ءبىلىم سالاسى: بالاباقشادان كوللەدجگە دەيىن

تانىم باستاۋى – بالاباقشادان

بۇگىندە ەلىمىزدە 11,6 مىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمدا شامامەن 1 ميل­ليون بالا تاربيەلەنىپ جاتىر. 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل وڭىرلەرىندە 75,5 مىڭ ورىنعا ارنالعان 627 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم اشىلىپ, كەزەكتە تۇرعان 2-6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ 93,1%-ى مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ جانە تاربيەمەن قامتىلدى. بيىل بالاباقشالاردا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تاراز, شىمكەنت, تۇركىستان, ورال قالالارىندا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل جۇيە بۇكىل ەل اۋماعىنا تاراتىلماق.

مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جانىنان بالالارى بالاباقشاعا بارمايتىن اتا-انالارعا 4,2 مىڭنان اسا كەڭەس بەرۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەيدى. وسى ارقىلى بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم الۋىنا تەڭ مۇمكىندىكتى قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. بيىل 328 مىڭنان اسا اتا-انا مەن بالاعا ادىستەمەلىك, پەداگوگيكالىق قولداۋ كورسەتىلدى. بالاباقشاعا بارمايتىن بالالاردىڭ اتا-انالارىن قولداۋ ماقساتىندا «بەسكە دەيىن ۇلگەر» ءموبيلدى قوسىمشاسى ازىرلەنىپ, ىسكە قوسىلدى. اتالعان قوسىمشا اباي, اقتوبە, قاراعاندى, قىزىلوردا وبلىس­تارىندا سىناقتان وتكىزىلىپ, اتا-انالاردان جاقسى باعا الىپتى.

بولاشاق ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «بالاقايلار مەكتەبى» مەكتەپالدى دايارلىق باعدارلاماسى ازىرلەندى. مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جانە وقىتۋ ستاندارتىنا ساي دايىندالعان باعدارلاما بالاباقشا مەن باستاۋىش مەكتەپ اراسىنداعى ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتىپ, پەداگوگتەر مەن اتا-انالارعا بالالاردى مەكتەپتەگى وقۋ ۇدەرىسىنە ستاندارتتى وقۋ باعدارلاماسىنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا دايارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيىل بۇل باعدارلامامەن 115 مىڭ بالا دايارلىقتان ءوتتى.

تاۋداي بولام دەسەڭىز...

بۇگىندە ورتا ءبىلىم جۇيەسىندە 7 964 مەكتەپ بار, وندا 3,9 ميلليوننان اسا بالا وقيدى, 408 مىڭ پەداگوگ قىزمەت ەتەدى. بيىل ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ جۇمىسى جالعاستى. وسى جىلعى 10 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە 160 مىڭ ورىندىق 115 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 19 نىسان ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىن قولداۋ قورى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلدى. رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەت, سونداي-اق ينۆەستيتسيا تارتۋ ەسەبىنەن 56 مەكتەپ اشىلدى. ەل تاريحىنداعى ەڭ ەلەۋلى وقيعانىڭ ءبىرى «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسىنىڭ باستالۋى بولدى, بۇگىنگە دەيىن جوبا شەڭبەرىندەگى 40 مەكتەپتە وقۋشىلار ءبىلىم الىپ ءجۇر. «جايلى مەكتەپتىڭ» 44 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.

مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ قارقىن الۋى مەن قولدانىستاعى وقۋ وشاقتارىن قايتا جاڭعىرتۋ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە ءبىر اۋىسىمدا جۇمىس ىستەيتىن مەكتەپتەر سانى 3 مىڭعا جۋىقتادى. 280 مەكتەپ كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى, 842 مەكتەپكە 1 395 زاماناۋي ءپان كابينەتتەرى (روبوتتەحنيكا, حيميا, بيولوگيا, فيزيكا, STEM) ساتىپ الىندى. 1000 اۋىل مەكتەبىن جاڭعىرتۋ 7 باعىت بويىنشا جۇرگىزىلدى: اعىمداعى جوندەۋ, جيھازداردى, كىتاپحانالاردى, اسحانالاردى جاڭارتۋ, قاۋىپسىزدىك جاعدايىن جاقسارتۋ. سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن 25 نىسان قالپىنا كەلتىرىلدى.

بيىل ەلىمىزدىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ەكى بىردەي پەداگوگ «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعىنا يە بولدى. ماراپات يەگەرلەرى: الماتى قالاسىنداعى №4 ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ 40 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى گۇلجانار نۇرپەيىسوۆا جانە ورال قالاسىنداعى اسان تايمانوۆ اتىنداعى №34 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ مۇعالىمى ەلميرا ترايسوۆا.

وسى جىلى قول جەتكىزگەن ءىرى جەتىستىكتىڭ ءبىرى – حالىقارالىق وليمپيادالارعا قاتىسقان وقۋشىلاردىڭ ءاربىر ەكىنشىسى جۇلدەلى ورىنعا يە بولدى. حيميا ءپانى بويىنشا ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق وليمپيادادا (IChO) جانە روبوتتەحنيكادان «First Global Challenge» الەم چەمپيو­ناتىندا وقۋشىلارىمىز 190 ەلدىڭ اراسىنان وزا شاۋىپ, ەكى وليمپيادادا دا ءۇش مارتە الەم چەمپيونى اتاندى. ەل قۇراماسىنىڭ قورجىنى جالپى 563 مەدالمەن تولىقتى, ونىڭ ىشىندە 77 التىن, 201 كۇمىس جانە 285 قولا مەدال بار. ەڭ بەدەلدى 7 وليمپيادادا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعان 26 وقۋشىعا اقشالاي سىياقى (التىن مەدال – 1500 اەك, كۇمىس – 1 000 اەك, قولا – 500 اەك) بەرىلدى. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىك وقيعا رەتىندە ەڭ بەدەلدى IBO-2024 بيولوگيا ءپانى بويىنشا حالىقارالىق وليمپيادانىڭ بيىل ەلىمىزدە وتكىزىلۋىن اتاۋعا بولادى. ءبىلىم بايگەسىنە 81 ەلدەن 305 جاس بيولوگ پەن 275 عالىم قاتىستى. قازاقستان قۇراماسى 100% مەدال الىپ, ۇزدىك ناتيجە كورسەتتى.

ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردىڭ 67%-ى اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان. قالا جانە اۋىل مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتىعىن ازايتۋ, اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ ماقساتىندا «اۋىل مەكتەبى – ساپا الاڭى» رەسپۋبليكالىق جوباسى جۇزەگە اسىرىلادى. جوبا اياسىندا وڭىرلەردە دە كىشى جوبالار ىسكە قوسىلدى. ماسەلەن, اقتوبە وبلىسىندا «شاعىن جيناقتى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ الەۋەتىن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ دامىتۋ», الماتى وبلىسىندا «جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتىنداعى پاندەر بويىنشا ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ», ماڭعىستاۋ وبلىسىندا «وتپان» تىرەك مەكتەپتەر جەلىسىن دامىتۋ» ۇلىتاۋ وبلىسىندا «Ustaz Ulytau» جوبالارى ءوز جەمىسىن بەردى. جالپى, جوبا ناتيجەلەرىنەن بيىل 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا شاعىن جيناقتى اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم ساپاسى ورتا ەسەپپەن 7-9%-عا ارتقان.

قاجەتتى كاسىپكە كوللەدج باۋليدى

ەلىمىزدە 772 تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى بار, وندا 565 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر, ونىڭ ىشىندە 177 مىڭ ستۋدەنت وقۋعا بيىل قابىلداندى. دۋالدى وقىتۋمەن 91 مىڭ ستۋدەنت قامتىلعان. 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كوللەدجدەردە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىستارىنىڭ كولەمى 143 مىڭ ورىنعا ءوستى, بۇل وتكەن جىلعا قاراعاندا 10 مىڭعا ارتقانىن كورسەتەدى. ال ستۋدەنتتەردى سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا تەگىن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك بىلىممەن قامتۋ 90 پايىزدى قۇرادى. پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردىڭ 65 پايىزى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا, ونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋ, كولىك, ەنەرگەتيكا, IT, قۇرىلىس سالالارىنا باعىت­تالعان. بۇگىنگى تاڭدا كوللەدج تۇلەكتەرىنىڭ جۇمىس­قا ورنالاسۋ كورسەتكىشى 79 پايىزدى قۇ­رايدى.

كوللەدج ستۋدەنتتەرىن قولداۋ ماقساتىندا شاكىرتاقى تولەمدەرى ەكى ەسە ۇلعايتىلدى: 2023 جىلى – 50%, 2024 جىلى 300 مىڭنان اسا ستۋدەنتتى قامتي وتىرىپ تاعى 50%-عا ارتتى. مۇقتاج ستۋدەنتتەردىڭ 87 پايىزدان كوبى جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىلدى. 2019–2023 جىلدار ارالىعىندا 14,8 مىڭ ورىندىق 76 جاتاقحانا, بيىل 1,2 مىڭ ورىندىق تاعى 4 جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرىلدى. گرانتتا وقيتىن ستۋدەنتتەرگە الەۋمەتتىك قولداۋ قاراستىرىلعان: ولارعا تاماعى مەن جولاقى تولەنەدى. بۇل تەحنيكالىق ماماندىقتارعا تۇسۋگە نيەتتىلەر قاتارىنىڭ كوبەيۋىنە سەپتەسەدى.

كوللەدجدەردە 160 ستارتاپ جوبا ىسكە قوسىلىپ, 104 كوللەدجدىڭ ماتەريالدىق-تەح­ني­كالىق بازاسى جاڭارتىلدى. كاسىبي ستان­دارتتاردىڭ, مجمبس جانە WorldSkills ستاندارت­تارىنىڭ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, 8 مىڭعا جۋىق ءبىلىم باعدارلاماسى ازىرلەندى. وقىتۋدىڭ ءتيىمدى وزىق ادىستەرى مەن تاسىلدەرىن تاراتۋ ماقساتىندا لوكوموتيۆ كوللەدجدەر انىق­تالدى, زاماناۋي كوللەدجدەر بازاسىندا 3 IT ورتالىق قۇرىلدى.

تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم ۇيىمدارى ستۋدەنتتەرىنەن قۇرالعان ۇلتتىق قۇراما ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت فرانتسيانىڭ ليون قالاسىندا وتكەن 47-ءشى حالىقارالىق WorldSkills چەمپيوناتىندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ناتيجە كورسەتىپ, 6 ۇزدىك مەدالون مەن «ۇلت ۇزدىگى» اتالىمىن جەڭىپ الدى.

كەدەرگىسىز ورتا – ۋاقىت سۇرانىسى

ءبىلىم بەرۋدە ينكليۋزيۆتى جانە كەدەرگىسىز ورتا قۇرۋ بارلىق وقۋشىعا تەڭ مۇمكىندىك بەرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى سانالادى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردىڭ 90%-دا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم الۋعا جاعداي جاسالعان, ال بالالاردى ارنايى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋمەن قامتۋ 80%-دى قۇراپ وتىر.

بيىل العاش رەت پسيحولوگيالىق-پەداگو­­گيكالىق قولداۋدىڭ ءۇش دەڭگەيلى مودەلى ەن­گىزىلدى, ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىگى بار بالالارمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان قولداۋ كورسەتۋ بولمەلەرى, جەكە باعدارلامالار ءۇشىن جاڭا تالاپتار ازىرلەندى. مەكتەپتەردە «پەداگوگ-اسسيستەنت» لاۋازىمى ەنگىزىلدى, بۇل وسى سالاداعى مامانداردىڭ سانىن ءبىر جىلدا 1 مىڭنان 2,5 مىڭعا دەيىن ارتتىردى. I جانە II توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار جاندار, بالا كەزىنەن مۇگەدەكتەر جانە مۇگەدەك تالاپكەرلەر ءۇشىن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم ۇيىمدارىنا وقۋعا قابىلداۋ كۆوتاسى 10%-عا ۇلعايتىلدى.

پمپك اشۋدىڭ ءنورماتيۆى 60 مىڭ بالادان 50 مىڭ بالاعا دەيىن تومەندەتىلدى. ارنايى ۇيىمدار جەلىسى 496-عا جەتىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 21 بىرلىككە ارتتى. ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا ارنالعان 96 قولداۋ بولمەسى اشىلدى. 600-دەن اسا ارنايى وقىتۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى.

قوسىمشا ءبىلىمنىڭ دە بەرەرى كوپ

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى 1 713 ۇيىمدا 3,3 ملن بالا قوسىمشا ءبىلىم الىپ ءجۇر. بيىل وقۋ­شى­لار­دى قوسىمشا بىلىممەن قامتۋ كور­­سەت­كىشى 86,3%-دى قۇرادى. جالپى, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ءۇش باعىتتا: مەكتەپتەن تىس ۇيىمدار, مەكتەپ ۇيىر­مەلەرى مەن سپورت سەكتسيالارىندا جۇزەگە اسى­رىلادى. بارلىعى 1 625 مەكتەپتەن تىس ۇيىم بار جانە ءتۇرلى باعىتتاعى 380 ۇيىرمە ءتۇرى ۇسى­نى­لادى.

قوسىمشا ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ قۇرىلىسىنا كەلسەك, بيىل 8 قوسىمشا ءبىلىم ورتالىعى, 3 بالالار ساۋىقتىرۋ ورتالىعى (لاگەر), اۋىلدىق مەكتەپتەردە 779 كوميۋنيتي-ورتالىق اشىلدى, 190 قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى جاڭارتىلدى.

2024 جىلدىڭ جازىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 11 287 بالالار ساۋىقتىرۋ ورتا­لىقتارىندا 3,1 ملن وقۋشى نەمەسە بالالاردىڭ 93,4%-ى دەمالىسپەن جانە ساۋىقتىرۋمەن قامتىلدى. ونىڭ ىشىندە 600 مىڭنان اسا بالا – الەۋمەتتىك جاعىنان وسال وتباسىلاردان, 5 مىڭنان كوبى – سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن وڭىرلەردەن.