بۇگىندە قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «QS World University Rankings 2025 (QS WUR)» حالىقارالىق رەيتينگىنە كىرەتىن الەمدىك TOپ-200 جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنا ەندى. بۇل جەتىستىككە وقۋ ورنى ءبىر كۇندە قول جەتكىزگەن جوق. ونىڭ نەگىزى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى قالاندى. وسى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ ءىسى قارقىندى دامىپ, زەرتتەۋلەردى ىلگەرىلەتۋگە ءمان بەرىلدى. ىرگەلى عىلىمدى جان-جاقتى وقىتۋ ءۇشىن كافەدرالار اشىلىپ, سەرپىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. وسىلايشا, قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بولاشاقتاعى بيىك مەجەلەرگە جەتۋىنە نەگىز قالانىپ, ونىڭ عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنداعى ابىرويىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك جاسالدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمى سالاسىنداعى سونى وزگەرىستەر, اسىرەسە تەوريالىق پەن ەكسپەريمەنتتىك فيزيكا, حيميا جانە بيولوگيا زەرتتەۋلەرىنىڭ دامۋىمەن ەرەكشەلەندى. سول كەزەڭدە وسى سالالارداعى عالىمدار مەن ينجەنەرلەر, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ورالىپ, عىلىمنىڭ جاڭا باعىتتارىن دامىتۋعا بىلەك سىبانىپ, بەلسەنە كىرىستى.
وسى تۇستا كەڭەس وداعىنىڭ عىلىم اكادەمياسى ءسىبىر بولىمشەسى مەن ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرىپ, جاس عالىمداردى تاربيەلەۋ مەن جاڭا عىلىمي مەكتەپتەردى قالىپتاستىرۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. وسى ۋنيۆەرسيتەتكە شاقىرىلعان تالانتتى ستۋدەنتتەردىڭ قاتارىندا كەيىن الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم اتانعان وتاندىق زەرتتەۋشىلەر دە بولدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ورنى بولەك تۇلعانىڭ ءبىرى – اكادەميك, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور فازىلحان بايىمبەتوۆ. ول قايسارلىعىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن, تابيعي تالانتىمەن ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەمدىك عىلىمدا تانىلدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ەرەكشە ماقتانىش. فازەكەڭ ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىندە اتى اڭىزعا اينالعان عالىمدار م.ا.لاۆرەنتەۆ, س.ل.سوبولەۆ, ر.ز.ساگدەەۆ, ۆ.ل.كانتوروۆيچ سياقتى اكادەميكتەردىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, سول ورتادا ءوزىن مويىنداتتى. ورىس ءتىلىن جەدەل يگەرىپ, وزىق بىلىمىمەن ۇستازدارىنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەندى. «ەشكىمنەن كەم بولماۋعا ءتيىستىمىن دەگەن نامىسقا نەگىزدەلگەن ەڭبەكتىڭ جانە قالاي تالپىنىپ جۇرگەنىمدى باعالاعان وقىتۋشىلارىمنىڭ ارقاسىندا ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحىندا ءبىرىنشى لەنيندىك ستيپەنديات بولدىم», دەپ جازعان ەدى فازەكەڭ ومىرباياندىق ەڭبەگىندە. بايىمبەتوۆتىڭ بۇل جەتىستىكتەرى ناعىز فەنومەن رەتىندە عىلىم تاريحىندا ءوز ورنىن الدى.
فازىلحان بايىمبەتوۆتىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا تۋعان جەرى – تورعاي ءوڭىرىنىڭ ورنى بولەك. اقىن عافۋ قايىربەكوۆ: «...تورعايدىڭ وزىنەن-ءوزى تۋرالى اڭىزى ءوسىپ كەتكەن ولكە, داڭقى وزىپ كەتكەن دالا» دەپ بەكەر ايتپاعان. شىندىعىندا, تورعايدان شىققان تاريحي تۇلعالاردى تىزە باستاساڭ, سانىنان جاڭىلاسىڭ. وسىنداي تاريحي جەردە تۋعان فازەكەڭ جاسىنان بىلىمگە قۇشتار بولىپ ءوستى. ونىڭ ءومىر جولى تۋعان جەرىنىڭ تەكتىلىگى مەن جەكە تالپىنىسىنىڭ جەمىسى رەتىندە ۇلت عىلىمىنىڭ بيىك شىڭىن باعىندىرعان دارا تۇلعالىق ۇلگىسىن قالىپتاستىردى.
فازىلحان بايىمبەتوۆ – الەمدىك دەڭگەيدەگى قازاقستاندىق پلازما فيزيكاسى مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان كورنەكتى فيزيك-تەورەتيك. ونىڭ وسى سالاداعى زەرتتەۋلەرى عىلىمعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, «يدەالدى ەمەس پلازماداعى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ» جانە «جوعارى تەمپەراتۋرالى تىعىز پلازمانىڭ پسەۆدوپوتەنتسيالدىق تەورياسى» اتتى مونوگرافيالارىندا, سونداي-اق 500-دەن استام عىلىمي ماقالالارىندا باياندالعان.
جوعارى وقۋ ورىندارى ماماندارىنىڭ نومەنكلاتۋراسىنا جاڭا ماماندىقتار ەنگىزۋ تۋرالى كسرو جوعارى وقۋ ورىندارى مينيسترلىگى مەن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس جانە سول كەزدەگى قازمۋ رەكتورى, اكادەميك ءو.ا.جولداسبەكوۆتىڭ قولداۋىمەن 1983–1984 وقۋ جىلىندا فيزيكانى وقىتۋ ادىستەمەسى كافەدراسى جانىنان پلازما فيزيكاسى بويىنشا ماماندىق اشۋعا رۇقسات العان. وسىلايشا پلازما فيزيكاسى بويىنشا جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ماقساتىندا ول وپتيكا جانە پلازما فيزيكاسى كافەدراسىن اشىپ, ونى 20 جىل بويى باسقاردى. كافەدرانى فاكۋلتەت دەڭگەيىندە الدىڭعى قاتارعا شىعاردى. وسى كەزەڭدە كافەدرادان كوپتەگەن عىلىم دوكتورى مەن كانديداتى دايىندالىپ شىقتى. عالىم ءوزى نەگىزگى پاندەردەن ءدارىس وقىپ, ءبىلىم ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى.
وسى ورايدا اكادەميك ت.قوجامقۇلوۆتىڭ كەلەسى ايتقانىن تىلگە تيەك ەتە كەتەيىك. «فازەكەڭ جاس تالانتتاردى جاقسى تانيتىن. اسىرەسە فيزيكا پلازماسى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە باسقا كافەدرالاردا وقيتىن ستۋدەنتتەردى تارتىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ دارىنداردى عىلىممەن اينالىسۋعا ۇگىتتەپ وتىراتىن. ول «پلازما فيزيكاسىنا كىرىسپە», «يدەالدى ەمەس پلازمانىڭ فيزيكاسى», «پلازمانىڭ ەلەكتر ديناميكاسى» سەكىلدى پاندەردى بولاشاق ماماندارعا ازىرلەپ, ەنگىزدى. بۇل وراسان زور ەڭبەك ەدى. شىنايى تىڭ يگەرۋشى سياقتى تىنىمسىز جۇمىس ىستەدى. وسى ەرەكشە قاسيەتى, قۇدايدان بەرىلگەن جاڭاشىلدىعى فازىلحاندى عىلىمدا ءوز جولىن اشقان كوشباسشى ەتتى».
بۇگىندە بۇل كافەدرا ۋنيۆەرسيتەتتەگى ەڭ ۇزدىك ءبولىمنىڭ ءبىرى. ونىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان داستۇرلەر ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ كەلەشەكتەگى ىرگەلى جەتىستىكتەرىنە سەنىمدى نەگىز بولارى انىق.
فازىلحان بايىمبەتوۆتىڭ عالىم ءارى پەداگوگ رەتىندە قالىپتاسۋى ونىڭ ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىندە العان بىلىمىنەن كەيىن, 38 جىل تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتكەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قىزمەتىنەن باستاۋ الادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ول دوتسەنتتىك دارەجەدەن كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, ەكى مارتە پرورەكتور لاۋازىمىنا (وقۋ جۇمىسى جونىندەگى, عىلىمي جۇمىس جانە حالىقارالىق بايلانىستار جونىندەگى) دەيىنگى قىزمەت جولىنان ءوتتى.
بۇگىندە اكادەميك بايىمبەتوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن پلازما فيزيكا باعىتىنداعى عىلىمي مەكتەپ – الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلدى ورتالىقتىڭ ءبىرى. بۇل مەكتەپتىڭ اياسىندا 20 پروفەسسور, عىلىم دوكتورى, 100-دەن استام عىلىم كانديداتى مەن فيلوسوفيا دوكتورى دايىندالدى. قازىر ولار وسى سالاداعى ۇزدىك جەتىستىكتەردى جالعاستىرىپ كەلەدى. شىن مانىندە, ف.بايىمبەتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قۇرىلعان عىلىمي باعىت وتاندىق عىلىمنىڭ الەمدىك ارەناداعى ورنى مەن ىقپالىن ايشىقتاي ءتۇستى.
ءبىرتۋار اكادەميكتىڭ ەڭ ءىرى جەتىستىگى دەپ دۇنيەجۇزى مويىنداعان پلازما فيزيكاسى بويىنشا ەلىمىزدە ءوزى قالىپتاستىرعان عىلىمي مەكتەبىن ايتار ەدىم. قازىر عالىمنىڭ ءوزى ويلاپ تاپقان تەڭدەۋلەرى مەن مودەلدەرى اقش, گەرمانيا, فرانتسيا, جاپونيا جانە كورەيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن عىلىمي ورتالىقتارىندا جۇيەلى زەرتتەلۋ ۇستىندە. «بايىمبەتوۆ تەڭدەۋى» مەن «بايىمبەتوۆ پوتەنتسيالدارى» ۇعىمدارى الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ قالىپتى تەرمينولوگياسىنا اينالدى. بۇل تۇعىرلى تۇلعا ەڭبەگىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعانى دەپ بىلەمىز.
سونىمەن قاتار 2015 جىلى اكادەميك شاكىرتتەرى ەلىمىزدىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. بۇل – بايىمبەتوۆ مەكتەبىنىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلكەن ۇلەسى. بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ شاكىرتتەرى اكادەميك ت.رامازانوۆ باستاعان يۋ.ارحيپوۆ, ق.جۇماعۇلوۆا, ا.داۋلەتوۆ, ا.جۇكەشوۆ, س.قودانوۆا, م.عابدۋللين, م.دوسبولاەۆ, م.مۇراتوۆ جانە باسقالارى وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا مول ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
فازەكەڭ «فيزيكتەر مەن ليريكتەر» ءداۋىرىنىڭ وكىلى رەتىندە عىلىم مەن ونەردى عاجاپ ۇيلەستىرە بىلگەن تۇلعا ەدى. ول ءوز ويىن تەك عىلىمي ەڭبەگىندە عانا ەمەس, قارا سوزبەن دە, ولەڭمەن دە شەبەر جەتكىزەتىن. بۇل قاسيەتى ونىڭ جان-جاقتى بولعانىن كورسەتەدى. مىسالى, ءوزىنىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارىندا ناعىز ەڭبەك ادامىنىڭ ۇستانىمىن بىلايشا سۋرەتتەگەن:
ەڭبەك – ءومىر, نەگىزىڭ
دەگەن ۇلى ءفالسافا,
سۇتىمەنەن انامنىڭ
ءسىڭدى مەنىڭ قانىما.
قىزۋ ەڭبەك مايدانىن.
كورىپ ءوستىم ىلعي دا,
ءومىر شامىن جاعاتىن
جاسامپاز ەڭبەك قانا.
شىندىعىندا, ايرىقشا جاراتىلعان ازاماتتىڭ عىلىم جولىنداعى عيبراتتى عۇمىرى ءوز حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ەرەن ۇلگىسى بولدى. بۇدان جاس ۇرپاقتىڭ الاتىن ءتالىمى مول.
فازىلحان بايىمبەتوۆ ءوز شاڭىراعىنىڭ ماۋەلى بايتەرەگى ەدى. زايىبى روزا سۇلەيمەنقىزى ەكەۋى نۇرلان, ايگۇل, بايان سىندى ۇل-قىزداردى, مارعۇلان, دانا, تەڭىز, الان, ءلايلا سەكىلدى نەمەرە-جيەندەردى تاربيەلەپ, ەلەۋلى زيالى اۋلەت قالىپتاستىردى.
زۇلقايىر مانسۇروۆ,
پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى
