ۇلتتىق سانا – ۇرپاق ەنشىسى

جاستاردىڭ كوپ ۋاقىتى عالام­توردا وتەتىنىن ەسكەرسەك, ەلدىك تاربيەنى تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى ءسىڭىرۋ ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ەڭ ءبىر ءتيىمدى جولى بولماق. ماسەلەن, «Qonzhyq» ءموبيلدى قوسىمشاسىن ازىرلەگەن ايگەرىم يساتاەۆا مەن ءاليا سارسەنوۆانى وسى ورايدا ۇلگى ەتسەك بولادى. ولار بالالارعا فولكلوردى قىزىقتى فورماتتا ناسيحاتتايتىن جاڭاشىل جوبا دايىنداعان.

«بۇكىل الەم تسيفرلىق جۇيەگە كوشۋدە, ءبىز دە سوعان ىلەستىك. 250-گە جۋىق ەرتەگى, 1 700 ءان-كۇي جانە ءتۇرلى بەسىك جىرىن قوسىمشامىزعا ەنگىزدىك. ويىن فورماتىنداعى وقۋ ءبولىمى دە بار. جوبامىزدىڭ ەرەكشەلىگى – پاي­دالانۋشىعا ىڭعايلى ءارى قول­جە­تىمدى. اتا-انا «Google» مەن «YouTube-ءتى» شارلاپ, قاجەت دۇنيەنى ىزدەپ وتىرمايدى. ءبارى ءبىر جۇيەدە. قازىر قوسىمشانىڭ 150 مىڭنان اسا قولدانۋشىسى بار. دەمەك بالالار فولكلوردى وقيدى, تەك قىزىقتىرا ءبىلۋ كەرەك جانە جەلىدە قازاقي كون­تەنت­تى بارىنشا كوبەيتۋىمىز كەرەك», دەدى ايگەرىم يساتاەۆا.

ۇلتتىق سانانى تەك زاماناۋي تەحنولوگيالار ارقىلى عانا ەمەس, ءداستۇرلى ادىستەرمەن ۇشتاستىرۋ ماڭىزدى. ويتكەنى «تاربيە – تال بەسىكتەن». وسى جاعىنان كەلگەندە, بار سالماق اتا-اناعا تۇسەدى. سەبەبى بالا ونەگەنى ەڭ اۋەلى وتباسىندا الادى. وتباسىندا نە كوردى, نە ءتۇيدى – سونى بويىنا سىڭىرەدى. بالا تاربيەسىنىڭ مامانى ەلجاس ەرتاي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر ح, ءۇ, Z سەكىلدى «ۇرپاقتار تەوريا­سى» دەگەن تۇسىنىك كوپتەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتتى.  دەگەنمەن بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاربيەمىزدى تولىعىمەن جوققا شىعارمايدى.

«مىسالى, پەداگوگيكادا تىكەلەي تاربيە جانە جاناما تاربيە دەگەن ەكى ءتۇرلى ۇعىم بار. ءبىرىنشىسى, بالا­نىڭ ايىبىن بەتىنە باسا وتىرىپ تار­بيەلەۋ دەگەن ءسوز. قازىر وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ اتا-انالاردىڭ كوبىسى, وسى ءادىستى قولدانادى. ال نەگىزىنەن پەداگوگيكادا ۇسىنىلاتىن ءادىس ول – جاناما تاربيە. مۇندا بالا ءوزىنىڭ تاربيەلەنىپ جاتقانىن ءتىپتى سەزبەۋى كەرەك. ياعني ونىڭ ەشقانداي جەكە باسىنا شابۋىل جاساماي, ايىبىن بەتىنە باسپاي, جاي عانا ءبىر اڭگىمە ايتا وتىرىپ, ءتۇسىندىرۋ دەگەن ءسوز. ەندى قاراپ تۇرساق, ءبىزدىڭ ەرتەگى­لەرىمىز, ماقال-ماتەلدەرىمىز, قيسسا-داستاندارىمىز, ءبارى-ءبارى – جاناما تاربيەنىڭ وزىق ۇلگىسى. شىعار­ماداعى كەيىپكەرلەرگە قاراپ, بالا بوي تۇزەيدى, جاماننان جيرەنىپ, جاقسىدان ۇلگى الادى. سوندىقتان وسى سەكىلدى بالا تاربيەسىندە قۇنىن جوعالتپايتىن  ادىستەردى  قولدانعان ءجون. بىراق ءداس­تۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار دە­مەكشى, كەيبىر تۇسىنىكتەر مەن تىيىم­داردى قازىرگى تاڭدا قايتا قاراس­تىرۋ كەرەك. سونىڭ ءبىرى – تۇڭعىش بالانىڭ اتا-اجەگە بەرىلۋى. بۇرىنعى وتباسى قۇرىلىمىندا ءبىر اۋلەت ءبىر اۋىلدا تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بالا رەسمي تۇردە اتا-اجەنىڭ بالا­­سى دەپ اتالعانىمەن, ول ءوزىنىڭ اكە-شە­­شە­سىنەن الشاقتاپ كەتپەيتىن ەدى. ال قازىر جاھاندانعان داۋىردە اتا-اجە ءبىر جاقتا, اكە-شەشە باسقا جاقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ارالارىندا ۇل­كەن اراقاشىقتىق بار.  بۇنىڭ ءبارى اناسىنىڭ مەيىرىمىنە قانباي قالۋ, تۋعان اكەسىنىڭ جىلۋىن كورمەي ءوسۋ دەگەن سەكىلدى ماسەلەلەردى تۋىنداتادى. كەيىن اتا-اجە و دۇنيەلىك بولعاندا بالا ەكى ورتادا قالادى. ويتكەنى ءوزىنىڭ اكە-شەشەسىمەن ەموتسيونالدى بايلانىس ورناماعان. بۇل – بالاعا پسيحولوگيالىق سوققى. ودان بولەك, قازاق قوعامىندا ءجيى بايقالاتىن «ۇل بالا جىلامايدى» دەگەن سەكىلدى ۇعىمداردى توزىعى جەتكەن تۇسىنىكتەر قاتارىنا جاتقىزامىن», دەيدى ە.ەر­تاي ۇلى.

ءيا, بالا وتباسىندا تاربيەلەنىپ, مەكتەپتە قالىپتاسادى. ول جاقتاعى ءبىلىم جۇيەسى, ارالاساتىن ورتاسى وقۋ­شى­نىڭ نەگىزىن قالايدى. وسى ورايدا مەكتەپ تاربيەسى ۇلتتىق تاربيەمەن قالاي ۇشتاسىپ جاتىر دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايتىنى راس. ءبىز بۇعان جاۋاپ تابۋ ءۇشىن استانا قالاسىنداعى س.ماۋلەنوۆ اتىنداعى №37 مەكتەپ ديرەكتورى گۇلجان دارىبايقىزىن سوزگە تارتتىق.

«مەكتەبىمىزدەگى «ۇلتتىق قۇندى­لىق­تار» الاڭى ء«بىرتۇتاس تاربيە» باع­دارلاماسىنىڭ اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. ياعني وقۋشىلار ءۇزىلىس كەزىندە توعىزقۇمالاق, بەس اسىق سياقتى ۇلتتىق ويىنداردى وي­ناپ, دومبىرادا كۇي شەرتىپ, ۇلت­تىق كيىمدەرمەن, تاعامدارمەن تانىسۋعا, قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورىپ, ساناعا سىڭىرۋلەرىنە جاع­داي جاسالعان. مەكتەپ دالىزىندە ورنا­لاسقان وسى ايماقتا بالالار ءبىر-بىرىمەن ەمەن-جارقىن ارالاسىپ, جاقىن تانىسىپ كەتەتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز. «پايدالى 10 مينۋت» جوباسىندا قازاق اندەرى ناسيحاتتالىپ, وقۋشىلار قازاق كۇيشىلەرىنىڭ شىعارماسىمەن تانىسادى», دەيدى گۇلجان دارىبايقىزى.

قازىر «ۇلتتىق قۇندىلىقتى دارىپ­تەۋ كەرەك» دەپ ۇرانداتىپ سويلەي­تىن­دەر كوپ. بىراق ءسوز بەن ءىستى ءبىر ار­ناعا توعىستىرعانداردىڭ قاتارى از.  سولار­دىڭ ءبىرى – «قارا شاڭىراق» ۇلتتىق تاربيە بەرۋ مەكتەبىنىڭ جەتەكشىسى تۇرار ساتتارقىزى.

«بۇگىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جاندانىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە قازاقتىلدى ۇيىمداردىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. تەك ەسەپ ءۇشىن, كوزبوياۋشىلىق ءۇشىن ەمەس, ناقتى ناتي­جەگە جۇمىس ىستەسە دەيمىن. كوك تۋدى جەلبىرەتىپ, چەللەندج جا­ساپ, سۋرەتكە تۇسكەننەن, پاتريوتيزم ويانبايدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ۇلتتىق قۇندىلىقتار دارىپتەلەتىن ءىس-شارالار ارقىلى ۇلت رۋحىن وياتىپ, ءسوز بەن ءىستى ءبىر ارناعا توعىستىرۋ. وسى جىلدى قورى­تىندىلايتىن بولساق, ەلوردا بالاباق­شالارىندا «بالاڭدى قازاقشا وقىت» اتتى اتا-انالارمەن رۋحاني-تانىمدىق كەزدەسۋلەر, مەكتەپتەردە «ۇلاعاتتى ۇرپاق», جوعارى وقۋ ورىندارىندا «Qazaq alemi»  اتتى جۇزدەسۋلەر ۇيىمداستىردىق. جاس وتباسىلار اراسىندا «قازاعىمنىڭ داستۇرلەرى-اي», ستۋدەنتتەر اراسىندا «شاشباۋلىم» تانىمدىق-ەتنوگرافيالىق سايىسىن وتكىزدىك. سونداي-اق بەلگىلى ەتنوديزاينەر تىلەك سۇلتاننىڭ  «كيەلى كيمەشەك» اتتى جەكە كورمەسىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تۇڭعىش رەت ۇلتتىق مۋزەيدە وتكىزىپ, قازاق قۇندىلىعىن ۇلىقتاپ, ۇلت رۋحىن اسقاقتاتتىق. مىنە, ءدال وسىنداي تاعىلىمدى ءىس-شارالار ارقىلى ءبىز جاس ۇرپاقتى ۇلتىمىزدىڭ اسىل مۇ­راسىمەن تانىستىرىپ, ولاردىڭ بويى­نا ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەنىڭ ءدانىن ەگەمىز. ءاربىر وتباسىندا سالت-ءداستۇرى­مىز دارىپتەلسە, بالا ونى كۇندە كورىپ, ءوز بولمىسىنا ءسىڭىرىپ وسەدى», دەيدى ت.ساتتارقىزى.

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور راقىمجان تۇرىس­بەكتىڭ ايتۋىنشا, تاربيە ءىسى – ەل­دىك مۇددەنىڭ قاينار كوزى. ۇلت رۋ­حانياتىنىڭ ماق­تانىش-شامشى­راقتارى قالدىرعان دانالىق ويلار مەن سىرلى ءسوز مايەگى­نەن دە ەلدىك مۇددە, ءداستۇر مەن دۇنيە­تانىم, ءتالىم-تاربيە ارنالارى ايقىن اڭعارىلادى.

«الاش ارداعى ج.ايماۋىت ۇلى «ۇلتتى ءسۇيۋ» اتتى كوسەمسوزىندە: «...ۇل­تىن شىن ءسۇيىپ, ايانباي قىزمەت قىل­عان ازاماتى كوپ جۇرت كۇشتى, ونەر­لى, ءبىلىمدى جۇرت بولىپ, كۇرەستە تەڭ ءتۇ­سىپ, باسقالارعا ءوزىن ەلەتىپ وتىر. ۇلت­ى ءۇشىن قۇرمەت قىلماي, باس قامىن وي­لاپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ەلى ارت­تا قالىپ وتىر... قارا حالىقتىڭ مادە­نيەتتى بولۋىنان, مادەنيەتتى كىسىنىڭ قازاق بولۋى قيىن, بالاسىنا وسى باس­تان ۇلت رۋحىن ءسىڭىرىپ, قازاق ومىرىنە جاقىنداتىپ تاربيەلەۋ كەرەك», دەپ ۇلت پەن ۇرپاق ءمانىن ءجىتى ايقىندايدى. الايدا وسى كۇنى اۋىل ءومىرى مەن قالا تىرشىلىگىندە – تاريحي سانا مەن ءتالىم-تاربيە باعىتتارىنداعى جۇمىس­تار جۇيەسىندە بىرىزدىلىك بايقالا بەر­­مەيدى. اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەڭىل قابىل­دايتىنى, جاڭاشىل كوزقاراس, ەڭبەك­قورلىق پەن پاتريوتتىق سەزىمنىڭ تومەندىگى ءجىتى كورىنىس بەرەدى. سمارت­فونعا تاۋەلدىلىك ارتتى. وقۋ ۇدەرىسى تومەندەدى. كىتاپ, گازەت-جۋرنال وقىلمايدى. قىسقاسى, ادام فاكتورىنا قاجەتتى دامۋ ۇردىستەرىنە كولەڭكە ءتۇسىرىپ كەلەدى. «ۇلتتى ءسۇيۋ» ميسسيا­سى كوڭىلدەن شىعا بەرمەيدى. وسى ورايدا, ۇلتتىق سانا – وزەكتى ارنا, ەلدىك تاربيە – قۇندىلىقتار قاينارى ەكەندىگى ويعا ورالادى. اعارتۋشىلىق باعىت پەن پاسسيونارلىق رۋح – ۇلت ازاتتىعى, ەركىن ەل دامۋىنىڭ جارقىن جولى. جۇرت ءىسى, ۇرپاق بولاشاعى, مادەني-رۋحاني ارنالار – ۇلتتىق سانا مەن تاربيە وزەگىن قۇرايدى. ونىڭ ءمانىسى: «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» ء(ال-فارابي),  «ادامزاتقا قىزمەت ەتپەي­تىن ءبىلىم – قاتەرلى» (سوفوكل), ء«ومىر ۇزاقتىعىمەن ولشەنبەيدى, ماز­مۇنىمەن ولشەنەدى» (سەنەكا) سەكىل­دى ءومىر-تاجىريبەدەن الىنعان قاعي­داتتى ويلار مەن تولعانىستار جاۋاپ­كەرشىلىك جۇگىن ارتتىرادى. ەندەشە, تاريحي ساناسى اشىق, تاربيەسى تولىق ۇرپاق – ەل مەرەيى, ۇلت جەمىسى», دەيدى راقىمجان تۇرىسبەك.