندادى. عالىم بۇعان دەيىن 2007 جىلى قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىن ىزدەنۋشىلەرگە العاش رەت «TOEFL», «DALF\DELF», «ALTE», «IELTS» سەكىلدى ءتىلدى وقىتۋ مەن ۇيرەتۋدىڭ ەۋروپالىق ستاندارتتارى نەگىزىندە قازاق تىلىنەن تىلدىك ءبىلىمدى باعالاۋدىڭ ادىستەمەسىن كورسەتەتىن حالىقارالىق, التى دەڭگەيدەن تۇراتىن وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر ازىرلەدى. عالىم ەۋروپالىق ستاندارتتا قامتىلعان تەرميندەردى قازاق ءتىلىنىڭ سوزجاسامدىق نورماسىنا سايكەستەندىرىپ, قاراپايىم دەڭگەي (ا1 باستاپقى يگەرىم); نەگىزگى دەڭگەي (ا2 قالىپتاسقان يگەرىم); ورتا دەڭگەي (ۆ1 ىلگەرىلەي قالىپتاسقان يگەرىم); ورتادان جوعارى دەڭگەي (ۆ2 تەرەڭدەتىلە قالىپتاسقان يگەرىم); جوعارى دەڭگەي (ۆ2,س1 ەركىن يگەرىم); جەتىك دەڭگەي (ۆ2 + س2+ ەركىن جانە كاسىبي يگەرىم) سىندى جاڭا تەرميندەر جاسادى. «قازتەست» جۇيەسى بويىنشا دايىندالعان وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەن مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوز بەتىنشە وقىپ-ۇيرەنۋگە باعىتتالعان 36 كىتاپتان, 6 ەلەكتروندى وقۋلىقتان تۇرادى.

عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2010 جىلى ەلىمىزدىڭ جالپى ءبىلىم بەرە­تىن مەكتەپتەرىنە ارنالعان قازاق ءتىلى­نىڭ دەڭگەيلىك وقۋ باعدارلاماسى (1-11-سىنىپتارعا ارنالعان), 2013–2014 جىل­دارى قر بعم-نىڭ ارنايى تاپسىرىسى بويىنشا «بالاباقشا – مەكتەپ – كوللەدج – جوعارى وقۋ ورنى» جۇيە­سىندەگى مەملەكەتتىك ءتىلدى دەڭگەيلىك ۇزدىكسىز وقىتۋدىڭ ستاندارتى, وزگە ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ 1-11-سىنىپتارىنا ارنالعان 67 اتالىمنان تۇراتىن بىرەگەي دەڭگەيلىك قازاق ءتىلى وقۋلىقتارى مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەرى دايىندالدى. بۇل كەشەندەر ەلىمىزدىڭ 42 مەكتەبىندە اپروباتسيادان ءساتتى ءوتىپ, الەۋمەتتىك قوعام سۇرانىسىنا ساي مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلاردىڭ, اتا-انالاردىڭ تالعامى مەن تالابىنان شىقتى.

ادىسكەر-عالىم ف.ورازباەۆانىڭ باس­تاماسىمەن ءتىل ۇيرەتۋدىڭ وزىق ۇلگى­سىندە دايىندالعان دەڭگەيلىك وقۋ كە­شەندەرى بۇگىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدە بالاماسى جوق بىرەگەي وقۋ-ادىستەمە رەتىندە تانىلدى. قازاق ءتىلىن دەڭگەيلەپ وقىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق جولدارىن ۇستانعان اۆتورلىق ۇجىمنىڭ باستى تۇجىرىمداماسى مىنا ۇعىمدارعا نەگىز­دەلەدى: ءبىرىنشى – مەملەكەتتىك ءتىلدى ءار دەڭگەي بويىنشا كەشەندى تۇردە يگەرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كەشەن; ەكىنشى – ءتىلدى ۇيرەتۋ مەن وقىتۋداعى حالىقارالىق ستاندارت كورسەتكىشتەرى مەن ولشەمدەرىنە ساي وتاندىق ۇلگى; ءۇشىنشى – ۇلتتىق تانىم-تۇسىنىك پەن قاتىسىمدىق ارەكەتكە نەگىزدەلگەن يننوۆاتسيالىق وقۋ كەشەنى; ءتورتىنشى – زاماناۋي ءبىلىم ترەندتەرى مەن تەحنولوگيالارىن قامتىعان كەشەن.

ادىسكەر-عالىم مۇنداي قورى­تىن­دىعا بىردەن كەلگەن جوق. ءتىلدى وقىتۋدىڭ بۇرىننان بار حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ستاندارتتارىن, وسى سالادا جاقسى ناتي­جەلەرگە جەتكەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ساراپتاعان. ەلىمىزدەگى ەتنوستىق قۇرامنىڭ تابيعاتىن, ولاردىڭ ءتىل ۇيرەنۋدەگى تابيعي قابىلەتىن قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى ارقىلى سالىستىرا زەردەلەپ, سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق ءتىلىن دەڭگەيلەپ وقىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن جاسادى. دەڭگەيلىك وقىتۋدىڭ يننو­ۆاتسيالىق كورسەتكىشتەرى رەتىندە ءتىلدىڭ يدەيالىق, اتالىمدىق, تانىمدىق, كوممۋ­ني­كاتيۆتىك, قاتىسىمدىق فۋنكتسيالارى نەگىزگە الىندى.

مەكتەپتە مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدىڭ وتاندىق مودەلى ءتورت دەڭگەيگە ءبولىندى. ولار: 1-4 سىنىپ كەشەنى – قاراپايىم, 5-7 سىنىپ – نەگىزگى, 8-9 سىنىپ – ورتا, 10-11 سىنىپ – ورتادان جوعارى دەڭگەي. سوعان ساي 1-4 سىنىپتار – ء«تىلاشار», 5-7 سىنىپتار – «بويتۇمار», 8-9 سىنىپتار – ء«تىل وردا», 10-11 سىنىپتار – «الداسپان» دەپ اتالادى. دەڭگەيلەرگە وسىنداي اتاۋ بەرۋدىڭ وزىندە ۇلكەن ءمان جاتىر. عالىم واك اتاۋىنىڭ ءوزىن قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمى, تانىم-تۇسىنىگى, ءومىر ءسۇرۋ قالپى جانە ۇلت­تىق فيلوسوفيامەن بايلانىستىرادى. ء«تىلاشار» بولىمىندە وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە سايكەس تۇرمىستىق جاعدايات اياسىندا قولدانىلاتىن قاراپايىم سويلەۋ ۇلگىلەرى بەرىلىپ, قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارى اتاۋ, تەرميندەرسىز جەڭىل تۇسىندىرىلسە, «بويتۇمار» بولىگىندە بۇل دەڭگەيدەن كۇردەلى ءسوز قولدانىستارى مەن تىلدىك بىرلىكتەر, گرامماتيكاعا قاتىستى ەرەجەلەر ناقتى بەرىلەدى. ال ء«تىل-وردا», «الداسپان» بولىكتەرىندە جەڭىلدەن قيىنعا قاراي ۇستانىمى باسشىلىققا الىنىپ, بىرىزدىلىكپەن كۇردەلەنە تۇسكەن.

ءتىلدى مەڭگەرتۋدىڭ حالىقارالىق جانە ەۋروپالىق ستاندارتتارى تالاپتارىنا سايكەس ءارى ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ دايىندالعان كەشەن ءار دەڭگەي بويىنشا تىلدىك ءبىلىم مەن قاتىسىمدىق بىلىكتى ۇستانىم رەتىندە باسشىلىققا الىندى. بارلىق وقۋ ماتەريالدارى كوممۋنيكاتيۆتىك ماقساتقا جۇمىلدىرىلىپ بەرىلگەن, تىڭدالىم, وقىلىم, ايتىلىم, جازىلىم, تىلدەسىم داعدىلارىنا نەگىزدەلگەن. وقۋ تاپسىرمالارى ءبىر-بىرىمەن لوگيكالىق, مازمۇندىق, دەڭگەيلىك تۇرعىدان كەشەندى ءارى ءوزارا تىعىز ساباقتاستىقتا بەرىلىپ, ءار دەڭگەي بويىنشا لەكسيكالىق مينيمۋم ناقتىلانعان. لەكسيكا-گرامماتيكالىق مينيمۋم ۇسىنۋدىڭ دا ۇلكەن ءمانى بار. وقۋشىلاردىڭ دايىندىق دەڭگەيى, جاسىنا, پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىگىنە, الەۋمەتتىك قوعامداعى جاعداياتتارعا قا­تىستى اسا ءزارۋ سوزدەر مەن ءسوز ورالىمدارى ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قامتىلعان. مۇنىڭ ءوزى ءبىلىم الۋشىنىڭ قازاق تىلىنە دەگەن ىنتاسىن ارتتىرادى.

ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسى جاڭار­تىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاما­سىنا كوش­كەننەن كەيىن دە ءفاۋزيا شامسيقىزى عالىمدار, ادىسكەرلەر مەن پەداگوگ­تەر­دەن قۇرالعان اۆتورلىق توپقا باس­شى­لىق جاساپ, «قازاق ءتىلى» جانە «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» وقۋلىقتارىن, وقۋ-ادىس­تە­مەلىك كەشەندەرىن جازدى. ءبىلىم باع­دار­لاماسىندا بەكىتىلگەن ءبىلىم ماز­مۇ­نىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن اس­تاس­­تىرا قۇ­رى­لىمداۋدى, ءتىلدى ۇيرەتۋدىڭ ادىس­تە­مە­سىن ۇلتتىق ويلاۋ ەرەكشەلىكتەرىنە ساي­كەس جۇيەلەۋدى ماقسات ەتكەن اۆتورلىق ۇجىم­نىڭ ەڭبەگى ناتيجەلى بولدى.

بۇگىندە كەشەن اۆتورلارى قازاق تىلىنەن باسقا تىلدە وقىتاتىن 11 جىلدىق جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتە ءبىلىم الاتىن وقۋشىلارعا ارناپ جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى بويىنشا زاماناۋي واك دايىنداۋ ۇستىندە. زامان تالابىنا ساي قازاق ءتىلىن مەڭگەرتۋدى وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا جان-جاقتى ىزدەنىپ, ءبىلىم بەرۋ ترەندتەرىن ەنگىزىپ, ءتىلدى مەڭگەرتۋدىڭ ءتۇرلى ءادىس-تاسىلدەرىن ناتيجەلى پايدالانۋ جولىن قاراستىرىپ وتىر. باسپا ۇجىمىمەن بىرگە ءبىلىم الۋشىلار, مەكتەپ مۇعالىمدەرى جانە اتا-انالاردىڭ تالابى مەن سۇرانىسىنا ساي وقۋلىقتى جانداندىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى اقپاراتتىق رەسۋرستار مەن تسيفرلىق پلاتفورمالارمەن جۇمىس ىستەۋ جۇيەسى ىسكە استى. زاماناۋي تسيفرلىق ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا «كوكجيەك-گوريزونت» باسپاسىنان شىعاتىن «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» وقۋلىقتارىنىڭ ەلەكتروندى «Opiq» ەنگىزىلدى. مۇنىڭ ءوزى باسپا مەن اۆتورلىق ۇجىمنىڭ ءبىلىمدى جانداندىرۋ ءارى قازاق ءتىلىن ناتيجەلى وقىتۋعا قاتىستى ىرگەلى جۇمىستار جاساپ جاتقانىنا دالەل ­بولادى.

ينديرا تۇقباتوۆا,

«كوكجيەك-گوريزونت» كىتاپ باسپاسىنىڭ ديرەكتورى