كەرەمەتى ولاردىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرىنە قاراساڭىز, باياعىدان ەكەۋىنىڭ جولدارى ءتۇيىسىپ, قيىلىسىپ جۇرەتىنى انىق اڭعارىلادى. ەكى قاجىماس قايراتكەر, قارىمدى قالامگەردىڭ سوناۋ الپىسىنشى جىلداردان باستالعان دوستىعىنىڭ ءبىر كەزەڭى ەل اۋزىندا ۇرپاققا حات بولىپ قالعان مۇراسىمەن دە ايگىلى.
قازاقتىڭ ارىستان جازۋشىسى مەن ۇلكەن ساياساتتىڭ قان بازارىندا ءجۇرىپ, الپىس جاسىندا جازۋىن ۇدەتە تۇسكەن تانىمال قايراتكەردىڭ 90-جىلدارى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى ءبىر جارىم جىلعا جۋىق ءوزارا جازىسقان 25 حاتى قوعامدىق ءومىردى ءدۇر سىلكىندىرىپ, وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىن تۋعىزدى. بۇل حاتتارعا قالىڭ بۇقارا سۇيسىنگەنىمەن, الپاۋىتتار, جەمقورلار, ۇرى-قارىلار تىكسىنىپ قالعانى دا راس.
ەندىگى ەلدىك ماعىنالى جانە اششى شىندىقتى اشىق ايتقان كولەمدى پۋبليتسيستيكالىق ماقالالاردىڭ (ەپيستوليارلىق جانر تۇرىندە) رەداكتسيادا كومپيۋتەرمەن تەرىلىپ, گازەتكە باسىلاتىن ارالىقتا ىشكى ءتارتىپ بويىنشا ءبىز قىزمەت ەتكەن ساياسات بولىمىنەن وتكەن جاعدايىن ايتساق, ءاربىر حاتتىڭ وزىندىك تاريحىنا كوزبە-كوز كۋا بولعانىمىز جادىدا جاڭعىرىپ, ۇدايى ەستە ساقتالىپ جۇرەتىنى تۇسىنىكتى عوي.
بۇگىنگى اڭگىمەدە ءبىز وسى وردالى ويلى حاتتاردا قوعامنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قوپارىپ جازىپ, ايتۋىنداعى باتىلدىق پەن ادالدىقتىڭ, جۋرناليستىك شەبەرلىك پەن قايراتكەرلىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇشتاسىپ, ءداۋىر مەن زامان تۇلعالارىنا ءتان بولمىسىنىڭ قالاي تانىلعانىن ءسوز ەتۋدى ءجون دەپ بىلگەنبىز. اتاقتى اقىن قادىر مىرزا-ءالى ايتپاقشى, «سوزدە كىنا جوق, بىرەۋ ونى مۇزعا اۋناتىپ جەتكىزەدى, بىرەۋ ونى تۇزعا اۋناتىپ جەتكىزەدى. ەندى بىرەۋ جۇرەگىنىڭ جىلۋىنا بولەپ جەتكىزەدى».
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ ءبىرى – شىندىقتى قوعامنىڭ كوزىنە كورسەتىپ ايتقان, اقيقاتتىڭ قايقى قىلىشى, ءبىرى – سابىرمەن ايتسا دا ساليقالى. كەيدە دەرەك-دايەكتىڭ وزىمەن عانا مي قوزعايتىن مارعاسقا تۇلعالار قوعامنىڭ زار-مۇڭىن, الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتى جۇرتقا قالاي جەتكىزدى؟
وزدەرى ءومىر سۇرگەن قوعامدا اسا قادىرمەندى, اتىنان ات ۇركەتىن ەكى زامانداس اعالارىمىزدىڭ سول ۋاقىتتاعى جازىسقان حاتتارىن جوعارى باعالاعان كورنەكتى جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ «شىندىقتىڭ جەبەسى» اتتى دەرەكتى فيلمدە «ولار الماتىدا ءبىر-بىرىمەن كۇن سايىن بولماسا دا ءجيى كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسىپ جۇرگەن دوس كىسىلەر عوي. ەلىمىزدىڭ اعا گازەتى بەتىندە قوعامدى الاڭداتقان ەڭ وزەكتى, كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردى, كوكەيگە كەپتەلگەن اششى ساۋالداردى اشىق حات جازىسۋى ارقىلى باتىل, باتىرىپ ايتۋى – ادەمى ءتاسىل, ءتۇرى, ءپىشىنى بولەك, بيىك تۇلعالارعا ءتان تاپقىرلىق بولدى» دەگەن پىكىرىن بىلدىرەدى. حات تۇرىندە جازىلعان پۋبليتسيستيكا دەپ باعالايتىندار دا بار. حات ارقىلى سىرلاسۋ دەپ تە ءجۇر. راس, بۇل جازۋ ىسىندەگى ەكى الىپتىڭ الدىن الا كەلىسىلگەن دۇنيەسى ەمەس ەدى.
قيالداعى قيسىندى ويلاستىرعان قادامنىڭ قالاي باستالعانى دا قىزىق. جۋرناليستيكا مەن شىعارماشىلىق ىزدەنىستەردە توسىننان وي تۋىنداۋىنىڭ كەيدە ۇلاسىپ, تولعاقتى ويلارعا جالعاسىپ, قوعامدا رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ پايدا بولۋىنا دا اسەرىن تيگىزەدى. اۋەلى كامال اعامىزدىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1996 جىلعى 25 ماۋسىمدا «قازاقستان. ءححى عاسىر» دەگەن ماقالاسى جارىق كورەدى.
عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق تاقىرىپتاعى پۋبليتسيستيكانىڭ تانىمدىق تۇرعىدا تالداۋلارى مەن ساراپتاماسى قاتار جۇرەتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى «قازاقستان جەرىنىڭ ءبىر ميلليارد ادامدى اسىراۋعا مۇمكىندىگى بار» دەگەن دالەلدى وي تۇجىرىمىن (بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ماماندارىنىڭ عالىمدار بەرگەن نەگىزىندە جاساعان قورىتىندىسى) ناقپا-ناق تاراتىپ, ماسەلەنىڭ سىرىن اشىپ, بولاشاق باعدارىن انىقتاپ بەرۋدى كوزدەگەن ەدى.
قازاقستاننىڭ كەن بايلىعىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىز دەپ جۇرگەندەر ءۇشىن بۇل كولەمدى ماقالادا كەلتىرىلگەن تسيفرلار مەن ناقتى دەرەكتەردەن كەيىن باس اينالدىرىپ, كوز تۇندىرعان, قازاق دالاسىنىڭ جەراستى بايلىعىنىڭ قورى دۇنيەجۇزى بويىنشا الدىڭعى ورىندا ەكەنىنە تاڭداي قاعىپ, ءىنجۋ-مارجانداردىڭ مول بولعانىنا قۋانۋىمىز كەرەك, ارينە. الايدا پايدالى كەن قازبالارىنان تۇسەتىن وراسان قارجى قاراپايىم حالىق يگىلىگىنە نەگە تۋرا جۇمسالماي جاتقانىنا قايران قالماي ما؟ جىلايتىن جاعداي ما, بۇل قالاي؟ وسىنشاما وراسان بايلىقتى اۋزىمىزدان جىرىپ, قايدا اكەتىپ جاتىر دەمەي مە؟ جۇرت ەكىۇداي سەزىمدە قالعانداي بولدى.
سول كەزدە ەركىن ويلىلىعى مەن قاھارلى مىنەزىنە قاراي شەرحان مۇرتازانىڭ داۋىسى ساڭق ەتتى. «التىن ساندىقتىڭ كىلتى كىمدە؟ كامالعا حات!» دەپ العاشقى جازباسىن (12 شىلدەدە جاريالانعان) شيرىعىپ جازدى.
«كامال! سارىارقا مەن اتىراۋ, التاي مەن قاراتاۋ قويناۋلارى ناعىز التىن ساندىق ەكەن. سونىڭ كىلتى ەندى ەلىمىزدىڭ قولىنا ەركىن ءتيدى», دەپ جازىپسىڭ. سونى ەندى ءبىلىپ جۇرگەندەي «ەكەن» دەگەنىڭ نەتكەنىڭ. ال سول التىن ساندىقتىڭ «كىلتى ەلىمىزدىڭ قولىنا ەركىن ءتيدى» دەپ ايقايلاعانىڭا جول بولسىن! وندا ءبىز سول التىن ساندىقتىڭ ۇستىندە نەگە جالاڭبۇت وتىرمىز؟» دەپ الەۋمەتتىك تەڭدىكتىڭ تاعدىر-تالايى قايدا كەتكەنىن سۇراماي ما؟
شىندىققا شارت جۇگىنگەن شەراعانىڭ ءدال وسى نايزاعايلى ءسوزى بيلىكتىڭ ماڭدايىن جارىپ جىبەرگەندەي بولدى. جاپپاي قينالعان حالىقتىڭ جان جاراسىن جۇرەگىمەن سەزىنىپ, سول «بايلىقتى تالان-تاراجعا سالعان» ۇكىمەت پەن وكىمەتكە ۋاقىتتىڭ ەڭ باستى سۇراعىن شىمبايىنا باتىرىپ ەمەس, سۇيەكتەن وتكىزىپ اشىق قويعان قايراتكەرگە ء«پالى» دەپ ريزا بولماعان قازاق جوق.
قازاق زيالىلارى اراسىندا كەڭىنەن تانىمال, ءباسى بيىك, ويعا, يدەياعا جۇك ارتقان, ۇلكەن كولەمدى قارپي بىلەتىن كەمەل ءسوز يەسى كامال وزىنە ءدال وسىنداي كوڭىل كۇيدەگى حاتتى باسقا ەمەس, قاندىكويلەك شەرحان دوسىنان كۇتتى مە, جوق پا, ونى ءبىز بىلمەيمىز. كۇتپەگەن دە بولار, بىراق قالامىنىڭ ۇشىن سياعا مولىنان باتىرىپ جازعان ماقالاسىنا قاتىستى ءبىر پىكىرىن ايتۋى مۇمكىندىگىن جوققا شىعارا المايسىڭ.
ونى العاشقى جاۋاپ حاتىندا «وسىنداي ءبىر كۇدىك-سۇراقتىڭ سەنىڭ تاراپىڭنان بولاتىنىن سەزىپ ءجۇر ەدىم» دەپ ەسكە الادى. شەراعا دا ءبىرىنشى حاتىنىڭ سوڭىندا «ەكەۋمىز ءبىر جىلدىڭ ءتولى ەدىك قوي. اندا-ساندا سىرىمدى, پىكىرىمدى ساعان ايتپاعاندا كىمگە ايتامىن؟» دەپ كوڭىل قۇشاعىن اشادى دا: «ايتپاقشى, مالاحوۆتان نە حابار؟» دەپ سوزگە تارتادى.
قازاق قوعامىندا, جالپى اۋىلدىق جەردە ۇلكەن مارتەبەگە يە بولىپ, ەلىمىزدىڭ ءباسپاسوز الەمىندە وشپەستەي ءىز قالدىرعان «90-جىلدارى «ش.مۇرتازا مەن ك.سمايىلوۆتىڭ جازعان حاتتارىنىڭ» جەكە تاريحى وسىلاي باستالعان-دى.
ابىروي-بەدەلى, اتاق-داڭقى تالاي اسۋدان اسقان بۇل ەكى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ ومىرباياندىق جانە تالعام-تاڭداۋ ۇقساستىعى, ۇلتتىق مۇددەدەن جاناشىر جاقىندىعى ادام تاڭعالارلىقتاي, ولاردىڭ وردا بۇزعان مانساپتىق جانە ازاماتتىق ءوسۋ جولدارى دا ءدال سولاي قاتارلاس, وركەندى بولىپ كەلەدى.
جاس جۋرناليست كامال سمايىلوۆ «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنىڭ قاراعاندى وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى تىلشىسىنەن الماتىعا اۋىسقاندا ونىڭ ورنىنا شەرحان مۇرتازاەۆ باردى. تىپتەن ارىدەن ايتساق ولار – يت كويلەگىن بىرگە كيىپ, توزدىرعان قۇرداستار.
شىڭدالۋ مەن شەبەرلىك تالانتى شارشى توپتا شاڭ جۇقتىرمايتىنى دا راس. شامالى ۋاقىت ىشىندە شىگەسىنە قورعاسىن قۇيعانداي مىعىم دەنەلى شەرحان مۇرتازاەۆتىڭ جاستار گازەتىنىڭ قاراعاندىداعى تىلشىلىك قىزمەتى مەن سۇيەكتى ماقالالارىنىڭ جاريالانۋى, باستاماشىل ىزدەنىستەرى (باتىر ۇشقىش نۇركەن ءابدىروۆتىڭ ەرلىگىن جاڭعىرتىپ, وبلىس ورتالىعىندا ەسكەرتكىش تۇرعىزىلۋىنا تىكەلەي اتسالىسۋى, ت.ب.) جان-جاقتاعى جۋرناليستەردى وزىنە جالت قاراتقانى سونداي, مۇنى تەز اڭعارعان كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەت باسشىلارى ونى گازەتتىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە دەرەۋ شاقىرادى. بىراق ءتۇرلى سەبەپپەن ول بۇل قىزمەتكە بارمايدى.
قۇدايدىڭ كوزى بار ەكەن, كوپ ۇزاماي, كامال اعانىڭ تاسى ورگە دومالايدى. وتىزىنا دەيىن وردا بۇزعان (دالىرەك 28 جاسىندا) كامال اعا جاڭادان اشىلعان ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ تۇڭعىش باس رەداكتورى بولىپ تاعايىندالادى. سودان كەيىن ءبىلىمپاز, مىنەزى سالماقتى, ويلى, تەگى مىقتى جاس جىگىت قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى لاۋازىمىنا كوتەرىلەدى. از جىلدان سوڭ ساۋلەلى قالامگەرلىگى جانە كوش باستايتىن سيپاتى ادەبي جانە قوعامدىق ورتادا كوپشىلىكتى سۇيسىندىرگەن جاس تالانت شەرحان مۇرتازا بولسا, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ادەبي قىزمەتكەرى قىزمەتىنە اۋىسقان ەدى. ءدال وسى قىزمەتىن جايناتىپ جىبەرگەن دارىندى جۋرناليست كۇندەردىڭ كۇنىندە «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ بەكىتىلەدى. بۇل تۇستاعى «لەنينشىل جاس» مەيلىنشە حالىقشىل بولدى. سونىڭ ءسوزىن سويلەدى, جوعىن جوقتادى, بارىن باپتادى. سونىڭ ارقاسىندا تارالىمى جىلدان-جىلعا ەسەلەپ ءوستى. بىلەتىندەر ءتىپتى شيرەك ميلليونعا جەتتى-اۋ دەپ جازىپ ءجۇر.
قازاق ادەبيەتى مەن جۋرناليستيكاسىندا ۇلكەن ولجا سالعان كىلەڭ تالانتتار مەن نەبىر حاس جۇيرىكتەر حح عاسىردا «شەراعانىڭ شەكپەنىنەن شىققانبىز!» دەگەن اسىل ءسوزدى ۇلى ۇستاز ۇعىمىندا تاسقا قاشاپ جازعانداي بولدى.
سونىمەن, قوس قالامگەردىڭ ءارى جازۋشى-جۋرناليستىك جانە باسشىلىق قىزمەتتەگى ءومىربايانى 1960 جىلدان باستالىپ, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنەن ەل ەگەمەندىگىنە قول جەتكىزگەن جاڭا زامانعا جالعاستى.
بايتاق ەلىمىز بەن قوعام تاريحىندا جويىلماس ماعىنا, وشپەس ءىز قالدىرعان ش.مۇرتازا ەلىمىزدە قانداي بەتكەۇستار قوعامدىق-ساياسي گازەت-جۋرنال بار, سولاردىڭ بارلىعىندا باس رەداكتور قىزمەتىندە تەڭدەسسىز دەپ مويىندالىپ, اتى تولاسسىز ماقتانىشقا, ايبارلى ەلتۇتقاعا اينالدى. جاستار گازەتىن زور بيىك دەڭگەيگە جەتكىزگەن ونىڭ «جالىن» الماناعى (قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى دا بولعان), «قازاق ادەبيەتى» گازەتى, «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتتەرىندە بۇعان دەيىن بولماعان باس رەداكتوردىڭ قايسار دا قايراۋلى, باتىل جانە تەرەڭنەن تولعايتىن زور تۇلعاسى ايقىن تانىلدى. كەشەگى قاتىپ, سەمىپ, سىرەسكەن «سق-نى» ءبىر مەزەتتە جاڭا تۇرپاتتاعى «ەگەمەنگە» اينالدىرعانىن ايساق تا جەتكىلىكتى.
بەس كىتاپتان تۇراتىن «قىزىل جەبە» رومانى مەن «مىلتىقسىز مايدان», «41-جىلعى كەلىنشەك» پەن «قارا مارجان», «اي مەن ايشا» (ەكى كىتاپ) روماندارىن, كەرەمەت كوركەم اڭگىمەلەرىن وسىنداي قيامەت-قايىم جۇمىستا ءجۇرىپ جازعانى سۋرەتكەردىڭ حاس تالانتى مەن ەڭبەگىنىڭ سىيى بولسا كەرەك.
سونىمەن... ءبىر-بىرىنەن ونشا ۇزاپ كەتپەگەن ۋاقىتتار دا باعالى بولدى. كامال سمايىلوۆ رەسپۋبليكانىڭ باسقارۋ قىزمەتىندە يدەولوگيالىق جۇمىستىڭ قايراتكەرى, جاۋاپتى قىزمەت اياسىندا جانە سول سالانىڭ جەتەكشىسى رەتىندە بىرەگەي تۇلعاعا اينالدى. كومسومولدان كەيىن, 1964 جىلى كينەماتوگرافيا جونىندەگى كوميتەت قۇرىلىپ, سول كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولدى. 32 جاسىندا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. قازاقتىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن كينونىڭ دا ءتىلىن تاپتى. ۇلتتىق كينو ونەرىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان كوركەمفيلمدەردىڭ («قىز جىبەك», «مانشۇك تۋرالى ءان», «ەل باسىنا كۇن تۋعاندا», «اتاماننىڭ اقىرى», ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسى», «كوكسەرەك», ت.ب.) تۇسىرىلۋىنە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ەدى. ارادا پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىندە قىزمەت اتقارىپ, 42 جاسىندا كينو جونىندەگى كوميتەتكە باسشىلىق جاسادى.
ومىرلىك ۇستانىمى بەرىك ەكى قالامگەر ايتۋلى لاۋازىمدا, مينيستر دەڭگەيىندە, ياعني قازاقستاننىڭ تەلەراديوحابارلارىن تاراتۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن ءتۇرلى كەزەڭدە ابىرويلى اتقاردى.
تابيعاتىنان مىنەزگە باي, ديپلوماتيالىق دارىنى بار, ەلگەزەك, ىزدەنىمپاز, تەرەڭ ءبىلىمدى جانە كىسىلىگى مول كامال اعا كەڭەستىك ساياسات ۇستەمدىك قۇرعان زاماندا ۇلتتىق تەلەارنادان قازاق تىلىندەگى ويلى باعدارلامالاردىڭ باعىن اشتى, التىن قورعا ىرگەلى تەلەتۋىندىلاردى ازىرلەدى, جاس تەلەجۋرناليستەردى تىڭ ىزدەنىستەرگە باۋلىدى.
قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى «ەگەمەن قازاقستاننان» تەلەارنالاردىڭ قۇتتى مەكەنىنە اۋىسقان شەراعاڭ ءوزى ايتپاقشى, «قالىڭ ورماننان ينە ىزدەگەندەي» كۇيدە «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىندا قازاق ءتىلى مارتەبەسى مەن قازاق كادرلارىنىڭ بيىك دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن «ۇزاق جىلدار بويى سىرەسكەن, ابدەن سىڭىسكەن پيعىلدى تۋ ەتكەندەرمەن» اشىق كۇرەستى. «بيلەپ, توستەگەن ورنىنان جىلجۋى مۇمكىن ەمەس» دەگەن تالاي-تالاي «مىقتىلاردى» تاۋبەسىنە كەلتىرگەن-ءدى. ونى «ۇلتشىل» دەپ داۋرىققاندار دا از بولعان جوق. ءوزى دە ۇلتتىق سانا جانە ۇلتتىق مۇددە تاقىرىبىندا تۇراقتى حابار جۇرگىزدى جانە ءوزى تۇساۋىن كەسكەن «تاڭشولپان» تاڭعى سازدى باعدارلاماسى ءالى دە وتىز جىلدان بەرى سول تاۋىپ قويىلعان اۋەزدى اتاۋىمەن ارايلى تاڭ اتىرىپ, جاڭا كورەرمەندەرىمەن تولىعىپ, قاۋىشۋدا.
ءوز قاتارىنىڭ الدى بولعان كامال اعا ءتۇرلى لاۋازىمداعى پارتيا جۇمىسىنىڭ تاعدىر-تالايىندا ءارى باسشى ءارى قاراپايىم, كوپشىل, ادالدىقتان اتتاماي, اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان قالپىندا, دوس ادام ۇلگىسىندە بيىكتە ءجۇردى. جيىرما دەرەكتى كىتاپ جازدى. سولاردىڭ ىشىندە شىن مانىندەگى مادەنيەت مەنەدجەرىنىڭ ونەر مەن ءومىر جايلى تولعاۋلارى ءبىر توبە, اسىرەسە, ء«بىزدىڭ عارىش عالامات», «قازاق كينوسىنىڭ تاريحى», ء«ححى عاسىرعا ساياحات», «جەتى قىر, ءبىر سىر» سەكىلدى كىتاپتارىنىڭ قۇندىلىعى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتپاسا, ەش كەمىمەيدى.
زەينەت جاسىنا قاراي بارار جولدا «پاراسات» پەن «اقيقات» جۋرنالدارىندا باس رەداكتور بولدى. الاش مۇراتى جولىندا ايدارلى تاقىرىپتاردى جۇيەلەپ اشىق قوعامنىڭ بەتىنە شىعاردى.
قيىن-قىستاۋ كەزدە قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ توراعاسى بولىپ, جاڭاشىل باستامالارىمەن جارقىراي كورىندى. رەتى كەلگەن سوڭ ايتايىق, نەگىزگى رەسپۋبليكالىق جۋرناليستەر ۇيىمىن ادەتتە باس گازەتتىڭ رەداكتورى باسقارادى دەگەن جازىلماعان زاڭ بار. سونى شەراعاڭ «بۇزدى». «بۇل قيامەت-قايىم جۇمىستى تۇزەپ, جونگە سالۋ كامالدىڭ عانا قولىنان كەلەدى» دەپ ايقايعا باسىپ, ءىرى تۇلعاعا سەنىم ءبىلدىرىپ, ءبىراۋىزدان سايلايدى. كىشكەنتاي عانا دەتال, شتريح – مىقتىنىڭ ۇلگىسىن مويىنداتۋ عانا ەمەس, ءابيۇرلى ءىستىڭ جولىن اشۋ. سولاي بولدى دا.
زامان زيالىسىنىڭ ايبارى شەرحان مۇرتازانىڭ دەموكراتيانىڭ لەبى ەسكەن 90-جىلدارى جوعارعى كەڭەستىڭ جانە ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىق ەتەك الىپ, جەراستى مەن جەرۇستىنىڭ بايلىعى تۋ-تالاپايعا تۇسكەن 2000 جىلدارى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان تۇسىن «ۇلت مۇددەسى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن قايتالانباس قايراتكەردىڭ بولمىسىن تانىتتى» دەۋىمىز – اشىق قوعامعا ءتان ادىلەتتىلىك. كەزىندە كامال اعا دا جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى, كوميتەتتىڭ توراعاسى دا بولعان.
شەراعانىڭ ءوزى كوزى تىرىسىندە دوسى كامكەڭنىڭ ابىرويى ءۇشىن تالاي مارتە استارلاپ ايتقانىنداي, « ۇلىتاۋعا ءۇش رەت جولىم ءتۇستى» دەپ جازادى. 1999 جىلى رەسپۋبليكا سارايىندا «پرەزيدەنتكە سايلاۋشىلاردان قۇلاققاعىس» دەگەن تاقىرىپتا سويلەگەن ءسوزىن بىلاي باستايدى: ء«بىز جاقىندا جازۋشى, جۋرناليست كامال ەكەۋمىز جەزقازعان جازيراسىنا, قارت قارساقپاي, ۇلىتاۋ وڭىرىنە بارىپ قايتتىق. مەن قازىر تەك سول حالىقتان ەستىگەنىمدى ايتامىن. سايلاۋشىلار امانات ايتتى: «دۇنيەگە كەلگەن جاس ءسابي جەتىگە جەتكەنشە جەردەن تاياق جەيدى. ودان كەيىن ءشىنجاۋ, دىمكاس, مەشەل بولماسا ءجۇرىپ جۇگىرىپ كەتەدى, دەدى. – قازاقستان اتتى جاس مەملەكەت ازاتتىق العالى جەتى جىل ءوتتى. جەتى جاستان اسقانشا قازاقستان جەردەن تاياق جەگەن جوق. جەمقورلاردان, پاراقورلاردان, قورقاۋلاردان قورلىق كوردى», دەدى.
ءدال وسى سيپاتتا ءسوزىن ءارى جالعاستىرىپ, زامان سۇراقتارىن العا تارتا تۇسەدى. «ايتپاسا, ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەمەي مە؟ جۇرەك جۇتقان ادام بولماسا, مۇنى كىم ايتا الار ەدى؟ تاپ قازىر سول ەرجۇرەك قالامگەردىڭ جازعاندارىنان ءۇزىندى الىپ كەلتىرگەن جەرىن وقىعان كەيبىر ساۋىسقاننان ساق ادامدار «مىنا ايتقاندارىن ءبىز باسا المايمىز» دەگەندەرىن ەستىگەننەن كەيىن «نەسىنە قورقاسىز. بۇل ماقالالاردىڭ بارلىعى 1996-1997 جىلدارى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە باسىلعان» دەپ دايەك ايتساق, ەسىنەن تانىپ, تاڭىرقاي ما, كوزدەرى ۇياسىنان شىعىپ كەتە جازدايدى. ەرىكسىز «مىقتى ەكەن» دەيدى.
ەل اۋزىندا ەكى قالامگەردىڭ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى قوعامنىڭ ەڭ كۇيىپ تۇرعان, بەيجاي قالدىرمايتىن وزەكتى تاقىرىپتاردى قوزعاپ, سول كەزدەگى بيلىكتىڭ اتىنا شىندىقتى شىجعىرىپ باسقان قالپىندا ءوزارا جازىسقان حاتتارى ءجۇردى دەدىك. ەپيستوليارلىق جانردا جازىلعان ماقالالاردىڭ وتكىرلىگى مەن تەرەڭدىگى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قۇبىلىس بولدى. ەل ءاردايىم جالعاسىن كۇتتى.
كەيدە سول جىلدارى زەينەتكە شىققان شەراعانى رەداكتسياعا قۇرمەتپەن شاقىرىپ, شولۋشى قىزمەتىندە ءوز ارامىزدا ءجۇرۋىن قالاپ, قولقا سالعان گازەت باسشىلارىنىڭ اقىلدى ءىسى بولماسا, وسىنداي تاريحي حاتتاردىڭ تىنىسى اشىلار ما ەدى, جوق پا, دەپ تە ويلايسىڭ. ءبىر عانا وسى تاعىلىمى مول حاتتار ەمەس, 90-جىلداردىڭ بەلورتاسىنان بەرى ابزال قالامگەردىڭ قۇلاشىن كەڭگە سەرمەپ, سان الۋان تاقىرىپتا ءوندىرتىپ جازعاندارى تۇتاس ءداۋىردىڭ ايناسى جانە شەجىرەلى ءومىرىنىڭ ايعاق-ارحيۆىنە اينالدى.
باس گازەتتىڭ دە ابىرويى استى, بۇرىن-سوڭدى وقىرمان جۇرتشىلىقتىڭ مۇنشالىقتى ىقىلاستى بولماعانى انىق بايقالدى. شىن جۇرەكتەن شىققان سوزگە قاراپايىم ادامداردىڭ ايىزى قاندى, قوس قايراتكەردىڭ ءوزارا سىرلاسۋى مەن ءۇن قاتۋىن جالپى زيالى قاۋىم دا اسىعا كۇتەتىن. بەلگىلى ادەبيەتشى-عالىم شەريازدان ەلەۋكەنوۆتىڭ «قوس قالامگەرىمىز, قوس قىرانىمىز شەرحان مۇرتازا مەن كامال سمايىلوۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى ەكەۋارا جازىسقان 25 حاتىن ءيسى قازاق بولىپ وقىدىق دەسە دە سىيادى. وقىماسا, تەك وسى ماتەريال بويىنشا گازەت رەداكتسياسىنا 3 مىڭنان اسا حات تۇسە مە؟ بۇرىن-سوڭدى بولماعان بۇل حات تاسقىنى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك» دەپ قوس اۆتوردىڭ «ەلىم, ساعان ايتامىن, ەلباسى, سەن دە تىڭدا!» دەگەن اتپەن شىققان كىتابىنا قازاق پەن كلۋبىنىڭ حالىقارالىق سىيلىعىن بەرۋ كەزىندە تەبىرەنە ايتقانى ەسىمىزدە.
قازاق پۋبليتسيستيكاسى تارلانبوزدارىنىڭ ءاربىر حاتىندا قوزعالعان ماسەلەلەردىڭ بۇكپەسىز, اشىق ايتىلۋىن ماقالا تاقىرىپتارىنا دا قاراپ اڭعارۋعا بولادى. بۇل ەگەمەن – ەل ىشىندە, اينالامىزدا, جاڭا باعدارلى قوعامدا ادامي تازالىق, الەۋمەتتىك ادىلەت, ادالدىق, ۇلت پەن قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن تياناقتى ەتۋ, ادامنىڭ قۇنىن قاستەرلەۋ, مەملەكەت مۇلكىن توناعاندار مەن ۇرلاعانداردى اياۋسىز جازالاۋ, اۋىلدى قامقورلىققا الۋ, ۇلتتىق رۋح مەن ۇلتتىق-تاريحي سانانى وياتىپ, جاڭعىرتۋ جانە زاڭ ءتارتىبىنىڭ قاتال ساقتالۋىن كوزدەپ, اشىق جازۋدىڭ جانە جاريالاۋدىڭ وزىق تاجىريبەسى. ەل گازەتى «ەگەمەننىڭ» ەنشىسىندەگى بۇل حاتتار ۇلگىسى – ەلدىك مىنەزدىڭ ۇلگىسى.
كوڭىلى مۇحيتتاي كامال اعا ءوزىنىڭ سوڭعى كىتابىندا «بارىنە ۇلگەردىم» جازىپتى. شىنىندا بار ءومىرىن حالىققا ارناعان ادام وسىلاي ايتاتىن شىعار-اۋ.
شەر تولقىتقان شەراعا جان دوسى, قالامداس جامپوزى دۇنيەدەن وزعاندا, قايعىدان كۇڭىرەنە وتىرىپ جازعان ماقالاسىندا: «زاماننىڭ ديدارى مەن كەپيەتى تۋرالى سىرلارىمدى ەندى كىممەن بولىسەمىن؟ سەن تىم اقكوڭىل, ادال ەدىڭ عوي, كامال! قوعامدا بولىپ جاتقان تولايىم كەمشىلىكتەردى مەن اشىنا جازعاندا, سەن سول قوعامداعى زارۋدەي جاقسىلىقتاردى تىزبەلەپ, ماعان باسۋ ايتۋشى ەدىڭ. زاماننىڭ, قوعامنىڭ الداعى كۇندەرىندە جاقسىلىققا, اقجارقىن كۇندەرگە جەتەتىنىن دالەلدەپ, ۇدايى دا ءۇمىت وتىن جاندىراتىنسىڭ», دەپ ايتقان ەكەن.
اسىل ءسوزدىڭ يەلەرىن جاس ۇرپاق زەردەسى ەستەن شىعارمايدى دەپ سەنەمىز.
مەيرامبەك تولەپبەرگەن,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
