داۋلەت مۇحامەدجان ۇلىنىڭ سوڭعى 20 جىلدان استام ءومىرى قازاقستانمەن تىعىز بايلانىستى. تاعدىردىڭ جازۋى بولار, 1931 جىلى 10 اقپاندا الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول سانالى عۇمىرىن تۋعان جەردەن جىراقتا وتكىزدى. وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى قازاق ۇلتىنىڭ سۇتكە شىعار قايماقتارىن قالقىپ الىپ قىرىپ جىبەرگەن ستاليندىك رەپرەسسياعا ۇشىراپ, «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن تۇرمەدە ولگەن تىنىشباەۆتاي اسىلدىڭ ۇلى بولعانى ءۇشىن...
جەتىسۋدىڭ سارقاند اۋدانىندا تۋعان مۇحامەتجان تىنىشباەۆ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا پاتشالىق رەسەيدە جوعارى ءبىلىم العان وتە ساۋاتتى, ءبىلىمدى, ءوز ۇلتىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى-تۇعىن. پەتەربۋرگتە تەمىرجول ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, ەلگە كەلگەن سوڭ جەتىسۋ تەمىرجولىنىڭ ءبىر تارماعى, شىمكەنت – تۇلكىباس – اۋليەاتا ارالىعىنداعى تەمىرجولدىڭ قۇرىلىسىن سالۋعا قاتىسقان. ازامات سوعىسىنىڭ باستالۋىمەن ول جوبا اياقسىز قالىپ, ون شاقتى جىلدان كەيىن عانا جامبىلعا جەتكەن. دەگەنمەن تۇلكىباستا تاۋدى بۇزىپ, تاستى جارىپ تىنىشباەۆ سالعان سول قۇرىلىستان قالعان تاريحي ەسكەرتكىش «تىنىشباەۆ تۋننەلى» ءالى تۇر. ەل ازاماتتارى ول جەرگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتقان. تۇرار رىسقۇلوۆ پەن مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ ەسكەرتكىشى تۇلكىباس ستانساسىندا دا تۇر.
1914–1915 جىلدارى مۇحامەتجان تىنىشباەۆ بوزبالا تۇرارمەن تانىسىپ, ساۋاتتى, بىلىمگە زەرەك جاسقا اقشا بەرىپ وقۋعا جىبەرگەن دەسەدى. سودان كەيىن قازاقتىڭ ەكى ۇلى پەرزەنتىنىڭ بايلانىسى ۇزىلمەگەن. ماسكەۋدە وتىرىپ «تۇركسىب» قۇرىلىسىنا باسشىلىق جاساعان رىسقۇلوۆ وعان تىنىشباەۆتى تارتىپ قانا قويماي, قازاق ينجەنەرىنىڭ جوبالارىن قورعاپ, قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانى تاريحتان بەلگىلى. تۇركسىب قۇرىلىسىنىڭ ءون بويىندا تىنىشباەۆتىڭ قولتاڭباسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن سايراپ جاتىر. ول جولدىڭ شوقپار اسۋ ۆاريناتى, ستانسالار, ءالى كۇنگە مىزعىماي تۇرعان سۋ تارتۋ مۇنارالارى, دەپولار, ت.ت. تىنىشباەۆ جوبالاعان عيمارات كوپ. وكىنىشكە قاراي, ۇلى قۇرىلىس بىتەر-بىتپەستە ۇستالعان اسىل ازامات كەڭەس ەلى «العاشقى بەسجىلدىقتىڭ ۇلى قۇرىلىسىن» تويلاپ جاتقاندا تۇرمەدە جاتتى...
ايداۋدا ءجۇرىپ «موسكۆا – دونباسس» تەمىرجولىن سالۋعا جەگىلگەن تۇتقىن تىنىشباەۆتىڭ ارتىنان جارى ءامينا يبراگيمقىزى ءبىر جاسار ۇلى داۋلەتتى الىپ ۆورونەجگە بارادى. العاشقى جارى الماتىلىق دارىگەردىڭ قىزى گۇلباھرام شالىمبەكوۆا اۋرۋلاردى ەمدەپ ءجۇرىپ جۇقتىرىپ العان سۇزەكتەن ولەدى. ۇلى ەسكەندىر (بەلگىلى كينورەجيسسەر, وپەراتور بولعان) مەن قىزدارى فاتاناد-بانۋ جانە دينار-زادا وسى العاشقى نەكەدەن تۋعان. ءبىراز جىلدان سوڭ ۇيلەنگەن ەكىنشى جارى تىنىشباەۆتىڭ بايىرعى جولداسى, داعىستاندىق اقسۇيەكتەر اۋلەتىنەن شىققان داۋت شەيح-ءاليدىڭ قارىنداسى بولعان (اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىككە جەتكەن كسرو-نىڭ اتاقتى سەلەكتسيونەرى, كەزىندە ۇزاق جىلدار الماتى ىرگەسىندەگى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن باسقارعان). تىنىشباەۆ تۇرمەدە جاتقاندا تۋعان ۇلىن ونىڭ وتىنىشىمەن داۋلەت شەيح-الي دەپ جازعىزىپ (سۇرقيا زاماننىڭ سۇرقىن بايقاپ, اناسىنىڭ تەگىندە بولعانىن دۇرىس كورسە كەرەك), بۇكىل ءومىرىن وسى جالعىز ۇلىنا ارناعان, 5 جىل ايداۋدا ەرىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ, جانىنا جالاۋ بولعان وسى ءبىر قايسار ايەلدىڭ ەمەندەي بەرىك رۋحىنا ەرىكسىز ءتانتى بولعاندايسىز...
باشقۇرتستاندا وسكەن داۋلەت مۇحامەدجان ۇلىنىڭ ەلمەن بايلانىسى تەك بەرتىن كەلە ورنايدى. ەسىن بىلگەلى اناسى مەن ناعاشى اتاسىنىڭ ايتۋىمەن اكە تاعدىرىنا قانىق بولىپ وسكەن ول زاماننىڭ بەتى بەرى قاراعان سوڭ ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ, جەر-جەرگە حات جازىپ ءجۇرىپ, 1958 جىلى اقتالعان اكەسىنىڭ انىقتاماسىنا تەك 1970 جىلى قول جەتكىزەدى. تۋعان ەلدەن جىراقتا ءجۇرىپ-اق ءىلىم-ءبىلىمنىڭ شىڭىنا ورلەپ, اجەپتاۋىر كارەرا جاسايدى. 1954 جىلى ۋفا مۇناي ينستيتۋتىن «مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىن يگەرۋ جانە پايدالانۋ» ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, جارتى عاسىرعا جۋىق مۇناي عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ەڭبەك ەتىپ, عىلىممەن اينالىستى. 1964 جىلى ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىندا «مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىن يگەرۋ» ماماندىعى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاسا, 1998 جىلى «مۇناي كەن ورىندارىن يگەرۋۇدەرىسىندە قاباتتىق مۇنايلاردى زەرتتەۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك نەگىزدەرى جانە ولاردىڭ قاسيەتتەرىنىڭ وزگەرۋى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. 15 جىل بويى كسرو مۇناي ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ قاباتتىق مۇنايلار مەن گازداردى زەرتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ادىستەمەلىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولعانى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
باشقۇرتستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى داۋلەت شەيح-ءاليدىڭ ءبىر ارمانى – قازاقستانعا ەرتەرەك كەلمەگەنى بولىپتى. ەلىمە قىزمەت ەتىپ, بالالارىم قازاق ەلىندە وسەر ەدى دەپ وكىنىش ەتەدى ەكەن. «مەن قازاقپىن, تىنىشباەۆتىڭ ۇلىمىن» دەپ ءوزى ىزدەۋ سالماسا, الاش قايراتكەرىنىڭ وسىنداي ۇرپاعى بارىن ەل-جۇرت ەستەن شىعارىپ, ءتىپتى بىلمەگەندەي دە ەكەن. وسى جەردە مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ قارىنداسى ايسادان تۋعان جيەنى نۇرشاكەن جۇنىسقىزىنىڭ ەڭبەگىن ايتا كەتكەن ءجون. داۋلەتتەي ناعاشى اعاسىنىڭ حابارى شىققان سوڭ-اق قاراپ جاتپاي شىرىلداپ ونى ىزدەگەن اپامىز ەلگە شاقىرىپ, قۇشاق جايا قارسى الادى, اكەسىنىڭ تۋعان جەرىنە اپارىپ, اعايىنمەن قاۋىشتىرادى. جات جەردە ءوستى دەگەنمەن بويىندا قازاقتىڭ قانى, قان بولعاندا دا تىنىشباەۆتاي تەكتىنىڭ قانى بار ەمەس پە, ەلگە كەلىپ قازىعىن تاپقان اكەلى-بالالى داۋلەت مۇحامەدجان ۇلى مەن اسقار داۋلەت ۇلى (اۆياتسيا سالاسىنىڭ مامانى, دوكتورلىعىن كانادادا قورعاعان, مونرەال, فلوريدا شتاتىندا ەڭبەك ەتكەن اعىلشىن ءتىلدى عالىم) الماتىعا قونىس اۋدارىپ, تىنىشباەۆ اتىنداعى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا اكادەمياسىندا, قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ونداعان جىل جەمىستى ەڭبەك ەتتى. قبتۋ مەن ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ-دا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ جونىندەگى بىرىككەن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى. 2 مونوگرافيا, ءبىر انىقتامالىقتىڭ, 150-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ جانە اۆتورلىق كۋالىكتەردىڭ اۆتورى «كسرو مۇناي ونەركاسىبىنىڭ ۇزدىگى» اتانعان بىرەگەي تۇلعا بولدى.
ال ەلگە ورالعان سوڭ داۋلەت مۇحامەدجان ۇلى بوس ۋاقىتىن ارحيۆ اقتارىپ, اكەسىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەۋگە ارنادى. ناتيجەسىندە, الاش قايراتكەرىنىڭ بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تالاي ەڭبەگىن تاۋىپ جارىققا شىعاردى, تاريحي نەگىزدەرگە سۇيەنىپ جازىلعان بىرنەشە قۇندى كىتاپ شىعاردى. عىلىمعا, مادەنيەت پەن بىلىمگە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن 2011 جىلى «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. «قازاتك قۇرمەتتى پروفەسسورى» اتاعى بەرىلدى. ارحيۆ اقتارىپ ءجۇرىپ مۇراعاتتان اكەسىنە قاتىستى قۇجاتتاردان بولەك تۇركسىب قۇرىلىسىنا دا قاتىستى تالاي دەرەك تاپتى. سوندىقتان ۇلى قۇرىلىستىڭ مەرەيتويىنا وراي «تۇركسىبكە – 90 جىل» توسبەلگىسى وعان بەرىلگەن لايىقتى ماراپات ەدى, سونىمەن قاتار, وسىناۋ الىپ قۇرىلىستى سالۋشىلار مەن جوبالاۋشىلار قاتارىندا بولعان جالعىز قازاق ينجەنەرىنىڭ ەڭبەگى توقسان جىلدان كەيىن باعاسىن الىپ, ۇلىنا قايتىپ جاتقانداي ەدى...
داۋلەت مۇحامەدجان ۇلى تولىپ جاتقان ماراپاتتارىنىڭ ىشىندە وسى تۇركسىبتىڭ مەرەيتويلىق مەدالى مەن «قۇرمەتتى تەمىرجولشى» سالالىق توسبەلگىسىنە ايرىقشا قۇرمەتپەن قارايتىنىن كوزىمىز كوردى. «بۇل – ماعان بەرىلگەن اكەمنىڭ ناگرادالارى» دەيتىن جارىقتىق.
جالپى, اكەلى-بالالى تىنىشباەۆتار تۋرالى ساعاتتاپ اڭگىمە ايتۋعا بولادى. سوناۋ پاتشالىق رەسەي كەزىندە مەملەكەتتىك دۋمانىڭ دەپۋتاتى بولعان ساناۋلى قازاقتىڭ ءبىرى, كەيىن قوقان اۆتونومياسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى, الاشوردا ۇكىمەتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي, عىلىمي, مادەني جانە اعارتۋشىلىق ەڭبەكتەرىنەن بولەك, كاسىبي تەمىرجولشى رەتىندەگى ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى ءالى دە تولىق زەرتتەلگەن جوق. جەتىسۋ مەن تۇركسىب تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسىنان بولەك, ورتا ازيا تەمىر جولىنا ەڭبەگى ءسىڭىپ, ءامۋداريادان وتەتىن كوپىر قۇرىلىسى مەن «اشحاباد – تاشكەنت» تەمىرجولىنىڭ ءاندىجان تەلىمىندە دە قولتاڭباسى قالعانىن, 1932–1936 جىلدارى بەس جىل ايداۋدا ءجۇرىپ «موسكۆا – دونباسس» تەمىرجولىن سالۋعا قاتىسقان سوڭ ەلگە ورالىپ, 1937 جىلى «گۋرەۆ – قاندىاعاش» قۇرىلىسىندا دا ەڭبەك ەتكەنىن ءاتۇستى عانا بىلەمىز. سول قۇرىلىستا جۇرگەندە تاعى دا ۇستالىپ, ۇزاق جىل ايداۋدا ءجۇرىپ, اۋىر ەڭبەكتەن قاجىپ مۇجىلگەن جان تاشكەنت تۇرمەسىندە ولەدى...
داۋلەت مۇحامەدجان ۇلى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن امەريكادا وتكىزدى. زايىبى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, دارىگەر قىزىنىڭ قاراۋىندا بولدى. ەلگە سوڭعى رەت 2021 جىلى كەلىپ, الماتى مەن استانادا ايالدادى. 94 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزعان قارت عالىم ۇلى مەن قىزىنا «ەلمەن بايلانىستى ۇزبەڭدەر, الماتىداعى ءۇي ساتىلماسىن, ءتۇبى نەمەرەم ورالادى» دەپ وسيەت ەتىپتى دەسەدى...
مەرۋەرت ومىرزاقوۆا
