ۆلاديمير نيكولاەۆيچتىڭ قازاق حالقى ءۇشىن ورنى ەرەكشە. ەرەكشەلىگى سول, ول 1986 جىلى الماتىداعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ جاستاردى باسىپ-جانشۋ تۋرالى اسكەرگە بەرىلگەن بۇيرىقتى ورىنداۋدان باس تارتقان. ونى ورىنداۋعا مىندەتتى بولا تۇرا, ورىنداماعانى ءۇشىن پارتيالىق, قىزمەتتىك, ءتىپتى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلە تۇرا, ءوزىن تاربيەلەگەن, وقىتقان, ەڭ جوعارعى اسكەري شەن – گەنەرالعا دەيىن وسىرگەن رەجىمگە حالىقپەن سوعىسپايتىنىن مالىمدەپ قارسى شىقتى.
گەنەرال ۆ.لوبوۆ باشقۇرتستاندا كوپ بالالى وتباسىندا ومىرگە كەلگەن. وقي ءجۇرىپ, ون جاسىنان باستاپ ماشينا-تراكتور ستانساسىندا قارا جۇمىسشى, كەيىن مەحانيك بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ەسەيگەن سوڭ اسكەر قاتارىنا الىنىپ, بورىشىن تاجىكستاندا وتەگەن. ريازان اسكەري ارتيللەريا ۋچيليششەسىن, كەيىن فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەميانى ءتامامداپ, گەرمانيادا كەڭەس اسكەرلەرى توبىندا قىزمەت ەتكەن. 1968 جىلى تامىز ايىندا چەحوسلوۆاكيادا بولعان حالىق كوتەرىلىسىن باسۋ وپەراتسياسىنا قاتىسىپتى. باتالون كومانديرى رەتىندە ونىڭ باسشىلىعىمەن ۆارشاۆا كەلىسىمشارتى ەلدەرىنىڭ بىرىككەن قۇرامى «دۋناي وپەراتسياسى» بارىسىندا پراگا تۇبىندەگى اسكەري اەرودروم مەن باسقا دا بىرنەشە اسكەري ماڭىزى بار نىساندى باسىپ العان.
1984 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنە قولباسشى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل سول كەزدەگى ماسكەۋ تاراپىنان قاتتى كوڭىل بولىنەتىن, ۇنەمى باقىلاۋدا بولاتىن كەڭەس ەلىندەگى جيىرماعا جۋىق اسكەري وكرۋگتىڭ ەڭ ءىرى جەدەل-ستراتەگيالىق اۋماقتىق بىرلەستىگى ەدى. قاراماعىندا 5 ديۆيزيا, 2 ارنايى پولك, ارنايى ماقساتتاعى گۆارديالىق بريگادا, ودان بولەك جالپى جاۋىنگەرلىك 32-ارميا, 17-كورپۋس, 73-اۋە كۇشتەرى ءبولىمى, 12, 14-اۋە شابۋىلىنا قارسى كۇرەس بولىمدەرى وسى ايماققا بەكىتىلگەن, قىتايمەن شەكارالاس ءوڭىر بولۋىنا بايلانىستى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار وكرۋگ سانالاتىن. ونىڭ ۇستىنە سوعىس ءجۇرىپ جاتقان اۋعانستان دا جاقىن ەدى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە قازاق كسر كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جينالىستا رەسپۋبليكانىڭ جاڭا باسشىسى گ.كولبين گەنەرال ۆ.لوبوۆقا اياق استىنان وكتەم سويلەپ, قالاعا اسكەر كىرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. گەنەرال ج ۇلىپ العانداي: «ارميانى بۇل ىسكە ارالاستىرماڭىز» دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى تويتارىس بەرەدى. تىنىشتىق ورنايدى, جيىنعا قاتىسۋشىلار اسكەري قولباسشىدان ونداي جاۋاپ كۇتپەپ ەدى. بيۋرو مۇشەلەرى گەنەرال جاۋابىن ەستىمەگەن سياقتى باستارىن باسقا جاققا بۇرادى. گەنەرالدان بۇنداي قارسىلىق كۇتپەگەن گ.كولبيننىڭ بەتى قىپ-قىزىل بولىپ كەتەدى.
ازداعان ۇنسىزدىكتەن كەيىن ۆ.لوبوۆ اسكەري وكرۋگكە قاراستى كۇشتەردى الاڭعا ەنگىزۋ ءۇشىن كوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ رۇقساتى كەرەك ەكەنىن جەتكىزەدى. وسىدان كەيىن كرەمل الماتىداعى جاعداي ۋشىعا باستاعان سوڭ ۋفا, سۆەردلوۆسك, چەليابى, ءنوۆوسىبىر, فرۋنزە, تاشكەنت, تبيليسي, باسقا دا قالالاردان كوتەرىلىستى باسۋعا ابدەن ماشىقتانعان ارنايى ماقساتتاعى ىشكى اسكەرلەردى جىبەرگەن ەدى.
الاڭعا اسكەريلەردى ەنگىزۋ تۋرالى بۇيرىقتىڭ ماسكەۋ ارقىلى تىكەلەي بەرىلگەنى بەلگىلى عوي. وسىدان كەيىن گ.كولبين مەن ماسكەۋلىكتەر گەنەرال ۆ.لوبوۆتىڭ ارتىنان شام الىپ تۇسەدى. ءدال سول كەزدەرى الاڭدا قانسىراعان جارالى جاس جىگىتتى تەۋىپ جاتقان جاۋىنگەرگە ەسكەرتۋ جاساعانى ءۇشىن قازاق كسر ءىىم ساياسي باسقارماسىنىڭ باستىعى, ميليتسيا پولكوۆنيگى (كەيىن گەنەرال-مايور) م.قالماتاەۆ تا قۋدالانىپ, اۋعانستانعا جىبەرىلگەن-ءدى. ۆ.لوبوۆتىڭ بۇيرىقتى ورىنداماۋى قازاق جاستارىن جازالاۋدان قۇتقارا العان جوق. ول كەزدە ءمۇيىزى قاراعايداي كوممۋنيستىك پارتيا باسشىلارى, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك, ىشكى ىستەر, قورعانىس مينيسترلىكتەرىنىڭ گەنەرالدارى, مارشالدارى بۇرىن ەش جەردە قولدانىلماعان «بۇعاۋلاۋ وپەراتسياسىن» الماتىدا ىسكە اسىرۋعا جوسپار جاساپ جاتقان ەدى. باسقا وڭىرلەردەن اسكەريلەر كەلگەنشە ورتالىق الاڭدا قوعامدىق ءتارتىپتى ميليتسيا گارنيزونى, ميليتسيا مەكتەبى, اسكەري شەكاراشىلار, ءورت-تەحنيكالىق ۋچيليششەسى كۋرسانتتارى ساقتادى. سىرتتان الدىرىلعان اسكەريلەرگە قاراعاندا ۇلەس سالماعى وتە از رەسپۋبليكاداعى كۇشتىك قۇرىلىمنىڭ جاستاردى تارتىپكە شاقىرۋدا بەلسەندىلىك تانىتپاعانى بەلگىلى.
سونىمەن ۆ.لوبوۆ اسكەري بولا تۇرا نەگە بەرگەن انتىن بۇزدى؟ نەگە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ەڭ جوعارعى باسشىلارىنىڭ بۇيرىعىن ورىندامادى؟ مەنىڭشە بۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ونىڭ كوپ بالالى وتباسىنان شىعىپ قيىنشىلىق كورىپ ءوسۋى, جاستايىنان جۇمىس ىستەۋى. بۇعان قوسا ءدىنى مۇسىلمان باشقۇرتتار اراسىندا ەر جەتىپ, تاجىكستاندا اسكەري بورىشىن وتەۋى, الماتىداعى ەكى جىلدان اسا ۋاقىت قىزمەتى كەزىندە قازاقتار تۋرالى جاقسى پىكىرىنىڭ قالىپتاسۋى. ەكىنشىدەن, ارتى ۇلكەن حالىقارالىق داۋعا اينالعان چەحوسلوۆاكيادا ورىن العان قانتوگىسكە قاتىسىپ, ماسكەۋدەن بەرىلگەن بۇيرىقتى ورىنداپ, كەيىن بەيبىت تۇرعىندارعا قارۋ جۇمساعانىنا وكىنگەن بولار. ۇشىنشىدەن, گەنەرال ۆ.لوبوۆ الماتىدا قىزمەت اتقارعان جىلدارى رەسپۋبليكانى شيرەك عاسىر باسقارعان د.قوناەۆپەن جاقسى قارىم-قاتىناسى سەبەپ بولۋى مۇمكىن.
قارۋلاس ارىپتەستەرىنىڭ ايتۋىنشا, ۆ.لوبوۆ – مىنەزى جۇمساق بولعانمەن, كەرەك كەزىندە قاعيداتشىلدىعىن كورسەتە بىلەتىن, وفيتسەرلىك نامىستى قورعاپ قانا ەمەس, ازاماتتىقتى, دوستىقتى دا باعالاي بىلەتىن ادام. سوندىقتان دا د.قوناەۆتىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ, ەردىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا وعان, سونداي-اق قازاق جاستارىنا اشىق قولداۋ بىلدىرگەن.
ۆ.لوبوۆتىڭ پارتيا بۇيرىعىن ورىنداۋدان باس تارتۋى ماسكەۋ تاراپىنان جاۋاپسىز قالعان جوق. ونىڭ ءىس-ارەكەتى تۋرالى ماسكەۋگە قورعانىس مينيسترلىگى مەن كەڭەس ارمياسى باس ساياسي باسقارماسىنىڭ باسشىلىعىنا حابارلاندى دا, ول دەرەۋ ماسكەۋگە شاقىرىلدى. مينيستر مارشال س.سوكولوۆ وعان قاتىستى اسىعىس شەشىم قابىلداعان جوق. ويتكەنى ول كەزدە قورعانىس مينيسترلىگىندەگى مارشالدار ءبىر جاعىنان بيلىك وليمپىندە اياق استىنان پايدا بولعان گ.كولبينگە بولا ەڭ ۇلگىلى اسكەري وكرۋگ باسشىسى, كورنەكتى گەنەرالدى جازاعا تارتۋدى ءجون كورمەدى. بىراق پارتياعا قارسى كەلگەن كوممۋنيستى جازاسىز قالدىرۋعا بولمايتىن ەدى.
ۆ.لوبوۆتىڭ د.قوناەۆپەن ءجيى كەزدەسۋلەرى تۋرالى حابار العاننان كەيىن گ.كولبيننىڭ گەنەرال تۋرالى پىكىرى ءتىپتى بۇرىنعىدان بەتەر قاتتى وزگەرىپ, قارىم-قاتىناسى شيەلەنىسىپ كەتتى. ءبىرىنشى حاتشى گەنەرالدان وزدىگىنشە قۇتىلا المايتىنىن جاقسى ءتۇسىندى. سەبەبى ۆ.لوبوۆ وعان تىكەلەي باعىنىشتى ەمەس, ونىڭ ۇستىنە ونى ۇنەمى قولداپ جۇرگەن, وعان دەيىن اسكەري وكرۋگتى باسقارعان مارشال د.يازوۆ 1987 جىلدىڭ قاڭتارىندا قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, ال مامىردان باستاپ مينيستر بولىپ تاعايىندالعان ەدى. ۆ.لوبوۆ ورتا ازيا وكرۋگىن باسقارۋ كەزىندە ءبىراز جەتىستىككە جەتىپ, ەڭ الدىڭعى قاتاردان كورىندى. اسكەري بولىمدەردى ازىق-ت ۇلىكپەن, كيىم-كەشەكپەن, اۆتوكولىكپەن, باسقا دا جابدىقپەن, وفيتسەرلەر وتباسىن پاتەرمەن قامتاماسىز ەتكەنى, بىرنەشە اسكەري كوميسساريات عيماراتتارىن, جينالۋ ورتالىعىن قايتا سالعانى ءۇشىن مينيستر ماقتاۋىنا ىلىنگەن ەدى. اسكەري وكرۋگ بۇل كورسەتكىشتەرگە د.قوناەۆ باستاعان رەسپۋبليكانىڭ بۇرىنعى باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن جەتكەنى تۇسىنىكتى عوي.
د.قوناەۆتىڭ اياق استىنان قىزمەتتەن كەتۋى ولاردىڭ اراسىنداعى جاقسى قارىم-قاتىناستى بۇزا العان جوق. قايتا ديمەكەڭنىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا گەنەرالدىڭ قاسىندا بولۋى, كەزدەسىپ تۇرۋى وسىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك. گ.كولبيننىڭ ۆ.لوبوۆقا ءتىسىن باتىرا الماۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى اسكەريلەر مەن ولاردىڭ تەحنيكاسى ءالى دە بولسا رەسپۋبليكادا ەگىن جيناۋعا, قۇرىلىس نىساندارىندا كوپتەپ پايدالانىلۋى ەدى. ول كەزدە ەلىمىز رەسەي جانە ۋكراينامەن بىرگە كسرو-نىڭ ەڭ كوپ بيداي وندىرەتىن رەسپۋبليكا قاتارىندا بولدى. ەگىن جيناۋ «سوتسياليستىك جارىستىڭ» ەڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاڭا كەلگەن پارتيا باسشىسىنا ارميانىڭ قولداۋى اسا قاجەت.
ءيا, ۆ.لوبوۆ لاۋازىمىنان ۋاقىتشا بولسا دا شەتتەتىلدى. دەگەنمەن 1987 جىلدىڭ قاڭتارىندا تالاپشىلدىعى, ساۋاتتىلىعى, ىسكەرلىگى, ادامي قاسيەتى ارقاسىندا كسرو قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالادى. بۇل قىزمەتتە م.س.گورباچەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتى 2 جىلدان 18 ايعا دەيىن قىسقارتۋدى كوزدەگەن رەفورما جوعارى جاقتان قولداۋ تاپپاي, لاۋازىمىنان بوساتىلدى. ءبىر جىلدان كەيىن بۇرىنعى لاۋازىمىنا قايتا تاعايىندالىپ, ۆارشاۆا كەلىسىمشارتى مەملەكەتتەرى قۇراما قارۋلى كۇشتەرى شتاب باستىعى قىزمەتى قوسىمشا جۇكتەلدى. بۇدان كەيىن دە اسكەري قورعانىس سالاسىندا كوپتەگەن لاۋازىمدى قىزمەت اتقاردى.
ءيا, ادامنىڭ ەرلىگى مەن ەڭبەگى ولاردىڭ ءتىرى كەزىندە باعالانۋى, اتتارى قۇرمەتتەلۋى كەرەك. گەنەرال اتاقتان, ماراپاتتان كەندە ەمەس. كەزىندە كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلانعان, ءىى دارەجەلى «كۋتۋزوۆ», «قىزىل تۋ», «قىزىل جۇلدىز», ش دارەجەلى «كسرو قارۋلى كۇشتەرىنە قىزمەتى ءۇشىن», رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «باتىلدىعى ءۇشىن», «قۇرمەت», «دوستىق» وردەندەرىنىڭ يەگەرى. ايتسە دە ۆ.لوبوۆتىڭ اتىن قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى ۇمىتپاي, ونىڭ قيىن-قىستاۋ كۇنگى باتىل شەشىمىن ەرلىك رەتىندە باعالاپ, قازاق ەلى تاراپىنان قۇرمەت كورسەتىلۋى قاجەت. وعان «الماتى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلۋگە ءتيىس دەپ وسىدان بەس جىل بۇرىن ۇسىنىس جاساعان ەدىڭ. وسى ۇسىنىستى تاعى قايتالاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. قولىندا بەس قارۋى بولسا دا, الاڭداعى بەيبىت حالىققا وق اتۋدان باس تارتقان مۇنداي جاندار قانداي دا قۇرمەتكە لايىق.
حۇسايىن قورازباەۆ,
اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى,
جۋرناليست, پولكوۆنيك
