باسقارۋ تۇجىرىمداماسىنا ەلدىك ۇستانىم قاجەت

ارينە, پاريج وليم­پيا­­دا­سىنداعى سات­سىز­دىكتەر­دەن كەيىن جا­سالعان قادام دۇرىس پا, الدە بۇ­رىس پا, ونى ۋاقىت كورسەتەدى. الايدا تەوريالىق تۇرعىدا بۇل شەشىم قولدانىستاعى مەملە­كەت­تىك باسقارۋ تۇجىرىمداماسىنا ساي كەلەدى دەپ ايتۋ دا قيىن. ەلىمىزدە 2004-2005 جىلدان باس­تاپ اتقارۋشى بيلىك ءۇش بۋىندى بىرىڭعاي مودەلگە تولىقتاي اۋىستى. ولارعا مينيسترلىكتەر مەن اگەنتتىكتەر, ۆەدومستۆولار (كوميتەتتەر) جانە قىزمەتتەر (ماسەلەن, شەكارا قىزمەتى) جاتادى. اگەنتتىكتەردىڭ عانا ەمەس, كەيبىر مينيسترلىكتىڭ دە اۋماقتا ورگاندارى بار – وبلىستار بويىن­شا دەپارتامەنتتەر قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ەگەر دە شىنايى قاجەتتىلىك بار بولسا, كەز كەلگەن مينيسترلىك جەرگىلىكتى ات­قارۋشى بيلىك جۇيەسىندە اۋماق­تىق دەپارتامەنتىن قۇرۋ ار­قى­لى تىكەلەي جۇمىس ىستەۋىنە بولادى. بۇدان باسقا جاعدايلاردا وب­لىستارداعى باسقارمالارمەن ۆەرتيكال قارىم-قاتىناس ورناتۋ اقتالمايدى. اتقارۋشى بيلىككە قاتىستى قولدانىستاعى باسقارۋ مودەلى – وسىنداي. مۇنى بۇزباعان ابزال.

ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار ءوزىنىڭ ىشكى ۆەدومستۆولىق مۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىنى انىق. سول سەبەپتى وڭىرلەردەگى ماسەلە­لەر مەن قوعامدىق مۇددەلەر ءتيىس­تى دارەجەدە ەسكەرىلمەي قالۋى ىقتيمال. ماسەلەن, مينيستر­لىك ءۇشىن وليمپياداعا باراتىن 80 سپورتشىنى شىعارۋ باسىم كورسەتكىش سانالسا, وڭىرلەر ءۇشىن بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ ماڭىزدىراق. ويتكەنى جاس­وسپىرىمدەردىڭ قىلمىسى جىل وت­كەن سايىن ءورشىپ كەلەدى. بۇ­عان ەلىمىزدىڭ دەپۋتاتتارى دا الاڭ­داۋلى. ەگەر 2022 جىلى 1 735 قىلمىس تىركەلگەن بولسا, 2023 جىلى بۇل كورسەتكىش – 1 925, ال 2024 جىلدىڭ توعىز ايىندا 1 267 بىرلىكتى قۇراپ وتىر. جاستار­دىڭ ۋاقىتىن بوس وتكىزبەي بۇقارا­­لىق سپورت تۇرلەرىمەن اينالىسۋى ­قىل­مىستىڭ الدىن الۋعا, سالا­مات­تى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ­دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

مينيسترلىكتىڭ جەرگىلىكتى كادرلىق ساياساتقا ارالاسۋ تا­جى­ريبەسى ءبىر كۇندە پايدا بولعان جوق. ءبىلىم, مادەنيەت, دەنساۋلىق, ەندى مىنە, سپورت سالاسىنداعى باس­قارما باسشىلارى ورتالىق اتقارۋشى ورگاننىڭ كەلىسىمى­مەن تاعايىندالۋدا. كەلىسۋدىڭ دە ورتاق ءبىر ءتارتىبى بەكىتىلمەگەن. ءار مينيسترلىك ارقالاي جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بىرەۋلەرى اڭگىمەلەسۋ ناتيجەسىن جولداۋمەن شەكتەلسە, ەكىنشىلەرى كەلىسەتىن نە كەلىس­پەي­تىن پوزيتسياسىن اشىق بىلدىرەدى. سونداي-اق كەيىنگى جىلدارى ەلى­مىزدە ءجۇرىپ جاتقان دەبيۋروكراتيزاتسيا ساياساتى اياسىندا باسقارما باسشىلارىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ كەلىسىمىن الا وتىرىپ تاعايىندايتىن تاجىريبە قالىپتاستى. مۇنىڭ ۇتىمدى جاعى ۇزىن-سونار كونكۋرستىق ءراسىم­دى ءوتىپ ۋاقىت جوعالتپايدى. الاي­دا مۇنداي جاعدايدا مينيستر­لىك كەلىسپەي جاتسا, ماسەلە قا­لاي شەشىلەتىنى ەش جەردە انىق­تال­ماعان.

بۇعان قوسا قولدانىستاعى زاڭ تالاپتارىنا سايكەس جالپى كون­­كۋرستان وتكەن ادامدى مي­نيستر­لىككە كەلىسىمگە جىبەرۋ قانشالىق­تى قيسىندى؟ كونكۋرستان وتكەن ادام تەك تاعايىندالۋعا جاتاتىنى بار­شاعا ايان.

جالپى, مينيسترلىكتەردىڭ تى­كە­لەي باسقارۋعا دەگەن ۇمتىلى­سىن ءارى قاراي قولداي بەرسەك, وندا پرەزيدەنت جۇرگىزىپ كەلە جات­قان دەبيۋروكراتيزم مەن دەتسەنتراليزم يدەياسىنا نۇقسان كەلتىرە­مىز. ويتكەنى ۋاقىت وتە كەلە سالالىق ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار – وب­لىستاعى باسقارما باسشىلا­رىن وزدەرى قىزمەتتەن بوساتىپ, وز­دەرى تاعايىنداۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلە كوتەرەدى.

راس, كۇرمەۋلى ماسەلە قاي سالادا بولسىن جەتكىلىكتى. الايدا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تەكسەرۋدەن وتكەن ءوز زاڭدىلىقتارى بار ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ەگەر, ايتالىق وقۋ-اعارتۋ ءمي­نيسترى وبلىستارداعى ءبىلىم باس­قارماسىنىڭ باسشىسى ارقىلى ءاربىر مەكتەپتىڭ ديرەكتورىنا دەيىن تاعايىندالۋىنا ارالاسۋ مۇمكىندىگىن السا, وندا وڭىرلەر­دە جەرگىلىكتى دەموكراتيا قالاي داميدى؟ سول سەكىلدى تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنە بەرىلىپ وتىرعان بۇل وكىلەتتىكتىڭ دە تۇپكى ءمانى ءھام بارار جولى – بيۋروكراتيا. ال بيۋروكراتيا دەگەنىمىز – كوررۋپتسيانىڭ باستى فاكتورى.

باستاپقى كەزدە مۇنداي تاجى­ريبە ءساتتى كورىنۋى مۇمكىن. ۋاقىت وتە كەلە كەڭەستىك بيلىكتەن قالعان تسەنتراليزم قاعيداسى قايتا ءتىرى­لىپ, بيۋروكراتيا سالتانات قۇرارى انىق. مۇنىڭ زاردابىن باتپانداپ تارتامىز. سوندىقتان ارتقا كەتپەي, كەرىسىنشە قازىر العا جۇرەتىن ۋاقىت ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.

جالپى, كەز كەلگەن ورتالىق ات­قارۋشى ورگان باسشىسى وڭىر­لەردىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرەمىن جانە ولارمەن ءتيىمدى جۇمىس ىستەيمىن دەسە, قولىندا تۇرعان نورما ءتۇزۋ فۋنكتسياسىن دۇرىس قولدانا بى­لۋگە ءتيىس. مينيسترلىك بەكىتەتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءۇشىن مىندەتتى. ادىسنامالىق نۇس­قاۋلىقتار مەن وڭىرلەرگە ارنال­عان ستاندارتتاردى ازىرلەپ, ولار­دىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدا ۇس­تاۋعا ەشقانداي كەدەرگى جوق. سوندىقتان جەڭىل جولى وسى ەكەن دەپ بيۋروكراتيالىق تسەنتراليزمدى قارۋ ەتپەي, نورماتيۆتىك تسەنتراليزمگە جەتكىلىكتى كوڭىل بول­گەنى ءجون. بۇل رەتتە ازىرلەنگەن قۇجاتتاردىڭ ورىندالۋىن ءوز تاراپىنان تىكەلەي, ال جەرگىلىكتى ءماس­ليحاتتار مەن قوعامدىق كەڭەس­تەر ارقىلى جاناما باقىلاۋدا ۇستاۋىنا بولادى. وكىنىشكە قاراي, باق بەتتەرىندە قايسىبىر مينيستر ماسليحاتقا بارىپ كەلىس­سوز جۇرگىزىپتى دەگەن اقپاراتتى ەستى­گەن ەمەسپىز.

مينيسترلىك جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگان جۇيەسىندەگى سالالىق باسقارمانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرامىن دەسە, ءبىز مۇنى شەشۋدىڭ ەكى ءتۇرلى جولىن ۇسىنامىز.

ءبىرىنشى جولى. ىرىكتەۋ كوميس­سياسىن مينيسترلىكتىڭ ەمەس, وب­لىس­تىق ءماسليحات جانىنان قۇرۋ قا­جەت. بۇل رەتتە ونىڭ قۇرامىنا ءماس­ليحات دەپۋتاتتارىمەن بىرگە ءتيىس­تى مينيسترلىكتىڭ وكىلى, اۋماق­تاعى قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى جانە باسقا دا مۇددەلى تۇلعالاردى ەنگىزۋگە بولادى. بۇل تاجىريبەنى اۋەلى وبلىستا, سوسىن بىرتىندەپ اۋداندارعا تاراتقان ءجون.

ەكىنشى جولى. وبلىستاعى (اۋداندارداعى) باسقارما ء(بولىم) باسشىلارىن ءتيىستى ءماسليحاتتىڭ كەلىسىمىمەن اكىمنىڭ تاعايىنداۋى. بۇل رەتتە ءماسليحاتتىڭ سالالىق تۇراقتى كوميسسياسى وڭ قورى­تىندى بەرەدى. قازىر وسى تاجى­ريبەنى پارلامەنت ءماجىلىسى ءساتتى قولدانىپ جاتىر. مينيستر لاۋازىمى سالالىق كوميتەتتەردىڭ وتىرىسىندا كەلىسىلەدى.

بيىل ءماسليحاتتاردىڭ قۇ­رىل­عانىنا 30 جىل تولىپ وتىر. جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باس­قارۋ­داعى اتقارىپ وتىرعان قىز­مەتى قوماقتى. الايدا ءتۇرلى ءارى نە­گىزدى سىندار دا تولاسسىز ايتى­لادى. سولاردىڭ ءبىر پاراسى با­قىلاۋ وكىلەتتىگىنە جانە ونىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى بولىپ وتىر. كادرلىق ساياساتتى مينيسترلەر ماسليحاتتارمەن بىرگە جۇرگىزەتىن بولسا, بۇل ءماسليحاتتىڭ باقى­لاۋ فۋنكتسياسىن ايتارلىقتاي جەتىل­دىرەر ەدى, سونداي-اق مينيسترلىك­تىڭ دە مۇددەسى شەتتە قالمايتىنى انىق. پرەزيدەنت ەكىدەن كەم ەمەس ۇمىتكەر ۇسىنىپ, ونىڭ قايسىسى وبلىس نەمەسە رەسپۋبليكالىق ما­ڭىزى بار قالا اكىمى بولاتىنىن ءماسليحات دەپۋتاتتارى داۋىس بەرۋ ارقىلى دەربەس انىقتايدى.

ءبىز تسەنتراليزم مەن بيۋروكراتيا ەمەس, دەتسەنتراليزم مەن دەبيۋروكراتياعا قاراي ءجۇرىپ, الداعى ۋاقىتتا مەكتەپتىڭ, اۋرۋ­حا­نا مەن ەمحانانىڭ ديرەكتو­رى­نا دەيىن جەرگىلىكتى حالىق ءوزى تاڭداپ قوياتىن جاعدايعا جەتۋگە ءتيىسپىز. ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار مەن بىتىمگەرشىلىك سۋديالاردى دا حالىق ءوزى تىكەلەي سايلاۋى قاجەت. بۇل – ءححى عاسىردىڭ زاماناۋي تالابى. ءبىزدىڭ دامۋ جولىمىز – وسى باعىتتا. سوندىقتان ساياسي بەتالىسىمىزعا قايشى كەلەتىن تۇيتكىلدەرگە جول بەرمەگەن ابزال.

پرەزيدەنت جەرگىلىكتى دەمو­كراتيانىڭ دامۋىنا باسىمدىق بەرىپ وتىر. جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگاندار, سونىڭ ىشىندە بار­لىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر حالىقپەن تىكە­لەي جانە جاناما تۇردە سايلانادى. اۋىل اكىمىن جوعارى تۇر­عان اكىمدەر تۇگىلى مەملەكەت باس­­شىسى دا ورنىنان قوزعاي المايتىن ءتارتىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولاي بولاتىن بولسا, كەز كەل­گەن مينيسترلىك جەرگىلىكتى ماس­­ليحاتتارمەن جانە قوعامدىق كە­ڭەستەرمەن ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەگەنى ءجون.

قازىبەك داۋىتاليەۆ,

ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ اعا وقىتۋشىسى