اتا جاسىنان اسىپ, ابىزدىققا بەت بۇرعان شاقتا ومىردە ورنىن تاپقان, سىيلاس كوڭىلدى ادامدار تۋرالى ويعا قالاسىڭ. سولاردىڭ ءبىرى – بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ومارحان نۇرتاي ۇلى وكسىكباەۆ.
ومارحاننان بۇرىن, اۋەلى اكەسى نۇرتاي وكسىكباەۆ اعامەن تانىستىم. سوناۋ 1999 جىلى الماتى وبلىسى №10 تالعار سايلاۋ وكرۋگىنەن ءماجىلىس دەپۋتتىعىنا كانديدات بولىپ تىركەلدىم. بالقاش اۋدانى سول وكرۋگكە كىرەدى. سايىسقا 14 ادام تۇستىك.
بالقاش وڭىرىنەن اۋداننىڭ ارداقتى ارداگەرى وكسىكباي يساباەۆ اعانى سەنىمدى وكىل ەتىپ العان ەدىم. سودان ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىك. سونداي كەزدەسۋلەردىڭ ءبىرى كوكتال اۋىلىندا ءوتتى. سەنىمدى وكىلىم وكسىكباي اعا اتتىڭ باسىن ءبىر ۇيگە تىرەدى.
– بۇل ۇيدە مەنىڭ دوسىم نۇرتاي وكسىكباەۆ دەگەن كىسى تۇرادى. قالجىڭداپ, «مەنىڭ بالامسىڭ» دەپ قوياتىنىم دا بار. سونىمەن ۇيگە سالەم بەرە كىردىك. داستارقان جايىلدى. ەكى يىنىنەن دەمالىپ, سەكسەۋىلگە قايناعان ساماۋرىن ورتاعا كەلدى.
مەن ءوز سايلاۋالدى باعدارلامالارىمدى ايتتىم.
– ءۋاليحان, ءسوزىڭ ۇنادى, – دەدى نۇرتاي اعا. – سىرتىڭنان جاقسى بىلەمىز. «جاس الاشتى» ۇزبەي وقىپ ءجۇرمىز. وزىڭمەن تەتەلەس ومارحان دەيتىن ۇلىم بار. بىلەتىن شىعارسىڭ.
– سەن كوڭىلىڭە الما. وزىڭمەن بىرگە ءتۇسىپ جاتقان وسى اۋىلدىڭ جىلقىباەۆا دەيتىن قىزى بار. اۋىلىم, ەلىم دەپ كەلدى عوي. وعان قالاي قارسى جۇمىس ىستەيمىز؟ ەشكىم ءبىرىنشى تۋردان ءوتىپ كەتەدى دەپ ويلامايمىن. بىراق ەكىنشى تۋرعا وتسەڭ, بۇل اۋىل عانا ەمەس, بۇكىل بالقاش اۋدانى وزىڭە داۋىس بەرەتىنىنە وكسىكباي دوسىم ەكەۋمىز كەپىلمىز.
راسىندا, سولاي بولدى. ەكىنشى تۋرعا شىقتىم. بالقاش اۋدانى سايلاۋشىلارىنىڭ 90 پايىزدان استامى مەنى قولداپ, داۋىس بەردى.
سول اقساقالدىڭ بالاسى ومارحان نۇرتاي ۇلىمەن دەپۋتات بولىپ سايلانعاننان كەيىن تانىستىم. 2011 جىلعا دەيىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءىى-IV شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى بولدىم.
ومارحان وكسىكباەۆ 2003 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن, جاڭادان قۇرىلعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. سودان باستاپ بەلگىلەنگەن جۇمىس رەتى بويىنشا جىلىنا ەكى رەت پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە قاتىساتىن پارلامەنت دەپۋتاتتارى باس قوسقان ۇلكەن جيىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋ بارىسى جونىندە كەڭ اۋقىمدى ەسەپتى بايانداماسىن جاساي باستادى.
قارجى – بۇكىل ەكونوميكامىزدىڭ قوزعاۋشى كۇشى. سوندىقتان ونىڭ مەملەكەت اۋقىمىنداعى كىرىسى مەن شىعىسى بۇكىل ەلدى, اسىرەسە دەپۋتاتتاردى بەيجاي قالدىرماسى بەلگىلى. كىمنىڭ كىم ەكەنى, قاي دەڭگەيدەگى مامان ەكەنى ەڭ اۋەلى سوزىنەن-اق كورىنەدى ەمەس پە؟
ومارحان نۇرتاي ۇلى ءبىرىنشى جاساعان ەسەبىندە ءوز سالاسىنىڭ قىرىق قاتپارلى قالتارىس-بۇلتارىسىن بەس ساۋساعىنداي مەڭگەرگەن كوميتەت توراعاسى رەتىندە ءبارىمىزدىڭ نازارىمىزدى بىردەن وزىنە اۋدارىپ الدى.
كوميتەتتىڭ قىزمەتتىك قۇرام مۇشەلەرى از ەكەنىن, 277 نىساننىڭ 24-ىندە عانا باقىلاۋ, تەكسەرۋ شاراسىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بولعانىن جاسىرماي جەتكىزدى. سودان بىلگەنىمىز, قيساپسىز قارجى دۇرىس يگەرىلمەي, مينيسترلىك, ۆەدوموستۆولىق مەكەمەلەر تاراپىنان جىبەرىلەتىن كەمشىلىكتەردى تارازىلاي الدىق.
بۇرمالاۋمەن, ماقساتسىز جۇمسالعان, ەشبىر نەگىزسىز پايدالانىلعان جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭدارى بۇزىلۋىنان تالان-تاراجعا تۇسكەن باس اينالدىراتىن ميللياردتاعان تسيفرلار ءدال قازىر ەسىمدە جوق. ايتەۋىر ەستىگەندە شوشىنىپ ەدىك. ول تەڭگەمىز تەڭسەلە قويماعان, قۇندىلىعى زور كەز بولاتىن.
ء«بىزدىڭ باقىلاۋ ءىس-شارالارىمىز رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 8 پايىزدايىن عانا قامتىدى», دەپ ەدى سول كەزدە.
ومارحان نۇرتاي ۇلىنىڭ قارجىلىق جاعدايىمىزدى بۇكپەلەمەي اشىق ايتقان ويلارى, باسقالاردى قايدام, وزىمە قاتتى اسەر ەتتى. بۇل حالىقتىڭ جاعدايىنا جانى اشيتىن, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن ويلايتىن ازاماتتىڭ بولمىسىن كورسەتسە كەرەك.
– ەسەپ كوميتەتىنىڭ جۇمىسى پارلامەنتپەن ۇندەسە, ۇيلەسە جۇرگىزىلگەندە عانا ناتيجەلى بولادى. كوميتەتتىڭ التى مۇشەسىن وزدەرىڭىز سايلادىڭىزدار. سول سەنىمنىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ, سىزدەرمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. حالىق قالاۋلىلارى تاراپىنان كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە دەر كەزىندە جاۋاپ قايتارىپ, ءتيىستى اقپارات الۋلارىنا بار جاعدايدى جاسادىق. ءتىپتى جولدانعان ساۋالدار بويىنشا جوسپارسىز-اق تەكسەرىپ, قورىتىندى جاساپ ءجۇرمىز, – دەدى ول.
– ۋاكە, ءسىزدىڭ ورالماندارعا بولىنگەن قارجىنىڭ تالان-تاراجعا تۇسكەنى تۋرالى ۇكىمەتكە جىبەرگەن ساۋالىڭىزدى ءبىز دە تەكسەردىك. راس بولىپ شىقتى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ شەشىمىمەن ۇكىمەت رەزەرۆىنەن ورالماندار ءۇشىن 2,5 ملرد اقشا ءبولىندى, – دەپ ەدى ومارحان اعىنان جارىلىپ.
ءيا, ەسەپ كوميتەتى وسى كەزەڭدە حالىقتىڭ دا, دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ دا كوڭىلىنەن شىقتى. كەيىن ءۇشىنشى رەت جاساعان ەسەبىندە: «...دەپۋتاتتار بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ مەن بەكىتۋ كەزەڭىندە ەسەپ كوميتەتىنىڭ تەكسەرىس قورىتىندىلارىن پايدالانسا قانداي جاقسى بولار ەدى. قاي جەردە زاڭ بۇزۋشىلىق بولعانىن, قاي نىساندا قارجىلاي تارتىپسىزدىك ورىن العانىن ەسكەرىپ, سونى بيۋدجەتتى بەكىتكەندە قاپەرگە السا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. وكىنىشتىسى, ءبىز مۇقيات تەكسەرىپ, كەيبىر جاعدايدا ءبىر نىسانعا ءتيىمسىز جۇمسالعان قارجى تۋرالى قورىتىندى شىعارامىز. بىراق كەلەر جىلى تۋرا سول نىسانعا تاعى دا قيساپسىز قاراجات بولىنەدى. بۇل اقشا دا الدىنداعىداي ءتيىمسىز, ماقساتسىز جۇمسالعان قارجىنىڭ كەبىن كيەدى», دەپ قىنجىلا ايتقانى ءالى جادىمدا تۇر.
وسى كۇندەردە ومارحان ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا سىيلاستىق قالىپتاستى.
بىلگەنىم, ول اسكەردە ازاماتتىق بورىشىن وتەپ, ساقايىپ كەلىپ, حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ويداعىداي بىتىرگەن. العان ماماندىعى بويىنشا قىزمەتتى ەڭ تومەنگى ساتىدان باستاعان, باس ەكونوميست بولىپ, قاراجات سالاسىندا ءبىراز تاجىريبە جيناپ, قارجى مينيسترلىگىنىڭ باس باقىلاۋ-تەكسەرۋ باسقارماسىنا اعا باقىلاۋشى قىزمەتىن اتقارادى.
كەيىن بىلگىرلىگى مەن ىسكەرلىگى ارقاسىندا ۇيىمداستىرۋشىلىق-ينسپەكتورىق ءبولىمنىڭ باستىعى, ودان سوڭ باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولادى. 1991 جىلى فرانتسيا استاناسى پاريجگە جىبەرىلىپ, «نارىقتىق ەكونوميكاداعى اۋديتورلىق قىزمەت» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الادى.
و.وكسىكباەۆ استانامىز ارقاعا كوشكەن كەزدە باقىلاۋ-تەكسەرۋ جونىندەگى باس باسقارمانىڭ توراعاسى بولاتىن. اراعا جىل سالىپ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, ودان كەيىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باس باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى بولۋى, مەملەكەتتىك قىزمەتتە شىڭدالا تۇسۋىنە ىقپال ەتەدى.
قاي ءىستى دە قايمىقپاي اتقارىپ, جان-جاقتى قامتىپ الىپ جۇرۋگە ابدەن جەتىلىپ, شيراعان باسشىنىڭ ءسوزى قاشاندا نىق شىعاتىنىن ومارحان وكسىكباەۆتىڭ ءوزىن ۇستاۋى, ءسوز ساپتاۋى جانە پرەزيدەنت پەن دەپۋتاتتاردىڭ بەرگەن ساۋالدارىنا قايتارعان ناقتى جاۋاپتارىن ەستىپ, كاسىبي دەڭگەيىن جوعارى باعالاعانبىز.
– تۇرتپەكتەپ, ەسەپ-قيسابىن تەكسەرگەندى كىم ۇناتا قويسىن؟ ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا كەدەرگى كەلتىرۋگە, تەرىس اقپارات بەرۋگە بارىنشا تىرىسىپ باققاندار بولدى. «ەسەپ كوميتەتى تۋرالى» ارنايى زاڭ قابىلدانعاندا عانا ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ پارمەندىگى ارتادى, – دەپ ەدى ول.
2008 جىلى جوعارىداعى زاڭ جوباسى پارلامەنتتىڭ جۇمىس جوسپارىنا ەندى. بىراق وعان كەدەرگى كەلتىرۋگە تىرىسقان ۇيىمدار جەتكىلىكتى بولدى. ءتىپتى, قارجى مينيسترلىگىنىڭ ءوزى ونى تەجەۋگە, كەشەۋىلدەتۋگە تىرىسىپ باقتى. ارينە, ولارعا ەسەپ كوميتەتىنىڭ مارتەبەسىنىڭ كۇشەيۋى كەرەك ەمەس ەدى. بىراق دەپۋتاتتار كورپۋسى زاڭدى قولدادى, مەملەكەت باسشىسى قول قويدى.
ەسەپ كوميتەتى بيۋدجەتتىك قارجىلاردىڭ ءتيىمسىز, بولماسا اسىرا پايدالانعانى جونىندە اشىق دەرەكتەر بەرە باستادى. ايتىلعان سىندى اۋىر الىپ, مويىنداعىسى كەلمەيتىندەر دە ۇشىراستى. ماسەلەن, سول كەزدەگى توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميتەتتى باسقارعان ۆلاديمير بوجكو مىرزا بۇل سىندارعا كەلىسپەيتىنىن مالىمدەدى. سوتقا جۇگىندى. بىراق سوت ەسەپ كوميتەتى دەرەكتەرىنىڭ ءبارىنىڭ ايعاقتى ەكەنىن راستادى. بۇل قاعيداتشىل ءوز ىسىنە ادال ادامنىڭ جەڭىسى بولدى عوي دەپ ويلايمىن.
ومارحان وكسىكباەۆ ەسەپ كوميتەتىندەگى توراعالىق مىندەتىن قالاي ابىرويمەن اتقارسا, پارلامەنت ماجىلىسىندە دەپۋتاتتىق قىزمەتىندە دە ءوز ورەسىندە, ەلگە دەگەن شىنايى جاۋاپكەرشىلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. زاڭنامالىق قۇجاتتاردى دايىنداۋ, زاڭداردى جەتىلدىرۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاستى.
باتىل, اشىق ويلى دەپۋتات بولدى. ەلدەگى تىزگىن بەرمەي بارا جاتقان قىمباتشىلىق, شەكارا اسىپ, وفشورلىق شوت ەسەپتەرگە اعىلعان ۇرلىقى اقشالاردى قايتارۋ ماسەلەسىن دە دەر كەزىندە كوتەردى. بولاشاعى بۇلدىر اۋىلدار تۋرالى دا اڭگىمەدەن تىس قالمادى. زەينەتاقى قورىنداعى اقشالار مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ماسەلە قوزعادى.
– سىبايلاستىققا باتقان, ەكونوميكاعا قيساپسىز شىعىن كەلتىرگەن بىردەن-ءبىر سالا قارجى جۇيەسى بولىپ تۇر. ءبارى سول مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دۇرىس باقىلاۋ جاساي الماۋىمىزدىڭ cالدارى, – دەپ مالىمدەۋى, ونىڭ بيۋدجەتتىك سالانىڭ بىلگىرى ەكەنىن كورسەتەدى.
ومارحان نۇرتاي ۇلى ءوزىنىڭ كوزقاراسىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى جاريالاپ تۇرادى.
«ساياسات ساحناسىنداعى سارا سوزدەر» دەگەن كىتابىندا مامان, ازامات رەتىندەگى وي-پىكىرلەرى جيناقتالعان. سول ماقالالاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ اتتارىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ورىسشا جازىلعاندىقتان, ونى اۋدارماي سول قالپىندا بەرىپ وتىرمىن. «بيۋدجەت سترانى دولجەن رابوتات نا رازۆيتيە», «مى كونتروليرۋەم دەنگي, كۋدا بى وني نە ناپراۆلياليس», «نا مەنيا ني رازۋ نە پىتاليس داۆيت», «رەسپۋبليكانسكي بيۋدجەت: كۋدا ي كاك پوتراچەنى دەنگي؟», «بلۋدنىە ميللياردى», «بىزدە مەملەكەت قاراجاتىن ەكىنشى دەڭگەيلىك بانكتەرگە دەپوزيتتەرگە سالىپ پايدا تاباتىندار بار», «دولگ پلاتەجەم ستراشەن», «يز زا نەسوۆەرشەنستۆا سوگلاشەني مەجدۋ كازاحستانوم ي روسسيەي رەسپۋبليكانسكي بيۋدجەت نەدوپولۋچيل 301,8 ملرد تەنگە», «شالقىعان بايلار قايدان شىعادى؟», «تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىز بەن ءتىلىمىزدى كوتەرۋىمىز كەرەك», «ادالدىعىمنىڭ ارقاسىندا امان ءجۇرمىن» جانە تاعى دا باسقا ماقالالارىندا قوعامدىق ويدى الاڭداتقان ماسەلەلەر بويىنشا باتىل دا, شىنشىل ماقالالارىمەن ازاماتتىق كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ ءجۇر.
بۇل كۇندە ومارحان وكسىكباەۆ قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى كوممەرتسيالىق ەمەس اق ديرەكتورلار كەڭەسى توراعاسى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. ادىلەتتى قازاقستاننىڭ رۋحاني, عىلىم-ءبىلىمىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ومارحان نۇرتاي ۇلى وكسىكباەۆ ءوزىنىڭ ازاماتتىق جولىمەن نىق ءجۇرىپ كەلەدى.
ءۋاليحان قاليجان,
ۇعا اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
