ەل تاريحىنىڭ ۇمىت قالعان بەتتەرىنەن

وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى ماسكەۋدە بەلگىسىز جاع­دايدا قايتىس بولعان الاش قايراتكەرى, قازاقتىڭ ءبىرتۋار قالامگەرى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ سۇيەگىنىڭ ك ۇلى الاششىل ازامات­تار ارقاسىندا وسى زيراتقا قويىلدى. 1840 جىلدارعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوسەمى, اتاقتى كەنەسارى قاسىم ۇلى اسكەرلەرىنىڭ ورىس بەكىنىسى اق­مولاعا شابۋىل جاساعان كەزدە قازا تاپقان قازاق جاۋىنگەرلەرى مولاسىنىڭ باسىنا قويىلعان تاس تا وسىندا. قۇلپىتاستا ا.بايتۇرسىن ۇلى قارپىمەن (توتەشە) حان كەنە ساربازدارى رۋحىنا باعىشتاپ يماني سوزدەر ويىپ جازىلعان.

اقمولا زيراتىندا شىنىمەن دە كەنەسارى حاننىڭ سوعىستا قازا تاپقان اسكەرلەرى جەرلەنگەن بە؟ شوقان ءۋا­لي­حانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسكەن دەرەك وسى سۇراققا ءبىزدى قايتىپ ورالتىپ وتىر. عالىمنىڭ بەستومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ ەكىنشى تومىندا «بايان-اۋىل وكرۋگى تۋرالى «1857 ج. ومبىدان حاتى» جا­ريالانعان. حاتتا ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ءسىبىر ۆەدومستۆوسى ەن­شىسىنە ءوتىپ كەتكەن (900 مىڭ شارشى شاقىرىمنان اساتىن اۋماقتا ورنالاسقان) ورتا ءجۇزدىڭ جەرىن باسقارۋعا جەڭىل بولادى دەگەن سىلتاۋمەن وبلىستارعا بولىنگەنى تۋرالى باياندالادى. ياعني پاتشانىڭ كوڭىلىنەن شى­عىپ, بۇرىنعىداي ونىڭ جانىنا قالاي قايتىپ ورالسام دەپ جۇرگەن سپە­رانسكي ميحايلو ەسىمدى شە­نەۋنىگى (پاتشانىڭ جار­لىعىمەن پەتەربۋرگتەن قۋىلىپ, جەر اۋدارىلعان, باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى بولىپ تاعايىندالعان) ءسىبىر ۆەدومستۆوسى شەنەۋنىكتەرىنە قازاق جەرىن قالاي رەسەيدىڭ قۇرامىنا وتكىزىپ الۋعا بولاتىنىن, شوقان جازعانداي, قاس-قاعىم ساتتە شە­شىپ بەرگەن. ورتا ءجۇزدى ەكى وب­لىسقا ءبولۋ ارقىلى ورىس شە­كاراسىنىڭ سىرتىندا قازاقتىڭ ورتا ءجۇزى بولدى دەگەن تاريحي كو­رىنىستى قۇرتۋ كەرەك بولعان. شوقاننىڭ جازۋىنشا, پاتشا وكىمەتى سپەرانسكي ۇسىنعان رەفورمانى بىردەن قابىلداپ, ناتيجەسىندە 400 مىڭنان استام تۇرعىنى بار كەڭ ايماق وتىرعان ەلىمەن ىڭسىز-شىڭسىز ورىس يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ كەتە بارعان. سامودەرجاۆيالىق رەسەيدىڭ ورتا ءجۇزدى يمپەريانىڭ قۇرامىنا الۋى, ودان بارىپ وسى جەرگە ورىس مەملەكەتىنىڭ باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋى, ال وسى ارادا ۇلى دالانىڭ سولتۇستىگىندەگى ەڭ قۇ­نارلى جەرلەردى يەمدەنۋىنە جالعىز كەدەرگى – حاندىق مەم­لەكەتتى جويۋ ەكەنىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار كەش بايقاعان.

ءحىح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باس­تاپ پاتشا وكىمەتىنىڭ ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» ساياساتى قازاق حالقى اراسىندا وتە قاتتى نارازىلىق تۋدىرعان. شوقاننىڭ حاتىن نەگىزگى الاتىن بولساق, نا­رازىلىقتىڭ سوڭى ۇزاققا سوز­ىل­عان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا اينالىپ, بۇل باياناۋىل پريكازىنان باستالعان.

ال وسى قوزعالىسقا 1822 جىلى جەتەكشى بولعان ورتا ءجۇزدىڭ حانى ءۋاليدىڭ ۇلكەن بالاسىنىڭ, عۇبايدوللانىڭ باياناۋىلداعى ارەكەتتەرىن, ودان بارىپ عۇباي­دوللانىڭ اعاسى قاسىم مەن ونىڭ ىستەرىن جاعاستىرعان بالالارى سارجان مەن كەنەسارى باسىندا تۇرعان قازاقتار كوتەرىلىسىن ورىس وكىمەتى اسقان قاتالدىقپەن بولۋعا ءماجبۇر بولعانىمەن, قوزعالىس جالعاسا بەرگەن. مىسالى, 1851 جىلدىڭ توڭىرەگىندە تاريحي ساحناعا كەنەسارىنىڭ 19 جاستاعى بالاسى جاقىپ شىعىپ (ورىس دەرەكتەرىندە دجاكۋپ), ونىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اقمولا وكرۋگىندە تاعى دا ب ۇلىكتەر باستالعان. وسى ۋاقيعالار تۋرالى ال­عاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مالىمەتتەر بەرگەن زەرتتەۋشى گ.مۇقانوۆانىڭ ايتۋىنشا, جا­قىپ تۇتقىندالىپ, بە­رەزوۆا قالاسىنا جەر اۋدارىلعان. سول سياقتى كوپ ۋاقىتتان بەرى ءبىزدىڭ زەرتتەۋ وبەكتىمىزگە اينالىپ وتىرعان سۇلتان عازى بولات ۇلى ۋاليحانوۆقا ء(ۋالي حاننىڭ شوبەرەسى, عۇبايدوللا سۇلتاننىڭ نەمەرەسى) توقتالساق, ول قازاق دالاسىنا ورىس شارۋالارىن قونىس اۋدارۋ ساياساتىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولعانىن تەك سوڭعى كەزدەرى ايتىپ ءجۇرمىز. وسى ازاماتتىڭ ارقاسىندا قونىس اۋدارۋ ساياساتى پەتەربۋرگ باسىلىمدارىندا پىكىرتالاسقا اينالعانىن ايتساق, وندا پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاق جەرىنە دەگەن وزبىر ارەكەتىنە نا­رازىلىق ەشبىر تولاستاعان ەمەس.

ءحىح عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا توقتالعاندا ءبىز ۇلت تاريحىنداعى وسى ءبىر ەلەۋلى كەزەڭ­نىڭ شەڭبەرىن 1836-1847 جىلدارمەن كورسەتىپ, ونىڭ باسشىسى رەتىندە كەنەسارى حان تۋرالى كوپ ايتامىز. ال شوقان ءۋاليحانوۆ كورسەتىپ وتىرعانداي, ەلەۋلى تاريحي وقيعادان باياناۋىل قازاقتارى دا شەت قالماعان. باتىس ءسىبىر باسقارماسىنىڭ اقمولا وبلىسى اۋماعىنا باسا-كوكتەپ ەنە باستاۋىنا قارسى بولۋىن باياناۋىلدىقتاردىڭ ەكى جىلدان ارتىق ۋاقىت كەنەسارىنىڭ قول استىندا بولعانى, تەك 1842 جىلى امالسىزدان باتىردان بولەكتەنە باستاعانىن شوقان جازادى. ال ولاردى تەجەۋ ءۇشىن ءسىبىر ۆەدومستۆوسى وتە قاتاڭ شارا قولدانعان. ياعني باياناۋىل پريكازىنا جەرگىلىكتى قازاقتارىنىڭ اتىنان زاسەداتەل رەتىندە سايلانعان تايجان ازناباەۆ دەگەن ازاماتتى «بەرگەن انتىندا تۇرماعان قىزمەتكەر (چينوۆنيك)» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, ۇكىمەت زاڭدارىنا قارسى قازاقتاردى نە كۇتەتىنىن كورسەتۋدىڭ «ۇلگىسى رەتىندە» اقمولا قالا­سىندا اتىپ تاستاعان. شوقاننان الىنعان ازداعان مالىمەتتەن ءبىز تايجان ازناباەۆتىڭ باياناۋىل پريكازىندا سۋدەبنىي زاسەداتەل ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز (جاڭا ەنگىزىلگەن باسقارۋ جۇيەسىنە ساي وكرۋگتەردى باسقارۋ ءۇشىن ءۇش زاسەداتەل مەن باسقا دا ازاماتتىق ۆەدومستۆولار شەندەرى ەنگىزىلگەن. سول سياقتى وكرۋگتىك پريكازدارعا اعا سۇلتان باسقاراتىن قا­زاقتار سايلاناتىن بولىپ, ولاردى گەنەرال-گۋبەرناتور بەكىتەتىن بولعان). ال مۇنداي قىزمەتكە ورىس بيلىگى الدىمەن ءوزىنىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرىمەن كوزگە تۇسكەندەرگە شەكپەن كيگىزىپ, وفيتسەرلىك شەن سىيلاپ, قىزمەت بابىندا جۇرگەن قازاق وكىلدەرىنە انت قابىلداتقان. ال ەگەر ولار ۇكىمەتتىڭ ساياساتىمەن كەلىس­پەيمىن دەگەندى سەزدىرە باستاسا, «انتتى بۇزعاندار», «وتا­نىن ساتقاندار» دەپ ايىپتاپ, بىردە جەر اۋدارسا, ەندى بىردە ودان دا قاتاڭ جازالاعان. سو­نىڭ ءبىرى كەزىندە  اتىن اتاۋعا دا تىيىم سالىنعان تايجان ازناباەۆ قاراوتكەل زيراتتا جەرلەنۋى مۇمكىن بە؟ كەسىپ ايتۋ قيىن. ونى انىقتاۋ ءۇشىن ومبى مەملەكەتتىك ءارحيۆى قورىن تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك.

امانگەلدى قاشقىمباەۆ,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى