– اڭساعان سكەندەر ۇلى, سۇحباتىمىزدى قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرىنىڭ تاريحىنا شولۋ جاساۋدان باستاساق...
– تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرىنىڭ قالىپتاسۋى 1992 جىلدىڭ 10 قاڭتارىنداعى پرەزيدەنتتىڭ ىشكى اسكەرلەردى قۇرۋ تۋرالى جارلىعىنان باستاۋ الادى. سول جىلى 23 ماۋسىمدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ىشكى اسكەرلەرى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل اياعىن ءتاي باسقان اسكەري قۇرىلىم ءۇشىن قيىن كەزەڭ ەدى. ويتكەنى جاس مەملەكەتتە حالىقتىڭ, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, اسكەردى جان-جاقتى جابدىقتاۋ مەن كادردى ساقتاۋدا كۇردەلى ماسەلەلەر تۋىندادى. الايدا سوعان قاراماستان, ىشكى اسكەرلەر وزىنە جۇكتەلگەن بارلىق قىزمەتتىك-جاۋىنگەرلىك مىندەتتى ويداعىداي ورىنداپ شىقتى.
قۇرىلۋ مەن دامۋ جىلدارىندا اعا بۋىن وكىلدەرى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر كوپ. 1997 جىلى پەتروپاۆلدا ىشكى اسكەرلەر جوعارى اسكەري ۋچيليششەسىنىڭ اشىلۋى – ماڭىزدى وقيعانىڭ ءبىرى. بۇل كادرلىق تاپشىلىقتى شەشۋدەگى العاشقى قادام بولدى جانە سونىڭ ارقاسىندا ءتول اسكەرىمىزدى وفيتسەرلىك كادرمەن ءوزىمىز قامتاماسىز ەتە باستادىق. سونداي-اق 1993-1999 جىلدارى ىشكى اسكەرلەر قۇراما روتاسىنىڭ تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا ۇكىمەتتىك تاپسىرمانى ورىنداۋىن دا ايتۋعا بولادى.
«بۇركىت» ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەرىن قۇرۋ مەن ولاردى ىشكى اسكەرلەر بريگادالارىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋ, سونداي-اق جوعارى اسكەري ۋچيليششەنىڭ مارتەبەسىن اسكەري ينستيتۋت رەتىندە قايتا قۇرۋ شەشىمدەرى دە – اسكەر تاريحىنداعى نازار اۋدارارلىق كەزەڭدەر. 2010 جىلى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە ىشكى اسكەرلەر فاكۋلتەتى قۇرىلدى. ال 2013 جىلى اسكەردى باسقارۋدىڭ بريگادالىق جۇيەسى وڭىرلىك باسقارۋ جۇيەسىنە اۋىستىرىلىپ, سايكەسىنشە «وڭتۇستىك», «ورتالىق», «باتىس» جانە «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىقتارى قۇرىلدى.
2014 جىلى ىشكى اسكەرلەردىڭ اتاۋى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۇلانى» بولىپ وزگەرىپ, 2015 جىلعى 10 قاڭتاردا «ۇلتتىق ۇلان تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى ساتتەن اسكەردى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى: شىمكەنت, قىزىلوردا, جاڭاوزەن, استانا, وسكەمەن قالالارىندا قوسىمشا اسكەري بولىمدەر قۇرىلدى. مۇنداي وڭ وزگەرىس ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە توتەنشە جاعدايدا توسىننان تۋىندايتىن مىندەتتەردى ورىنداۋعا ۇلتتىق ۇلاننىڭ دەر كەزىندە كومەككە كەلۋىنە مۇمكىندىك بەردى.
– قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرى تەحنيكامەن جانە قارۋ-جاراقپەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلگەن بە؟
– ۇلتتىق ۇلاندى زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن, تەحنيكامەن جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قۇرالدارمەن جاراقتاندىرۋ جۇمىسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, 2013-2024 جىلدار ارالىعىندا اۆياتسيالىق پارك تولىق جاڭارتىلىپ, جاڭا مي-171 تىكۇشاقتارىمەن, ان-74 جانە Y-8 ۇشاقتارىنىڭ سوڭعى ۇلگىلەرىمەن تولىقتى. اسكەر قۇرىلعان كۇننەن باستاپ اۆياتسيانىڭ ۇشۋ قۇرامى قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە 70 مىڭنان اسا ۇشۋدى جۇزەگە اسىردى. سونداي-اق تاجىكستانعا, سيرياعا, تۇركياعا, اۋعانستانعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ مىندەتتەرىن ورىندادى. بۇعان قوسا «كاماز», «ۋرال», «تيگر» سىندى جول تالعامايتىن كولىكتەرمەن, ارتيللەريالىق-زەنيتتىك بولىمشەلەر مينومەتتەرمەن, ارتيللەريالىق-زەنيتتىك زەڭبىرەكتەرمەن جانە باسقا دا قارۋ-جاراقپەن جاراقتاندىرىلدى.
تاعى ءبىر ايتىپ وتەر جايت – بايلانىس قۇرالدارى انالوگتىك جۇيەدەن تسيفرلىق فورماتقا تولىقتاي كوشىرىلدى. كوماندالىق-شتابتىق ماشينالار مەن كەشەندى اپپاراتتىق بايلانىستار جاڭارتىلدى. اقپارات الماسۋدىڭ زاماناۋي جۇيەلەرى ءالى دە ەنگىزىلىپ جاتىر.
– «كادر ءبارىن شەشەدى» دەيتىن ءسوز بار. ۇلتتىق ۇلان ساپىندا ءوز ىسىنە بەرىلگەن بىلىكتى دە ساۋاتتى مامان جەتكىلىكتى مە؟ جالپى, جاستارىمىزدىڭ اسكەردە قىزمەت ەتۋگە قۇلشىنىسى قالاي؟
– قاتارىمىز ۇنەمى تولىعۋ ۇستىندە. اسكەري سالادا قىزمەت ەتكىسى كەلەتىن جاستارىمىز از ەمەس. ۇلتتىق ۇلان اكادەمياسىندا بۇگىنگى تاڭدا «باكالاۆرياتتىڭ» سەگىز ماماندىعى جانە ماگيستراتۋرانىڭ ءبىر ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم بەرىلىپ كەلەدى. قۇرىلعان ساتتەن باستاپ 4 مىڭنان اسا وفيتسەر دايىندالدى. بۇل وقۋ ورنىندا ءوز ازاماتتارىمىزبەن قوسا, حالىقارالىق شارتتارعا سايكەس قىرعىز رەسپۋبليكاسى مەن تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنان كەلگەن جاستار دا ءبىلىم الادى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە «اكادەميالىق ءبىلىمى» بار 328 وفيتسەر دايارلاندى.
– 2024 جىلى ەلىمىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان الاپات سۋ تاسقىنىن باستان كەشىردى. ونىڭ سالدارىن جويىپ, ادامداردى قۇتقارۋعا ۇلاندىق ساربازدار دا اتسالىسقانىن بىلەمىز...
– شىنىندا, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن تاتۋلىعىنىڭ ارقاسىندا اپاتتىڭ سالدارىن ەڭسەرگەنىمىزدى ەرەكشە ايتقان ءجون. قۇتقارۋشىلار مەن اسكەريلەردىڭ دەر كەزىندە كورسەتكەن كومەگىنىڭ ارقاسىندا بۇل قيىندىقتى دا ەل بولىپ ەڭسەرە بىلدىك. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق ۇلان اۆيابازاسىنىڭ اشىلۋىندا جەكە قۇرامعا ارناعان سوزىندە ايتقان ەدى.
ءبىزدىڭ ۇشقىشتارىمىز سۋ باسقان اۋدانداردان ادامداردى ەۆاكۋاتسيالاپ, شالعايداعى جۇرتقا گۋمانيتارلىق كومەكتەر جەتكىزدى. 3 مىڭنان اسا اسكەري قىزمەتشى, 160-تان اسا اۆتوكولىك پەن ارنايى تەحنيكا, 7 اۋە كولىگى سۋ تاسقىنى سالدارىن جويۋعا جۇمىلدىرىلدى. ۇلاندىقتاردىڭ كومەگىمەن 4 مىڭنان اسا ادام, 600 توننا جۇك جانە 130 توننا گۋمانيتارلىق كومەك تاسىمالداندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ادامداردى قۇتقارۋ كەزىندە كورسەتكەن ەرلىگى مەن جانقيارلىعى ءۇشىن بىرقاتار پوليتسيا قىزمەتكەرى مەن ۇلتتىق ۇلان اسكەريلەرى مەملەكەتتىك ناگرادامەن ماراپاتتالدى. ونىڭ ىشىندە ورالداعى بوگەت بۇزىلعان كەزدە سۋعا كەتكەن قارت ادامدى قۇتقارعانى ءۇشىن «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان ەفرەيتور نۇربول اسقاپ تا بار.
– بۇگىندە قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىن ورناتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدا ۇلتتىق ۇلانعا قانداي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر؟
– ءيا, ءوزىڭىز ايتقانداي, زاڭ مەن ءتارتىپتى ورناتۋدا ءبىز – الدىڭعى شەپتە جۇرگەندەردىڭ ءبىرىمىز. ناقتى مىسالدارعا جۇگىنسەم, بىلتىر پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ 3 800 قىزمەتتىك-جاۋىنگەرلىك مىندەت ورىندالدى, ناتيجەسىندە 19 ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ جولى كەسىلىپ, 800-دەن اسا قىلمىسكەر ۇستالدى. 230-دەن اسا قارۋ-جاراق, 6,5 مىڭ وق-ءدارى, 10 جارىلعىش قۇرىلعى, 9 توننادان اسا ەسىرتكى زاتتارى تاركىلەندى.
قازىرگى تاڭدا ەسىرتكى قىلمىستارى مەن زاڭسىز اينالىمى قوعامدى الاڭداتىپ تۇرعانىن بىلەمىز. بۇل جايىندا پرەزيدەنتىمىز دە ءجيى ايتىپ كەلەدى. ۇلاندىق ساربازدار «قاراسورا» ءىس-شارالارىن وتكىزۋ شەڭبەرىندە ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى قىزمەتكەرلەرمەن بىرلەسىپ, زاڭسىز وسىرىلگەن 19 قاراسورا ەگىستىگىن انىقتاعان ەدى. ول جەردە قۇرامىندا 15 مىڭنان اسا وسىمدىك تەكتەس ەسىرتكى بار بۇتالار تاركىلەندى.
پاترۋلدىك-بەكەتتىك قىزمەت بارىسىندا 15 مىڭنان اسا قۇقىق بۇزۋشى ۇستالىپ, ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جەتكىزىلگەنىن دە تىلگە تيەك ەتەيىن. ايداۋىلداۋ بولىمشەلەرى 9 تەمىرجول جانە 23 اۆتوجول باعىتى بويىنشا قاراۋىلدىق قىزمەت اتقاردى. سونداي-اق 29 سوت وتىرىسىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتتى.
– تسيفرلاندىرۋ ءۇردىسى ومىرگە اياق باسقان سايىن قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن زامانعا ساي دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە اسكەري سالانى جاڭا تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتۋ وزەكتىلىگى ارتىپ كەلەدى. وسى ورايدا كەيىنگى جىلدارى ورىن الىپ جاتقان سوعىس ءىس-قيمىلدارى ۇشقىشسىز اۆياتسيالىق جۇيەلەردىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. ۇلتتىق ۇلاندا بۇل باعىتتى يگەرۋدە قانداي وزگەرىس بار؟
– ۇزاق قاشىقتىققا ۇشۋى مەن ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە تاپسىرمانى ورىنداۋ تۇرعىسىنان دروندار قازىرگى زامانعى جاۋىنگەرلىك قىزمەتتى جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدى دا ءتيىمدى قۇرالىنا اينالىپ وتىرعانى راس. وسىعان وراي ۇلتتىق ۇلاندا ۇشقىشسىز اۆياتسيالىق جۇيەلەردى دامىتۋدىڭ 2025-2027 جىلدارعا ارنالعان كۇنتىزبەلىك جوسپارى بەكىتىلدى. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بيىل بەيىندى وقۋ ورنىندا ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى تسيكلى ەنگىزىلدى. ەلوردالىق قۇراما مەن وقۋ بريگادالارىندا درون اپپاراتتارىن قولدانۋدى ۇيرەتۋ بويىنشا ءتيىستى لاۋازىمدار پايدا بولدى. ۇلتتىق ۇلان اكادەمياسىندا ۇشقىشسىز جۇيەلەردى دامىتۋ شەڭبەرىندە جاڭا وقۋ جىلىندا درونداردى پايدالانۋدى ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى پاندەردى زەردەلەۋگە كىرىستىك. كەلەشەكتە اسكەري بولىمدەردە درون بولىمشەلەرى قۇرىلماق.
سونىمەن قاتار حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەردىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى قىتايدا, رەسەيدە, تۇركيادا جانە مىسىردا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدىڭ 9 ءتۇرلى كۋرسىنان, ونىڭ ىشىندە ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىنىڭ وپەراتورلارىن دايارلاۋ كۋرستارىنان ءوتتى.
باسقارۋ مەن اقپارات الماسۋ پۋنكتتەرىنىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اسكەردىڭ بايلانىس ارنالارىن وتاندىق ءوندىرىستىڭ ارنايى جابدىقتارىمەن شيفرلاۋ جۇمىستارى اياقتالدى. جەكە ورنالاسقان بولىمشەلەردىڭ بايلانىس ارنالارىن جابۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– كەيىنگى كەزدەرى اسكەردەگى الىمجەتتىك ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري بولىمدەرىندە زاڭدىلىق پەن ءتارتىپ بارىسى قالاي ساقتالىنادى؟
– بۇل تۋرالى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى دا ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا ايتا كەلە: «اسكەردەگى زاڭدىلىق پەن ءتارتىپتى ساقتاۋ – باستى مىندەت», دەدى. اتا-انالار بىزگە ۇلدارىن سەنىپ تاپسىرادى جانە ءبىز ولاردىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتىمىز. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ولارعا اسكەري قىزمەتىن الاڭسىز ءوتۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساپ, امان-ەسەن ۇيىنە قايتارۋ. سوندىقتان مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتەگى ساربازداردىڭ دەنساۋلىعى, تاماقتانۋ جاعدايى مەن قاۋىپسىز قىزمەت وتكەرۋ ماسەلەلەرى – مەنىڭ جەكە باقىلاۋىمدا. ءاربىر كوماندير قولباسشىعا دەيىن قول استىنداعى ساربازداردىڭ قاۋىپسىزدىگى, ءومىرى مەن دەنساۋلىعى, بولىمدەگى ءتارتىپ, سونداي-اق كەز كەلگەن جاعىمسىز وقيعالار ءۇشىن تىكەلەي جاۋاپتى.
ۇلتتىق ۇلان ءاردايىم قوعام ءۇشىن اشىق. ساربازدار اسكەرگە كەلگەن كۇننەن باستاپ كومانديرلەر ولاردىڭ اتا-انالارىنا قىزمەت وتكەرۋ جاعدايلارى تۋرالى تاپتىشتەپ تۇسىندىرەدى, اشىق ەسىك كۇندەرى ۇيىمداستىرىلادى. ولاردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلعان جاعدايدا اتا-انالارى ارقاشان الەۋمەتتىك جەلىلەر, سەنىم تەلەفوندارى, ۇلتتىق ۇلاننىڭ رەسمي سايتى ارقىلى حابارلاسىپ, بىردەن جاۋاپ الۋعا مۇمكىندىكتەرى بار.
اسكەريلەردىڭ تاماقتانۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلادى. كەيىنگى جىلدارى «سالاماتتى تاماقتانۋ – اسكەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك قابىلەتتىلىگىنىڭ نەگىزى» ۇرانىمەن سارباز اسحانالارىندا ۇلتتىق تاعامداردى دايىنداۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى.
مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتەگى ساربازدارعا جاسالىپ جاتقان جاعدايدىڭ ءبارىن ءبىر سۇحباتتىڭ ىشىندە ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ايتايىن دەگەنىمىز, اسكەرگە بارۋ – قورقاتىن نارسە ەمەس. مۇندا دا ءتارتىپ پەن زاڭ جۇمىس ىستەيدى. بۇعان قوسا كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن ساربازدارعا جاسالىپ جاتقان ءتۇرلى جەڭىلدىكتەردى دە ايتپاي كەتە المايمىز. ماسەلەن, مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتى وتكەرۋ كەزەڭىندە ساربازدىڭ نەسيەلىك تولەمدەرىن كەيىنگە قالدىرۋ, ۇلگىلى قىزمەت وتكەرگەندەرگە جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەگىن ءبىلىم الۋ گرانتتارىن بەرۋ, ت.ب. اتالعان جوبالار ىسكە قوسىلعالى بەرى ۇلتتىق ۇلاننىڭ 2,5 مىڭنان اسا ساربازىنا وقۋ گرانتى سەرتيفيكاتتارى تابىستالدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
