سۋرەتتە: سوعىس ارداگەرى بولعان, حاركوۆ شايقاسىنا قاتىسقان سارباز قۇرمانعالي جاعىپار ۇلى ء(بىرىنشى قاتاردا)
كىشكەنتاي كەزىمدە اعاتايىمنان: «ەكىنشى قولىڭىز نەگە جوق دەپ؟» دەپ ارتىنان قالماي سۇراي بەرەتىنمىن. ول كىسى ازىلدەپ «دالادا جوعالتىپ الدىم عوي» دەيتىن.
اعاتايىم دەگەنىم اكەمنىڭ اعاسى, ول كەزدە اۋىلدا مۇعالىم ەدى. اۋىلداستارىم قۇرمانعالي جاعىپار ۇلىن ەرەكشە سىيلايتىن, ماسەلەلەر شەشىلمەي جاتسا, «باتىر اعادان سۇرايىق» دەسىپ اعاتايىما كەلەتىن. جانى شۋاقتى, ادال, كىمگە بولسىن قول ءۇشىن بەرىپ جۇرەتىن قايىرىمدى جان ەدى. سونداي-اق وقۋشىلارى ول كىسىنىڭ جايدارى اشىق مىنەزدى, مەيىرىمدى, ءدارىستى قىزىقتى ەتىپ وتكىزەتىن ۇستاز ەكەنىن ايتاتىن. ولار جازدا ءشوپ شابۋ ناۋقانىنا بارعاندا ۇستازدارىنىڭ سىڭار قولىمەن شومەلە ءشوپتى اۆتوكولىك قورابىنا قالاي لاقتىراتىنىن ايتىپ, كۇشىنە تاڭداي قاعىساتىن. ۇلى جۇمابەك تە اكەسىنىڭ قايراتتىلىعىن, جالعىز قولىمەن قاسقىردى سوعىپ العانىن جىر قىلىپ اڭگىمەلەۋگە قۇمار ەدى.
– اينالايىن, اۋىلعا كەلىپ قالىپسىڭ. «ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەگەندەي, بالام, بۇرىندا ءوزىڭ سۇراي بەرەتىن «دالادا جوعالتىپ العان قولىم» تۋرالى ايتىپ بەرەيىن, – دەپ باستادى قۇرمانعالي اعاتايىم كەزەكتى اڭگىمەسىن. – ەسىڭدە بولسىن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ, ەلىمىزگە قيىنشىلىق تۋعاندا اقمولادا جاساقتالعان 106-كاۆالەريا ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا بولدىم. الدىمەن ءۇش ايلىق كاۆالەريستەر دايىندايتىن كۋرستان ءوتىپ, 1942 جىلى ۋكرايناداعى حاركوۆ جەرىندە بولعان قاندى قىرعىن شايقاستارعا قاتىستىم. ال مامىر ايىندا كراسنوگراد باعىتىندا بولعان ۇرىستا قولىمدا جالعىز قىلىشىم بار, اق بوز ات تۇلپارمەن جاۋدىڭ تانكىلەرىنە جەكپە-جەك شىعىپ, قان كەشىپ, جارالانىپ, جولبارىستاي جورتىپ, مىنا قولدان ايىرىلدىم. جاۋدىڭ تانكىسى وت جالىنىن شاشىپ تۇرسا دا, ار-نامىسىمدى فاشيستەرگە بەرمەدىم.
ارتىنشا كوپ ۇزاماي قۇرمانعالي اعاتايىم ومىردەن وزدى. مەن اعاتايىمنىڭ قاي سوزىنە سەنەرىمدى بىلمەي, تەبىرەنىپ, تولقىپ قالدىم. اتتەڭ, اعاتايىم حاركوۆ جەرىندە بولعان شايقاس جونىندە بۇدان باسقا ەشتەڭە ايتقان ەمەس. بىراق تا قىسقا اڭگىمەسى ءالى ويىمنان كەتكەن جوق.
وسە كەلە حاركوۆ جەرىندەگى شايقاس جونىندە مۇراعاتتاردى اقتارىپ, مالىمەتتەر ىزدەي باستادىم. العاشقىدا شىندىققا جەتۋ قيىنعا سوقتى, قۇجاتتار قۇپيا بولدى. ايتىلعان شايقاسقا قاتىسقان ادامداردان سۇراستىرىپ, مۇراعاتتاردى ارالاعاندا 106-كاۆالەريالىق ديۆيزيا جونىندە قۇجاتتار جويىلعانىن ءبىلدىم. كەيىننەن شىندىق اشىلا باستادى: حاركوۆ شايقاسىندا كوپتەگەن جاۋىنگەر قازا تاپقانىنا بايلانىستى ديۆيزيانى تاراتىپ جىبەرگەن, مالىمدەمەلەردى قۇپياعا اينالدىرعان.
حاركوۆ ۇرىسى جونىندە شايقاستىڭ جوسپارىن قۇرۋعا قاتىسقان, اسكەري كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, مارشالى يۆان باگرامياننىڭ ەستەلىكتەرىنەن دە قاراستىردىم. ول ءوزىنىڭ «وسىلاي جەڭىسكە قاراي قادام باستىق» («تاك شلي مى ك پوبەدە», موسكۆا: ۆوەنيزدات, 1977 گ.) دەگەن ەستەلىگىندە «حاركوۆ شايقاسىنا» توقتالىپ, يۆان حريستوفوروۆيچ ۇرىستى اتاقتى قولباسشىلارمەن بىرىگىپ جوسپارلاعانىن, شايقاستىڭ قالاي بولعانىن ەسكە الادى. سونىمەن قاتار باسقا بولىمدەرمەن 106-كاۆالەريا ديۆيزياسى گەنەرال ا.نوسكوۆ باسقارعان 6-كاۆالەريا كورپۋسى قۇرامىندا بولىپ, جاۋعا تويتارىس بەرگەن ەڭ نەگىزگى كۇش بولعانى تۋرالى دا ايتادى.
ال 1-تاۋلى-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ مۇراعاتىندا ۆەرماحتىڭ تاۋلى اسكەرىنىڭ گەنەرال-مايورى حۋبەرت لانتس حاركوۆ باعىتىنداعى شايقاستى ءوز ەستەلىگىندە: «بۇل ۇرىس ماڭگىلىك ەستە قالاتىن ەڭ اۋىر, قاندى شايقاس ەدى. بۇل كۇندەرى كەڭەستىڭ قىزىل اسكەرلەرى ءبىزدىڭ شابۋىلعا بەتپە-بەت كەلدى, قويان-قولتىق ايقاستا تىرەسە سوعىستى. مەن ولاردىڭ ەرەكشە ەرلىكتەرىنە, اسكەري شەبەرلىكتەرىنە ءالى كۇنگە تاڭعالامىن. بوراعان وقتىڭ استىندا كومانديرلەر, كوميسسارلار قولدارىنداعى پيستولەتتەرىمەن جاۋىنگەرلەرگە كوماندا بەرىپ: «العا! جۇگىرە باس!» دەپ ەرجۇرەكتىلىگىمەن ونەگە كورسەتىپ, بىزگە قاتتى سوققى بەردى. ءبىرتالاي ادام قازا بولدى, ال ءتىرى قالعاندار ءبىر-ءبىرىنىڭ جاراقاتىن تاڭىپ, قاتتى جارالعانداردى تاستاماي, وتتان الىپ شىعىپ, ساۋلارى قايتادان ۇرىستى جالعاستىردى. بىزدەن ەشكىم سەسكەنگەن جوق, ءوز جەرى ءۇشىن ءبىر قادام شەگىنگەن ەمەس...» دەپ سۋرەتتەيدى. كەزىندە وسى تاقىرىپتى زەرتتەگەن وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك ماعجان قاحارمانوۆ ءبىراز شىندىقتىڭ بەتىن اشىپتى. ول: «مەن 7-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە اكەممەن بىرگە ماسكەۋگە باردىم, وندا حاركوۆ شايقاسىنا قاتىسقان ارداگەرلەردىڭ كەزدەسۋى بولدى. سونداعى ەستەلىكتەر ءالى ەسىمدە. كەيىننەن وسى شايقاستى زەرتتەگەن تالاي ازاماتپەن كەزدەستىم. 1942 جىلى فاشيستەرمەن بولعان قىرعىن ۇرىستا 106-كاۆالەريا ديۆيزياسىنىڭ مىڭداعان جاۋىنگەرى قۇربان بولىپتى. حاركوۆ قاندى «قازانىنان» امان شىققانداردىڭ سانى – 22 مىڭ, ونىڭ ءبارى – 3-كەڭەس ارمياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى. بىراق تا ساربازدار قازاق جىگىتتەرىنىڭ شەكسىز باتىرلىعى جونىندە, فاشيستەردىڭ تانكىلەرىنە قورىقپاي قىلىشپەن بەتپە-بەت شىعىپ, دۇشپانداردى جويعاندارىن ەسكە العاندا, بويىمدى قۋانىش كەرنەدى. قانشاما سارباز قاھارماندىعىمەن قازا تاپسا دا, ەرلىكتەرى ەل ەسىندە قالدى.
ماسەلەن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى ساكەن مۇقانوۆ 1942 جىلى مامىر ايىنان تامىزعا دەيىن 106-كاۆلەريا ديۆيزياسىنىڭ 306-كاۆالەريا پولكىندا قىلىش ءبولىمىنىڭ كومانديرى بولىپ جاۋمەن سوعىسقان. ول مايدانعا 17 جاسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان شاقىرىلعان.
ء«بىزدىڭ ديۆيزيا نەگىزى قازاقتاردان قۇرىلعان. كوبى قايراتتى, تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاس جىگىتتەر ەدى. «ات باسىنا كۇن تۋسا, اۋىزدىقپەن سۋ ىشەر, ەر باسىنا كۇن تۋسا, ەتىگىمەن سۋ كەشەر» دەگەندەي, كراسنوگراد جەرىندەگى شايقاستا جاۋدىڭ ءتۇتىن بىقسىعان تانكىلەرىنە قارسى جالاڭ قىلىشپەن قارسى تۇردىق. زىركىلدەپ ۇشقان سناريادتارعا, پۋلەمەتتەن بوراعان وققا اتپەن قارسى ۇمتىلدىق. دۇشپاندار شابۋىلعا شىعار الدىندا «يۋنكەرستەرى» كوتەرىلىپ ءبىزدىڭ بەكىنىستى بومبالايدى, ولاردىڭ قاسقىرداي ۇلىعان داۋسى قۇلاقتى جاراتىن. زەڭبىرەكتەر اتقىلاپ, سناريادتار جارىلىپ, توڭىرەگىمىز تارسىل-گۇرسىلگە اينالىپ, جەر جارىلعانداي بولاتىن. سوندا دا مايدانداستارىم قانسىراپ جارالانسا دا جىگەرىمەن ەرلىك كورسەتتى. اسىرەسە ناعىز باتىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن جەرلەسىم, كومانديردىڭ ساياسات جونىندەگى ورىنباسارى بيگالى بەيسەنباەۆ ەدى. ول ء«وزىڭ قورىقپاساڭ, جاۋ قورقادى» دەمەكشى, دۇشپان بەكىنىسىنە ءبولىمدى شابۋىلعا كوتەردى. بيگالى ورتا بويلى, دەنەسى شىمىر, ايتىپ وتىرعان شايقاسقا دەيىن حالحين-گول وزەنىنىڭ جاعاسىندا 1939 جىلى قارۋلى قاقتىعىسقا قاتىسىپ, ايرىقشا ەرلىك تانىتقان باتىر ەدى. وسى ۇرىستا دا جەكپە-جەك فاشيستەرگە قارسى شىققاندا بەيسەنباەۆ اياعىنان جارالى بولدى. مەن جاراسىن تاڭىپ, تىعىرىقتان جول تاۋىپ, جاۋدىڭ ورتاسىنان الىپ شىقتىم. ەرجۇرەكتىك, تاباندىلىق تانىتقانداردىڭ ورتاسىندا باسقا دا ساربازدار بولدى», دەپ ەسكە العان س.مۇقانوۆ.
جاۋ اسكەرى وزدەرىنىڭ كۇشى باسىم ەكەنىن سەزگەننەن كەيىن ديۆيزيا ساربازدارىن قورشاۋعا الىپ, قارۋسىز كاۆالەريستەردىڭ ءبىرتالايى دۇشپاننىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن. كاۆالەريا ديۆيزياسى تاراتىلعاننان كەيىن س.مۇقانوۆ سوعىس جولىن 96-پۋلەمەت باتالونىندا جالعاستىرعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا بوراعان اجال وقتىڭ استىندا ءجۇرىپ بىرەۋلەر قاھارمان اتانسا, كەيبىرەۋلەرى قۇربان بولىپ اجال قۇشتى. قانشاما جاۋىنگەر ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى. ءالى كۇنگە دەيىن جۇزدەگەن, مىڭداعان جەرلەسىمىزدىڭ دەرەگى تابىلماي جاتىر. ءتىپتى مايدانداعى سۇراپىل شايقاستار تۋرالى اقيقات تا تۇگەل اشىلعان جوق. كەڭەس وداعى قۇلاپ, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا مايداننىڭ قۇپيا شىندىعى اشىلا باستادى.
مىسالى, حاركوۆ جەرىندە كراسنوگراد-مەرەفا-لوزوۆەنكي اۋداندارىندا بولعان شايقاستاردىڭ جۇمباعىنا قاراڭىز. مۇراعاتتىڭ «وتە قۇپيا» اتتى قۇجاتىندا 106-كاۆالەريا ديۆيزياسى جونىندە مىنانداي مالىمەتتەر جازىلىپتى: شايقاسقا كىرگەن سارباز سانى – 4 091 (شايقاسقا كىرەردە 4 323) ادام, قارۋ-جاراق: اۆتوماتتار – 0, ناگاندار – 0, ۆينتوۆكالار – 102, مينومەتتەر – (55 مم) 43, مينومەتتەر – (82 مم) 18, قىلىش – 3 100, جىلقىلار – 3 180. فاشيستەردىڭ كەڭەس اسكەرىنەن كۇشى باسىم بولعاندىقتان, سونداي-اق 106-كاۆالەريا ديۆيزياسىنىڭ قارۋ-جاراق جەتىسپەگەندىكتەن 26-27 مامىردا وتكەن شايقاستاردا ديۆيزيا قورشاۋدا قالىپ, ساربازدارى قازا تاۋىپ, از عانا بولىگى تۇتقىنعا ءتۇسىپ حابارسىز جوعالدى».
ۋكرايناداعى, ءوزىمىزدىڭ زەرتتەۋشىلەردىڭ, «بىرلىك» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ باسشىسى م.قاراجانوۆانىڭ, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك ماعجان قاحارمانوۆتىڭ, ت.ب. ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا حاركوۆ ۇرىسىنىڭ قۇپيالانعان مالىمەتتەرى اشىلىپ جاتىر. قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ باستاماسىمەن, «بىرلىك» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن كراسنوگراد قالاسىندا 106-كاۆالەريا ديۆيزياسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش ستەللا ورناتىلدى. وسى ورايدا «اتامنىڭ اماناتى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ بەلسەندى جۇمىسى تۋرالى دا ايتىپ كەتۋىمىز كەرەك. وسى ۇيىمنىڭ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ابۋباكىر سمايلوۆتىڭ ارقاسىندا اتالعان شايقاستاردا قازا بولعان ساربازداردىڭ جەرلەنگەن جەرلەرى تابىلىپ, ەلىمىزگە سۇيەكتەرى جەتكىزىلىپ, اسكەري قۇرمەت كورسەتىلىپ جەرلەنىپ جاتىر.
ساپارعالي جاعىپاروۆ,
اسكەري جۋرناليست
