XIX عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان اقمولا ۋەزى ءنىلدى بولىسىندا كوك-جاسىل (قازاقشا ء«نىل») ءتۇستى تاۋ جىنىستارىنان تۇراتىن مەكەندە (بۇگىنگى قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانى وسپەن اۋىلدىق وكرۋگى ءنىلدى ستانساسى) 1847 جىلى مىس كەنى اشىلدى. كەيىن نىلدىدەگى ۋسپەن رۋدنيگى دەپ اتالعان بۇل تۇڭعىش مىس كەنىشى تۋرالى سول كەزەڭدە ۋاقىتشا يەلىك ەتكەن اعىلشىندىق مەتاللۋرگيا كاسىبىنىڭ بىلگىرى نەلسون فەلل: «بۇل كەنىش – الەمدەگى اسا جوعارى ساپالى بىرەگەي مىس كەن ورنى», دەپ ايتقانىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس.
حح عاسىردىڭ باسىندا ەلىمىزدە فرانتسۋز-اعىلشىندىق «سپاسسك مىس كەندەرى اكتسيونەرلىك قوعامى» (The Spassky Copper Mine, Ltd) قۇرىلاردىڭ الدىندا 1768-1774 جىلدار ارالىعىندا, رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, ونى پ.پاللاس باسقارادى. ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى ن.رىچكوۆ بولدى (1746-1784). 1772 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە «كاپيتان نيكولاي رىچكوۆتىڭ 1771 جىلى قىرعىز-قايساق دالاسىنا جاساعان ساياحاتى تۋرالى كۇندىزگى جازبالار» اتتى كىتابى باسىلادى.
وسىنداي ەكسپەديتسيالاردان كەيىن 1846 جىلى ورىس ساربازدارى ۇلىتاۋدا بەكىنىس سالعان. 1847 جىلى قاراشادا كوكشەتاۋ ۋەزدىك بۇيرىعىنا سايكەس, ۇلىتاۋدا التى مىس كەن ورنىن اشۋعا ورىس كوپەسى نيكون ۋشاكوۆ ءوتىنىم بەرەدى. بىراق كەن ورىندارى اشىلماي, يگەرىلمەي قالادى. سەبەبى بۇل ءوڭىر بۇگىنگى قاراعاندى قالاسىنان وڭتۇستىككە قاراي ورنالاسقان سپاسسك زاۋىتىنان شامامەن 500 شاقىرىم قاشىق, جەر شالعاي.
1847 جىلى 16 شىلدەدە رەسەيدەن كەلگەن تاۋ-كەن مامانى ن.ۋشاكوۆ اقمولا وڭىرلىك بۇيرىعىنا سايكەس, سارىارقانىڭ ءنىلدى توبەلى-قىراتتى مىس كەن ورنىن جەرگىلىكتى تۇرعىن قاراباقسى بوزداقوۆتان 86 رۋبلگە تەڭەلگەن كۇمىسكە ساتىپ السا, 1848 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە قاراعاندىنىڭ توبەلى بۇيراتتى يگىلىك تامى ءوڭىرىن سول جەرلەردىڭ يەلەرى قوشقارباي جانە ساتتىباي جۇمانوۆتاردان 114 رۋبل 30 تيىنعا ساتىپ الادى.
1852 جىلى 16 اقپاندا ەكاتەرينبۋرگ قالاسىندا سوراڭ (ساران), ءنىلدى وڭىرىندەگى قازبا بايلىقتاردى يگەرۋگە بايلانىستى جاڭا كومپانيا قۇرىلىپ, ا.ريازانوۆ 35%, ت.زوتوۆ 30 %, ن.ۋشاكوۆ 20% جانە كەيىنىرەك ن.سەباستيانوۆ 10%-بەن كىرەدى. وسىلايشا, سارىارقانىڭ ءنىلدى ەلدى مەكەنىندە رەسەيلىك كاسىپكەرلەر «ۋسپەنسكي رۋدنيگى» دەپ اتالعان, جەكە كاپيتالى بار, ەلىمىزدە العاشقى اكتسيونەرلىك قوعام پايدا بولادى. كومپانيا اق-بۇيرات-ادىر شاتقالىندا سپاسسك مىس بالقىتۋ زاۋىتىن سالادى (بۇگىنگى سپاسسك ەلدى مەكەنى, قاراعاندى وبلىسى). بۇل زاۋىتتا ۋسپەن مىس كەنىشىنەن الىناتىن مىس رۋدالارىن بالقىتۋ ءۇشىن, قاراعاندىدان وندىرىلەتىن كومىردىڭ كەسەكتەرىن 1855 جىلى ورالدىڭ حيميالىق زەرتحاناسىنا جانە 1856 جىلى بارناۋلدىڭ باس زەرتحاناسىنا جىبەرەدى. كومىردىڭ تالداۋى مىس رۋداسىن بالقىتا الاتىنىنا زەرتحانا انىقتاما بەرەدى.
قاراعاندى باسسەينىندەگى ۇزىندىعى مەن ەنى 10 شاقىرىمدى قۇرايتىن جەردى ۋتەپوۆتەر 1856 جىلى 14 ناۋرىزدا نيكون ۋشاكوۆقا 250 رۋبلعا ساتادى.
سودان 1857 جىلى سپاسسك مىس قورىتۋ زاۆودىن ىسكە قوسادى, ول قاراعاندى كومىر باسسەينىنەن 35 شاقىرىم, ال ءنىلدى مىس كەنىشىنەن 105 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاستىرىلىپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءوندىرىس وشاقتارىن دامىتۋعا ىڭعايلى ەتىپ سالىنادى. ءسويتىپ, 1860 جىلدان باستاپ مىستى تازا قاراعاندىنىڭ تاس كومىرىمەن بالقىتۋدىڭ ءداۋىرى باستالادى.
1867-1868 جىلدارى ۋرال حيميالىق لابوراتورياسى نىلدىدەگى «ۋسپەنسكي رۋدنيگىندە» وندىرىلگەن مىستىڭ كەرسەتكىشىن تەكسەرگەندە, ونداعى تازا مىس 99,5 %-دى قۇرايدى, بۇل رەسەيدىڭ باسقا وڭىرلەرىندەگى زاۆودتاردىڭ ءونىم ساپاسىنان الدەقايدا جوعارى بولىپ شىعادى. 1870 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتكەن بۇكىلرەسەيلىك مانۋفاكتۋرا كورمەسىندە ۋسپەن كەنىشىنىڭ مىس رۋداسى ساپالىلىعى جونىنەن كۇمىس مادال يەلەنەدى.
سانكت-پەتەربۋرگ, ەكاتەرينبۋرگ, نيجەگورود قالالارىندا وتەتىن جارمەڭكەنىڭ كورمەسىنە ۋسپەن رۋدنيگىنىڭ مىس كەنى ارنايى سپاسكىدەن 1200 شاقىرىم جەرگە ارباعا جەگىلگەن تۇيەلەرمەن جەتكىزىلگەن. وسىنشاما قىرۋار ەڭبەك ءۇشىن 1 پۇت (16 كگ) كەننىڭ پەتەربورعا جەتكىزىلۋى 60 تيىنعا عانا باعالانعان.
سول كەزەڭدەگى رەسەي يمپەراتورىنىڭ «قازاق دالاسىنا شەتەل ازاماتتارىن جىبەرمەۋ تۋرالى» جارلىعىنا قاراماستان, 1904 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ, ريازانوۆتىڭ بارلىق ءوندىرىس وشاقتارىن ماسكەۋلىك دۆوريان پ.ف. فون شتەيننىڭ ارالاسۋىمەن, فرانتسۋز كاسىپكەرى كلود ەرنەست جان كارنو 176 000 رۋبل تولەپ, كەن ورىندارىن ءۇش جىلعا جالعا الادى.
XIX عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن ن.ۋشاكوۆ, 1902-1904 جىلدارعا دەيىن ريازانوۆتار يەلىك ەتكەن بۇل كومپانيانى فرانتسۋز, اعىلشىن كاسىپكەرلەرىنىڭ جالعا الۋ قۇقىعى 1904 جىلى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن, قۇرىلتايشىلار قۇرامى وزگەرەدى. كومپانيانىڭ باسقارما توراعاسى بولىپ, انگليا مەملەكەتى پارلامەنتىنىڭ مۇشەسى ارتۋر فەلل (1850-1935), ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ جان كارنو, ال اق-نىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بولىپ نەلسون فەلل تاعايىندالادى. سپاسسك كومپانياسىنىڭ اكتسيالارى ءبىر كەزەڭدە پاريج جانە لوندون بيرجالارىندا ءبىر ۋاقىتتا نارىقتىق بەلگىلەۋگە (كوتيروۆكا), ليستينگكە جاتادى. باقىلاۋ پاكەتتەرىنىڭ اكتسيالارى تەك اعىلشىن-فرانتسۋز كاتىسۋشىلارىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اكتسيالار امەريكا, گەرمانيا, شۆەتسيا, اۋستريا, يسپانيا, ت. ب. ەلدەردىڭ قارجىگەرلەرىنىڭ دە قولىندا بولادى. سپاسسك قوعامىنا شەتەلدىك لوندون-ليۆەرپۋل كوممەرتسيالىق بانكى, نەمىس بانكى جانە رەسەيلىك ازوۆ-دون, ورىس-ازيا, ءسىبىر, ماسكەۋ, رەسەي ساۋدا-ونەركاسىپ, پەتەربۋرگ جەكەمەنشىك كوممەرتسيالىق بانكتەرى قىزىعۋشىلىق تانىتادى.
شەتەلدىكتەردىڭ كەلۋىمەن 1908 جىلى قاراعاندى شاحتالارىنا سالماعى 400 كگ-لىق 600 كگ جۇك كوتەرەتىن «ۆوسسە» زاۆودىنىڭ 30 ۆاگونەتكاسى اكەلىنەدى. سونىمەن قاتار شەتەلدىكتەر ەۋروپالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزە باستايدى. 1905-1906 جىلدارى ۋسپەن رۋدنيگىنەن, قاراعاندىدان مىس رۋدالارى مەن كومىردى ەندى سپاسسكىگە تۇيەلەرمەن ەمەس, فرانتسيادان اكەلگەن ەكى ۇلكەن جۇك اۆتوموبيل پويىزدارىمەن جەتكىزدى. اقمولادان سپاسسكىگە, ۋسپەنگە تەلەگراف, تەلەفون سىمدارىن تارتادى. شەتەلدىكتەر ءوندىرىستىڭ دامۋىمەن قاتار جۇمىسشىلاردىڭ دا الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جاقسارتا ءتۇسۋ ماقساتىندا, قاراعاندىدا 10 تاس جانە سامان ۇيلەر تۇرعىزادى. قاراعاندى جەرىندە تۇڭعىش رەت قىزىل توپىراقتان كۇيدىرىلگەن ءبىرىنشى كىرپىش ءۇي سالىنادى. مۇنى قاراعاندىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارى «قىزىل اۋرۋحانا» (كراسنايا بولنيتسا) دەگەن اتپەن جاقسى بىلەدى.
1906 جىلدىڭ كوكتەم ايىندا ۋسپەن رۋدنيگىنىڭ باسشىسى اعىلشىن مارتين مەن جۇبايى نەلدانىڭ قولداۋىمەن ءنىلدى اۋلىندا مەكتەپ سالىنادى. ونى ۇيىمداستىرۋ 1905 جىلى مۇنداعى جۇمىسشىلار ەرەۋىلىن باستاعان وسى ەلدىڭ قايراتكەرى ءالى بايشاعىروۆقا جۇكتەلەدى. سونىمەن كۇزدە ورىس-قازاق باستاۋىش مەكتەبى اشىلادى.
نىلدىدەگى ۋسپەن رۋدنيگىندە مىس ءوندىرۋ كەڭەس وكىمەتى كەزىندە جالعاسىن تاۋىپ, ءتۇستى مەتالداردىڭ ءىرى كەن ورىندارى سارىارقادا جەزقازعان, قوڭىرات, اقشاتاۋ كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى 1964 جىلى جابىلادى. ەلىمىزدىڭ ونەركاسىبىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ اسا ءىرى عالىمدارى رەتىندە تانىلعان, كەيىن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنە اينالعان قانىش ساتباەۆ, دىنمۇحامەد قوناەۆ, ابىلقاس ساعىنوۆتار وسى ءنىلدى مىس كەنىشىندە وندىرىستىك پراكتيكادان وتكەن.
قازىر قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانىنا قاراستى ءنىلدى (وسپەن) اۋىلى – ءوندىرىس سالاسى ۇمىتقان ءوڭىر. ق.ساتباەۆتىڭ وسى اۋدانداردا مىس ءوندىرۋدى جانداندىرۋ جوسپارى, يدەياسى وسى كۇنگە دەيىن وزەكتى بولىپ وتىر. مۇندا تەك قانا مىس ەمەس, التىن مەن كۇمىستى دە وندىرۋگە مۇمكىندىك بار. كەزىندە ق.ساتباەۆ بۇل جەردىڭ كەن ورىندارىن جوعارى باعالاپ, مۇندا باعالى مەتالداردى ءوندىرۋ ەرتە مە, كەش پە جانداناتىنىن ايتقان ەدى.
جۇماعالي ماعزي,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
