اڭشىلار نەگە جابىرقاپ ءجۇر؟

اڭشىلار ءتۇز تاعىلا­رىن اۋلاۋعا رۇقسات بە­رىل­گەن جەرلەردىڭ تارى­لىپ كەتكەنىنە, قارۋ ساقتاۋ ەرە­جە­لەرىنە ءجونسىز تالاپتار قو­­يى­لاتىنىنا الاڭدايدى. قوس اۋدان­داعى اڭشىلىق اۋماقتار جا­بى­لىپ, جەرگىلىكتى اۋەسقوي­لار مىل­تىقتارىنىڭ ۇڭعىلا­رىن قىز­دىرماعالى ءۇش جىلدان استام ۋاقىت وتكەن. «قانسو­نار» اڭشىلاردىڭ قوعامدىق بىر­لەستىكتەرى مەن شا­رۋا­شىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ رەس­پۋبليكالىق قاۋىمداستىعى پاۆ­لودار وبلىسى بويىنشا وكىل­دى­گىنىڭ ديرەكتورى باقتىبەك باي­مۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءىس جۇزىندە وڭىردەگى جەرلەردىڭ تەڭ جارتىسى اڭشىلار ءۇشىن جابىق.

– ايماقتا باياناۋىل ۇلتتىق پاركى مەن «ەرتىس ورمانى» تابيعي رەزەرۆاتى, «ەرتىس» جايىلماسى­نىڭ قاۋمالى, وزگە دە رەزەرۆاتتار ورنالاسقان. بۇل اۋماقتار اڭشىلىققا جارامدى جەرلەردىڭ كوبىن الىپ وتىر. جۇرگىزىلگەن ساراپ­تاما ناتيجەلەرىنە سۇيەن­سەك, اڭشىلاردىڭ 80 پايىزى دالا قۇستارىن ءوز اۋداندارى اۋما­عىندا اۋلاعاندى ءجون كو­رە­­دى. كەيبىرى ءتىپتى ءوز اۋىلدىق وك­­رۋگى اۋماعىنان شىقپايدى. ال قالتالى, وزگە وبلىستارعا بارىپ اڭشىلىق قۇراتىن ازاماتتار ءۇشىن پاۆلودار وڭىرىندەگى اڭ­شىلىق ءىش پىستىرارلىق دەڭگەيدە. وكىنىش­كە قاراي, بۇل سالانى باقى­لاي­تىن مەملەكەتتىك ورگاندار اڭ­شى­نىڭ بارلىعىن براكونەر دەپ ويلايدى. كانىگى اڭشى ەشقا­شان براكونەر بولمايدى, سەبەبى براكو­نەر بولىپ بايىپ كەتۋدىڭ قيسى­نى جوق. ول ەڭ اۋەلى تابيعات­تى ايالاپ ۇيرەنگەن, قۇمارىن اڭ-قۇس اۋلاۋمەن قاندىراتىن ادام. اڭشىلىق مەرزىمدەرىن ساق­تاپ, زاڭعا باعىنادى, قۇستى بەلگى­لەن­گەن شامادان تىس اتىپ المايدى. اڭشىلىق مينيمۋمى بو­يىنشا زاڭنامانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن وقىپ, سونىڭ اياسىندا عانا ارەكەت ەتەدى. مۇنى ايتىپ وتىر­عانىم, ۇيىندە اڭشىلىق قارۋ ۇس­تايتىن ازاماتتارعا كەيدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ورەسكەل جازالار قولدانادى. قارۋ ساقتايتىن سەيفتە قارۋدان وزگە زات بولماۋى كەرەك دەگەن ويعا سىيمايتىن تالاپ بار. جاقىندا اقتوعاي اۋدا­نىنىڭ پوليتسەيلەرى ءبىر قاريانىڭ سەيفىنەن نەمەرەسىنە دەپ تىعىپ قوي­عان ءتاتتىنى كورىپ, 5 ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپ­پۇل سالعان. مۇنى ەستۋدىڭ ءوزى كۇل­كى­لى, – دەيدى ول.

تاجىريبەلى اڭشىنىڭ سوزىنشە, سوڭعى جىلدارى وڭىر­لىك مەم­لەكەتتىك مەكەمەلەر اڭشى­لار­دىڭ ءوز ارەكەتتەرىن ىسكە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. كەيبىر اۋداندا بۇرىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن اڭشىلىق شارۋاشىلىق­تارى جابىلىپ قالعان. ونى قايتا ىسكە قوسۋعا اۋكتسيون جاريالانباي وتىر­عانى دا تاڭعالدىرادى. بۇل جاعدايعا نارازى 300 اڭشى سوت­قا جۇگىنىپ, ماسەلەنى شەشۋدى سۇرا­عان. الايدا ودان شىققان ناتيجە جوق.

اڭشىلىق شارۋاشىلىقتار­دى اۋكتسيون ارقىلى تاراتۋ جۇيە­سى بۇرىننان قىزمەت ەتىپ كەلە جات­قان اڭشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ باس ­اۋىرتاتىن ماسەلەسىنە اينالىپ تۇر. بۇل جۇيە جەرگىلىكتى اڭشى­لىق شارۋاشىلىقتاردى بارا-بارا تەك تابىس تابۋمەن اينالىسۋ­عا ماجبۇرلەيدى. ەرتىس بويىنىڭ اڭشىلارى اڭ اۋلاۋعا رۇقسات ەتىل­گەن جەرلەردى وزگە تۇلعالاردىڭ سىرتتان كەلىپ جالعا الۋىنا قار­سى. القاپتاردى يەلەنۋ قۇقىعى جەرگىلىكتى ادامدارعا بەرىلۋى كەرەك. سەبەبى ءوڭىردىڭ بارلىق ۇڭعىل-شۇڭعىلىن جەرگىلىكتى كاسىپكەر­لەر جاقسى بىلەدى. كەلەسى ماسەلە ەرتىس وزەنى جايىلماسىنان اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالىنۋىنا قاتىستى. ءبىر ەرتىستىڭ سۋىن پايدالانىپ وتىر­عان ىرگەدەگى اباي وبلىسىندا, رەسەي­دىڭ ومبى وبلىسىندا وزەن قاۋما­لىن جاپقان جوق, اۋەسقوي اڭشى­لار ءوز مەزگىلىندە اڭشىلىق قۇرا­دى. ەرتىستىڭ پاۆلودار وڭى­رىن­دەگى بولىگىندە قارت اڭشىلار ءومىر بويى اڭ اۋلاپ كەلگەن. وكى­نىش­كە قاراي, سوڭعى وزگەرىستەر بۇ­عان مۇمكىندىك بەرمەي وتىر.

اتاپ ءوتۋ كەرەك, قاۋىم­داس­تىقتىڭ وكىلدىگى ايماقتاعى جاس اڭشىلارعا ارنايى كۋرس جوباسىن ازىرلەپ جاتىر. ول اڭشىلىقتى جاڭادان ۇيرەنىپ جاتقاندارعا اڭشىلىقتا ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ, زاڭ قاعيدالارىن ساقتاۋ, قارۋ-جاراقتى پايدالانۋ, اڭ-قۇستى قالاي اۋلاپ, قالاي جاراتۋ كەرەكتىگىن تاپتىشتەپ تۇسىندىرەدى. جوبا الداعى ۋاقىتتا قولعا الىنادى دەپ كۇتىلىپ وتىر.

جوعارىدا «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتى اۋماعىندا اڭشىلىققا تىيىم سالىنعانىن ايتىپ وتتىك. ءبىر قىزىعى, سوناۋ 2009 جىلى وبلىس اكىمدىگى رەزەرۆاتتان 50 كيلومەتر جەرگە دەيىن اڭ اۋلاۋ­عا تىيىم سالۋ تۋرالى قاۋلى قا­بىلداعان. الايدا قاۋلى سول قا­بىلدانعان كۇيىندە تابانداي 12 جىل شاڭ باسىپ سورەدە جاتقان. تەك 2021 جىلى پروكۋراتۋرا سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرى ءجيى بايقالاتىن رەزەرۆاتتىڭ, ونىمەن بايلانىستى مەكەمەلەردىڭ قۇجاتتارىن تەكسەرىپ ءجۇرىپ, وبلىس اكىمدىگىنىڭ الگى قاۋلىسىنا كەزىگەدى. قۇزىرلى ورگان بىردەن قاۋلىنى جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتكەن سوڭ, وبلىستاعى اققۋلى, شارباقتى اۋداندارىنداعى اڭشىلىق شا­رۋاشىلىقتارىنىڭ قىزمەتى توق­تاتىلادى. سونىڭ سالدارىنان اتالعان اۋماقتارداعى جەرگىلىكتى اڭشىلار ءۇش جىلدان استام ۋاقىت بويى اڭ-قۇس اتۋدان قالعان. اۋماقتاردى جالعا الىپ كەلگەن اڭشىلىق سۋبەكتىسى الگى قاۋلى تى­يىم سالعان جەرلەردەن وزگە بو­لىگىن اڭشىلىق شارۋاشىلىققا قاي­تارىپ بەرۋدى سۇراعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, پاۆلودار وبلى­سىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسى ماسەلەنى ءالى كۇنگە شەشە الماي وتىر.

– اڭشىلىق شارۋاشىلىق­­پەن سوناۋ 2007 جىلدان بەرى اينا­لىسىپ كەلەمىن. العاش شار­­باق­تى اۋدانىنداعى 465 مىڭ گەك­­تار جەردى اڭشىلىق القاپ رە­تىن­دە جالعا الىپ جۇمىس ىستەي باس­تادىق. ودان سوڭ اققۋلى اۋدانىندا 2015 جىلى 512 مىڭ گەكتار جەر شىعارىلدى. ونى دا كونكۋرس نەگىزىندە يەلەنىپ, جۇمىس جۇرگىزدىك. اڭشىلىق رۇقساتى بار ادامدار ماۋسىم اشىلعان­دا دالا قۇستارىن, قويان, تۇلكى, دالا شوشقاسىن, تۇياقتى اڭدار­دى اۋلاپ, قۇمارىن تارقاتاتىن. ال 2009 جىلى وبلىس اكىمدىگى قا­بىلداعان قاۋلى تۋرالى بىزگە ەشكىم ەسكەرتكەن جوق. سوندىقتان 2021 جىلعا دەيىن ەش الاڭسىز جۇمىس ىستەپ كەلدىك. پروكۋراتۋرا پارمەنىمەن ەكى شارۋاشىلىقتى دا تولىقتاي جاۋىپ تاستادى. سول ۋاقىتتان بەرى شارباقتى, اققۋلى اۋدان­دارى اۋماعىندا اڭشىلىق شا­رۋاشىلىقتارى جوق. جەر قوي­ناۋىن باسقارۋ باسقارماسى جاڭادان كارتا جاساپ, اڭشىلىق القاپتاردى قايتا بەلگىلەۋدى جۇزەگە اسىرامىز دەگەن. الايدا ونىڭ ناتيجەسى ءالى كۇنگە جوق. كەلەر جىلعا كونكۋرس تا ويناتىلعان جوق. جەرلەر قايتادان بەرىلگەننىڭ وزىندە ول تەك 2026 جىلدان عانا ومىرشەڭ ەتىلەدى. سەبەبى كونكۋرس جىل بۇرىن جاريا­لانۋى كەرەك, –دەپ مۇڭىن شاقتى «الليۋر كومپاني لتد» جشس-نىڭ باسشىسى ۆيتالي چەرنىح.

انىقتاعانىمىزداي, «ەرتىس ور­مانى» اۋماعىندا ارنايى قاۋ­لىمەن تىيىم سالىنعان جەرلەر ءالى كۇنگە باقىلاۋسىز جاتىر. اۋماقتاردا ءتىپتى انشلاگ تا ور­نا­تىلماعان. سالدارىنان برا­كونەر­لىك دەرەكتەرى جيىلەگەنى بايقالادى.

جالپى, اڭشىلىق جەرلەردىڭ تارىلىپ كەتۋى ماسەلەسى كەرەكۋلىك قۇسبەگىلەردى دە الاڭداتادى. قۇس­بەگىلىكتەن وبلىستىڭ اعا جات­تىقتىرۋشىسى بەكبولات ىسقاقوۆ اقسۋ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى كوپ جەرلەردە ساياتشىلىق قۇرۋعا تى­يىم سالىنعانىن تۇسىنە الماي وتىر. ايتۋىنشا, شاھارعا جاقىن ورمان-توعاي مەن الاڭقايلاردا بۇركىتىمەن اڭ-قۇس قاعۋعا رۇقسات جوق. ءماجبۇرلى تۇردە الىستاعى اۋىلدارعا ساپار شەگەدى. ەكى ورتا ءبى­راز جەر. سوندىقتان ەرتىس وزە­نى بو­يىنداعى جايىلمالاردىڭ اڭشى­لار ءۇشىن اشىق بولۋىن سۇ­رايدى.

– قۇسبەگىلەر مىلتىق اسىنعان اڭشى ەمەس, اڭدى جارالاماي­مىز. قىران قۇس ءتۇز تاعىسىن السا الدى, شالا الماسا اڭ-قۇس ەش زيان كەلمەستەن قۇتىلىپ كەتە بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇركىتتىڭ اۋلايتىنى قويان, تۇلكى, قارساق سەكىلدى ۇساق اڭدار عوي. سوندىقتان قۇسبەگىلەر­دىڭ قاۋمالعا كىرىپ, ساياتشىلىق قۇرۋىنا رۇقسات بەرىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. تاعى ءبىر ماسەلە, رەسپۋبليكالىق جارىستارعا بار­عاندا بۇركىتىمىزدى تاسىمالداۋ قيىن. قىراندى پويىزعا المايدى. مىڭداعان شاقىرىمعا قۇستى اۆتوكولىكپەن جەتكىزۋ ءبىر قيامەت. وسىنى رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە شەشۋ كەرەك. بۇعان قوسا جەرگىلىكتى جەردە قۇسبەگىلىككە جاس ۇرپاقتى باۋلۋعا ماڭىز بەرىلمەي وتىر. اقسۋداعى بالالار-جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىندە ارنايى شتات جوق. ال ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن اۋدان-قالالارىندا جاتتىقتىرۋشىلار شتاتتا ەڭبەك ەتىپ جاتىر. وسى ماسەلەلەردى جاۋاپتى ورگاندار ەسكەرسە ەكەن, – دەيدى قۇسبەگى.

پاۆلودار وبلىستىق ورمان شا­رۋاشىلىعى جانە جانۋار­لار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى­نىڭ مالىمەتىنشە, ەرتىس-بايان وڭىرىندە 2005–2013 جىلدار ارا­لىعىندا 38 اڭشىلىق القابى قۇرىلعان. جالپى جەر كولەمى – 9 ملن 393 مىڭ گەكتار. قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ 7,4 ملن گەكتارىن 7 اڭشىلىق شارۋاشىلىق جالعا الىپ وتىر. اتاپ ايتقان­دا, پاۆلودار اڭشىلار مەن با­لىق­شىلار قوعامى قوعامدىق بىرلەستىگى, «الليۋر كومپاني لتد» جشس, سكۆورتسوۆ ميحايل الەكساندروۆيچ جك, مازۋكين ۆاديم ۆيكتوروۆيچ جك, «ارلان» حالىقارالىق كولىك كومپانياسى» جشس, ب.مارسالىكوۆ جك, «اكتۋكووپ» جشس.

نەگىزى اڭشىلىق شارۋاشى­لىقتار ءوز جۇمىستارىندا «جا­نۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرا­لى» 2004 جىلعى 9 شىلدەدەگى زاڭ­دى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمي­نيسترىنىڭ 29.05.2015 جىلعى №18-2/501 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «اڭ­شىلىق شارۋاشىلىعىن جۇر­گىزۋ قاعيدالارىن», قىزمەت سالاسىنا سايكەس باسقا دا زاڭناما نورمالارىن باسشىلىققا الادى.

– پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋما­عىنداعى بوس تۇرعان (بەكىتىلمە­گەن) اڭشىلىق جەرلەردى الۋدىڭ ءتارتىبى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمي­نيسترىنىڭ 2015 جىلعى 19 ناۋ­رىز­داعى № 18-04/245 بۇيرىعىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. ناق­تىراق العاندا, اتالعان بۇي­رىق­تىڭ 1-قوسىمشاسىندا «اڭ­شىلىق القاپتار مەن بالىق شا­­رۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىن جانە (نەمەسە) ۋچاسكەلەرiن بەكi­تiپ بەرۋ جونiندە كونكۋرس وت­كiزۋ قاعيدالارى» كورسەتىلگەن. بۇي­رىقتىڭ 2-قوسىمشاسىنا ساي­كەس, اڭشىلىق القاپتار مەن با­لىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىن جانە (نەمەسە) ۋچاسكەلەرiن بەكiتiپ بەرۋ جونىندەگى كونكۋرسقا قا­تىسۋشىلارعا قويىلاتىن بىلىك­تىلىك تالاپتارى بار. بۇل كونكۋرس­تى ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋشى – وڭىر­لىك جەر قويناۋىن پايدا­لانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رە­سۋرستارى باسقارماسى, – دەيدى وڭىر­لىك ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينس­پەكتسياسىنىڭ باسشىسى رۋسلان تولەپباەۆ.

وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنداعىلار 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بار­لىق القاپتاردى بەكىتۋ ۇدەرىسىن اياق­تاۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن حابار­لادى. جوسپار جۇزەگە اسسا, وبلىستاعى جەرلەردىڭ 70%-ىندا اۋەسقوي اڭشىلىققا رۇقسات بەرىلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اڭشىلىق ءتۋريزمدى ىنتالاندىرۋدا ماڭىزدى قادام بولماقشى.

– اڭشىلىق القاپتاردىڭ پاس­پورتتارىن تالداۋ بارىسىن­دا «شارباقتى», «اققۋلى» شارۋا­شى­لىقتارىنىڭ اۋماقتارى كە­ڭەي­تىلگەن قورعانىس ايماعىمەن ءىشى­نارا قيىلىساتىنى انىقتال­دى. «ەرەكشە قورعالاتىن تابي­عي اۋماقتار تۋرالى» زاڭنىڭ 53, 48-باپتارىنا سايكەس, قورعانىس ايماقتارىندا, سونىڭ ىشىندە «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتىنىڭ اۋما­­عىندا اڭ اۋلاۋعا قاتاڭ تى­يىم سالىنادى. باسقارما اڭشى­لىق القاپتاردىڭ شەكارالارىن قايتا قاراۋ جۇمىستارىن ۇيىم­داستىردى. جاڭارتىلعان پاس­پورتتارعا سايكەس, 2025 جىلعى 10 قاڭ­تاردان باستاپ القاپتاردى بە­كىتۋ بويىنشا كونكۋرس وتكىزىلەدى. 2025 جىلدىڭ كوكتەمىنە قاراي ولاردىڭ مارتەبەسىن تۇپكىلىكتى را­سىمدەۋ اياقتالادى. بۇل كەيىن­نەن بەلگىلەنگەن شەكارالاردا اڭشى­لىقتى قايتا باستاۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى, – دەيدى باسقارما باس­شى­سى ساعىن تولەۋتاەۆ.

ايتا كەتەلىك, پاۆلودار وبلىسىندا بيىل 173 تۇياقتى جانۋار­دى, 7577 تەرىسى باعالى اڭدار­دى, 33 586 قۇستى اۋلاۋعا رۇقسات بە­رىلگەن. ءليميتتىڭ 90 پايىزى بۇ­گىن­دە يگەرىلگەن.

پاۆلودار وبلىسى