حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماتەريالدارىن زەردەلەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى گۇلشات نۇرىمبەتوۆا اتاپ وتكەندەي, بۇل ماڭىزدى جوباعا 35 تاريحشى عالىم, ءارحيۆشى مەن ارحەوگراف – ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, ءارحيۆتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى قاتىسقان. زەرتتەۋ جوباسى اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسىرىلدى.
الاش قوزعالىسى قازاق ۇلىسىنىڭ بارلىق الەۋمەتتىك قاتپارىن قامتىعان قۋاتتى كۇش بولدى. قوزعالىس قۇرىلعاننان باستاپ ونىڭ بۇكىل قالىپتاسۋ كەزەڭىنە ينجەنەرلەر, مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر مەن اسكەري قىزمەتكەرلەر, اقىندار مەن جازۋشىلار, ستۋدەنتتەر مەن قاراپايىم ازاماتتار اتسالىسىپ, اينالاسىنا توپتاسا باستادى. ارحيۆ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ولار مەملەكەتتىك جانە ازاماتتىق قىزمەتتىڭ ەڭ جاۋاپتى جۇگىن ارقالاي ءجۇرىپ, وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك-كاسىبي قابىلەت-قارىمىن ۇزدىكسىز جۇزەگە اسىرىپ وتىردى. الاش زيالىلارىمەن قويان-قولتىق قارىم-قاتىناس جاساۋ جۇزدەگەن جاس قازاقستاندىقتىڭ دۇنيەتانىمى مەن رۋحاني الەمىنە ساۋلەسىن ءتۇسىرىپ, ازاماتتىق جىگەرى مەن ەكپىنىن وياتتى.
سونداي-اق گۇلشات رامازانقىزى بۇرىن ارنايى ورگاندار ارحيۆتەرىنىڭ ايرىقشا قورىندا ساقتالىپ كەلگەن دەرەكتەر مەن مالىمەتتەردىڭ عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. 688 مىڭنان اسا قۇجات قابىلدانعانىن, ءار تومنىڭ 550-600 بەتتەن تۇراتىنىن, جيناق توپتامالارى ءبىر-بىرىمەن مازمۇن, قيسىن جاعىنان ءوزارا تىزبەكتى بايلانىستا جالعاسا جازىلعان بىرەگەي, تۇتاس دۇنيە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق جەكەلەگەن تومداردىڭ قانداي تاقىرىپتاردى قاۋزايتىنىنا دا مىسالدار كەلتىردى. مىسالى, 1 جانە 2-تومدار قازاق ۇلتشىلدارى تۋرالى, قازاق قوزعالىسى قايراتكەرلەرىنىڭ ۇستىنەن قىزىلوردا جانە الماتىدا ءوتىپ, ماسكەۋدە قورتىندىلانعان ء«بىرىنشى» سوت پروتسەسى بويىنشا قۇجاتتىق كۋالىكتەردى ەنگىزگەن. بۇل – 1930 جىلداردىڭ وقيعاسى. ال 3 جانە 4-تومدار 1930-1932 جىلدارى الاش قوزعالىسى قايراتكەرلەرى مەن جاقتاستارىنا بايلانىستى باستالعان ەكىنشى سوت پروتسەسىنىڭ مازمۇنىن اشادى.
پروفەسسور مامبەت قويگەلديەۆ «الاش قوزعالىسى – قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى» بولعانىنا نازار اۋدارتتى. جيناق دەرەكتەرىندە ايتىلعانداي, قۋعىن-سۇرگىن زوبالاڭىنا تەك الاش تۇلعالارى عانا ەمەس, كەڭەستىك قايراتكەرلەر, بايلار مەن يشاندار دا تارتىلعان. بۇل قوزعالىس توڭىرەگىنە تەك زيالى قاۋىم وكىلدەرىن عانا توپتاستىرعان جوق, قوعامنىڭ بارلىق الەۋمەتتىك توبىن قامتىعان ورتاق ۇستانىمدا بولعان مەملەكەتشىلدىك مۇددەمەن وزەكتەس. 12 تومدىق جيناقتىڭ ىشكى قۇرىلىمى, يدەياسى بويىنشا وسى ۇستانىم باستى تەمىرقازىق ەتىپ الىندى. «12 توم قۇجاتتار جيناعىنىڭ العاشقى 6 تومى تەك الاشوردا ىسىنە عانا ارنالدى. الاشوردا ۇكىمەتى مۇشەلەرىنىڭ, ول ۇكىمەتكە مۇشەلىككە كانديداتتاردىڭ, وسى ۇكىمەتتى قولداعان تۇلعالاردىڭ تەرگەۋ ماتەريالدارىنا, تاعدىرىنا ارنالدى. بۇل جيناقتا قوعامداعى تاۋەلسىزدىككە, مەملەكەتتىك دەربەستىك ءۇشىن ۇلكەن كۇرەسكە اتسالىسقان الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ءبارىن قامتۋعا تىرىستىق. مىسالى, وسى كوپتومدىقتا العاش رەت وپپوزيتسيا ماسەلەسى كوتەرىلدى. قازاقستان تاريحىندا كوممۋنيستىك كوزقاراس پەن مۇددەگە قارسى وپپوزيتسيا بولعان جوق دەگەن پىكىر باسىمدىق الىپ كەلدى. بۇل – جالعان پىكىر. قازاقستاندا كەڭەستىك رەفورماعا, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بيلىگىنە بايلانىستى وتە كۇشتى وپپوزيتسيا بولعان. ءبىز بۇل جيناقتىڭ 7-8-تومدارىندا وپپوزيتسيالىق توپتاردىڭ قىزمەتىن كورسەتتىك. ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنداعى وپپوزيتسيا, ودان تىس ءتۇرلى سالاداعى وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ قىزمەتىنە جەكە توم ارنادىق» دەيدى اكادەميك مامبەت قۇلجاباي ۇلى.
م.قويگەلديەۆ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسپەن بايلانىسى بولعانى ءۇشىن ناۋبەتكە ءىلىنىپ, الجير لاگەرىنە توعىتىلعان اۋلەتتەر مەن وتباسىلار قاسىرەتى تۋرالى قۇجاتتاردى مىسال ەتتى. ولار چسير (وتانىن ساتقان وتباسىلاردىڭ مۇشەلەرى – چلەنى سەمي يزمەننيكوۆ رودينى) دەگەن جاڭا اتاۋمەن اتالا باستادى. جاس-كارى, ايەل-ەر دەپ قاراماي, جان-جاعىنان جايپاعان جويقىن رەپرەسسيا ماشيناسى ارىنعازى سۇلتاننىڭ, ۇلت ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ابايدىڭ, مەملەكەتتىك دۋما دەپۋتاتى ا.قالمەنوۆتىڭ, بەلگىلى ينتەللەكتۋالدار ءبىرىمجانوۆتار سياقتى كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءبىرتالاي تۋىسى مەن جاقىندارىنىڭ كوزىن جويىپ جىبەردى.
سونداي-اق م.قويگەلديەۆ 1929-1931 جىلدارداعى حالىق كوتەرىلىستەرىنە بايلانىستى قۇجاتتارعا ايىرىقشا نازار اۋدارادى. «تەرگەۋ ماتەريالدارى بويىنشا» حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى وڭتۇستىك, سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاندا بولعان حالىق كوتەرىلىستەرىنە ارنالعانىن جەتكىزدى. ەل ءىشىن-دەگى اشۋ مەن كەككە بۋلىققان حالىق قارسىلىعىن باسىپ-جانشۋ ءۇشىن اسكەري اۆياتسيا كۇشىن قولدانعان قىزىل اسكەردىڭ جۇيەلى بولىمشەلەرىن پايدالانۋعا دەيىن بارعان جازانىڭ اسا قاتال تۇرلەرى وسى جىلدارى كورىنىس تاپتى. جيناق قۇجاتتارىنىڭ ايعاق-كۋالىگىنە قاراعاندا, كوتەرىلىسشىلەر جاساعىنا قارسى جازالاۋ شارالارى مەن كوتەرىلىسشىلەردىڭ ارەكەتى اراسىندا ءتىپتى دە سايكەستىك بولماعان. 1991-1992 جىلدارى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن جاپپاي اقتاۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ, ناتيجەسىندە 1993 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭى قابىلدانعانىن ەسكە الدى.
2020 جىلدان باستاپ توتاليتاريزم جىلدارىنداعى قاسىرەتتى وقيعالاردىڭ حرونيكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن قاسىرەت شەككەن قازاقستاندىقتار تۋرالى تاريحي جادىنى ساقتاۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالىپ, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىقتاي اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. الاشوردا ءىسى بويىنشا جارىق كورگەن دەرەكتەردىڭ كوپتومدىق جيناعى وسى مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىسى اياسىندا اتقارىلعان شارۋانىڭ ءبىر شيرەگى عانا بولىپ سانالادى. العاشىندا ون تومدىق رەتىندە جوسپارلانىپ, جۇمىستىڭ اۋقىمدىلىعىنا وراي 12 تومدى قۇراعان زەرتتەۋ جوباسى الداعى ۋاقىتتا جاڭا, تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرىلا بەرەرى ءسوزسىز.
الماتى
