جاڭا زاڭ قالاي جۇمىس ىستەپ جاتىر؟

ءبىراز نورما الىنىپ تاستالدى

وسى تاقىرىپ بويىنشا جۋرنا­ليس­تىك زەرتتەۋ بارىسىندا ءبىراز عا­لىممەن تىلدەستىك. كوبى اتى-ءجونىن اشىق كورسەتىپ, پىكىرىن جا­ريا­لاۋعا قارسىلىق تانىتتى. سول رەس­پوندەنتتەردىڭ بارىنە دەرلىك ورتاق ءبىر جاۋاپ كەزدەستى, بۇل – ء«بىز ايتقان ءبىراز وي زاڭعا ەنگىزىلمەدى» دەگەن مازمۇنداعى ءسوز.

زاڭدى ازىرلەۋمەن تىكەلەي اينا­لىسقان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­نيسترلىگىنە قاراستى عىلىم كوميتەتى­نىڭ توراعاسى عالىمجان جان­قۋاتوۆ وسى ماسەلەگە: «زاڭدى ازىر­لەۋ بارىسىندا جۇمىس توبى قۇ­رىلىپ, عىلىمي, ساراپتامالىق, بيز­نەس-قوعامداستىقتار وكىلدەرى­نىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلا­نىپ, ۇسى­نىستارى ەسكەرىلگەن ەدى. الايدا مەملەكەتتىك ۇيىمدارمەن, پارلا­مەنت­تە كەلىسۋ بارىسىندا ءبىراز نورما الى­نىپ تاستالدى. سونىمەن قا­تار قازىرگى ۋاقىتتا پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ قاراۋىنا «عىلىم جانە تەحنو­لو­گيالىق ساياسات ماسەلەلەرى بو­يىن­شا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەن­گىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى الىندى. اتالعان زاڭ جوباسى اياسىندا زاڭعا ەنگىزىلمەي قالعان نورمالار قايتا قارالىپ, عىلىمي قاۋىمداستىقپەن تالقىلانادى», دەپ جاۋاپ بەردى.

ءتيىمدى تۇستارى

كوميتەت توراعاسى زاڭ جوباسىن تال­قىلاۋلاردا ايتىلعان كوپ وي ەنگى­زىل­مەگەنىمەن, قازىر قولدانىستاعى قۇ­جاتتا عىلىمي جۇرتشىلىققا, وتان­دىق عى­لىمدى دامىتۋعا ارنالعان وتە ورىن­دى باپ­تار بار ەكەنىن اتاپ كور­سەت­تى. سونىڭ ءبىرىن­شىسى – «عىلىم جانە تەح­نولوگيالىق ساياسات» زاڭى­نىڭ 28-بابى. بۇل باپتا عىلىمي قىزمەتتى ىنتالاندىرۋ جانە عالىمداردىڭ الەۋ­مەتتىك قورعالۋىن قام­تاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ەلدىڭ جەتەكشى عالىمدارىن الەۋمەتتىك قولداۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن «قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور (دوتسەنت)» اتاعى ءۇشىن 25 ەسەگە دەيىن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە, «پروفەسسور» اتاعى ءۇشىن رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتتەن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجى­ري­بە­لىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى ورىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنا, عى­لىمي قىزمەتكەرلەرگە 50 ەسەگە دەيىن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتە قوسىمشا اقى بەلگىلەۋ كوزدەلگەن.

«زاڭنىڭ 29-بابىندا عىلىمي جۇمىس­تاردى اياقتاۋ ءۇشىن عىلىمي ۇيىمدار مەن جوعارى جانە (نەمەسە) جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جەتەكشى عالىمدارعا ءبىر جىلعا دەيىن اقىلى شىعارماشىلىق دەمالىس بەرۋ قۇقىعى ەنگىزىلەدى. 30-بابىندا عالىمدارعا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا قۇقىق بەرىلدى. ال 39-باپتا عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىز­مەت سۋبەكتىلەرىنە عىلىمي-زەرت­تەۋ, عىلىمي-تەحنيكالىق, تا­جىري­بەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىس­تارعا ارنالعان شىعىستار بويىن­شا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن سا­لىق شەگەرىمدەرىن بەرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ىنتالاندىرۋ شارالارى قاراستىرىل­عان. شارالار عىلىمي-تەحنيكالىق جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا, عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت نا­تي­جەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ وسۋىنە باعىتتالعان», دەدى كوميتەت باسشىسى. ع.جانقۋاتوۆتىڭ جاۋابىندا جازىلعان­داي, ەكىنشى ءتيىمدى تۇسىن زاڭنىڭ 16-بابى­نان تابۋعا بولادى. وندا مەملەكەتتىڭ عىلى­مي-تەحنولوگيالىق جانە ەكونومي­كا­لىق ساياساتىنىڭ ءوزارا بايلانىسى ماقساتىندا يدەيادان سەريالىق وندىرىسكە دەيىنگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى ىسكە اسىرۋعا ۇسىنىلاتىن نەگىزدىلىك پەن تەحنولوگيالىق ازىرلىكتى (TRL) باعالاۋدىڭ جاڭا تەتىگى (TRL – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاس­تىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە پايدالانىلاتىن تەحنولوگيالىق ازىرلىكتىڭ دەڭگەيلەرى) ەنگىزىلدى. وسىلايشا, دامى­عان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە قازاق­ستاننىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق ساياساتى الەمدىك تەحنولوگيالىق كوشباس­شىلارعا قاتىستى يننوۆاتسيالىق الشاق­تىقتى قىسقارتۋعا باعىتتالادى. ءۇشىن­شى. زاڭدا عىلىم جانە تەحنولوگيا­لار سالاسىنداعى باعدارلامالار بويىن­شا بىرىڭعاي تەرەزە بولاتىن جانە يننو­ۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى (بيزنەس-ينكۋباتورلاردى, كوممەر­تسيا­لاندىرۋ ورتالىقتارىن, تەحنو­پارك­تەر مەن كون­س­ترۋكتورلىق بيۋرو­لار­دى قۇرۋ جانە ۆەن­چۋرلىك قارجى­لان­دىرۋدى تارتۋ جونىندەگى جەكە باس­تامالاردى قولداۋدى) جۇزەگە اسى­را­تىن عىلىم قورىنىڭ فۋنكتسيو­نال­­دىعى كۇشەي­تىلگەن جەكە 45-باپ بار.

ء«تورتىنشى. زاڭنامالىق دەڭگەيدە زاڭنىڭ 24-بابىندا عىلىمي جەتىستىك­تەرگە, يننوۆاتسيالار نارىعىنا جانە جاڭا تەحنولوگيالارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ ماقساتىندا عىلىمي-تەحنيكا­لىق اقپاراتتى جيناۋ, وڭدەۋ, تالداۋ جو­نىندەگى تەتىك ايقىندالعان ءارى وسى جۇ­مىستى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدى ايقىن­داۋ كوزدەلگەن. عىلىمي-تەحنيكا­لىق اقپاراتتىڭ مونيتورينگى عىلى­مي ۇدەرىستى اقپاراتتىق-تالدامالىق سۇيە­مەلدەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەدى, بۇل ءسوزسىز عىلىم مەن يننو­ۆا­تسيالار دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعىنا ىق­پال ەتەدى, سونداي-اق ەلدەگى عىلىمدى باس­­قارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى, عى­لىمي سالانى تسيفرلىق ەكونوميكانىڭ تو­لىققاندى سەگمەنتىنە اينالدىرادى», دەدى ع.جانقۋاتوۆ.

عالىمداردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى جۇيەلەنبەگەن

بيىل قابىلدانعان وسى زاڭدا ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنا ارنالعان ارنايى تاراۋ, باپتار قاراستىرىلدى. 3-تاراۋداعى 11-باپتىڭ 3-تارماعىندا اكادەميانى جالعىز جوعارى عىلىمي ۇيىم دەپ كور­سەتسە, 4-تاراۋدىڭ ­15-بابى «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى» دەپ اتالادى. سول باپتا, وسى­عان دەيىن ءبىراز ساراپشى ايتقانداي, اكا­دەميا­نىڭ قۇزىرەتتەرى كەڭەيتىلگەن, ناقتىلان­عان. وسىعان قاراماستان, ۇلت­تىق عىلىم اكا­دەميا­سى جانىنان قۇرىل­عان جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ ومبۋدس­مەنى, قۇقىقتانۋ بو­يىنشا PhD ءمۇسىلىم حاسەنوۆ اتال­­عان زاڭدا ءالى دە كەمشىلىكتەر مەن جەتىس­پەۋشىلىكتەر بار ەكەنىن جەتكىزدى.

«عىلىم جانە تەحنولوگيالىق سايا­سات تۋرالى» زاڭدا ۇلتتىق عىلى­مي جۇيە­نىڭ جۇمىس ىستەۋى مەن دامۋ تەتىكتەرى قۇ­رىلعان. دەگەنمەن زاڭدا عالىم­دار مەن عىلىمي قىزمەت­كەرلەردىڭ قۇ­قىقتىق مارتەبە­سىنە ارنالعان جەكە تاراۋ جوق, ولاردىڭ قۇقىقتارى جەكەلەگەن نورمالاردا ايتىلادى, بىراق جۇيەلەنبەگەن جانە كەپىلدىكتەرمەن قامتاماسىز ەتىلمە­گەن, قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تە­تىگى ەنگىزىلمەگەن. ايتالىق, تمد دەڭ­گەيىندە 2008 جىلى تمد-عا قا­تىسۋشى مەملە­كەتتەر­دىڭ پار­لا­مەنتارالىق اسسامبلەيا­سى قابىلداعان «عالىم جانە عىلىمي قىزمەتكەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» مودەل­دىك زاڭ بار. وندا عالىمنىڭ مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى مەن ءرولى اتالادى. بۇل رەتتە ءبىلىم تۋرالى ارنايى سالالىق زاڭنىڭ بولعانىنا قاراماستان, «پەداگوگ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدان­عا­نى جاقسى مىسال بولا الادى. قازاقستان عىلىمىندا ءتۇيىندى تۇيتكىلدەر بار. مۇن­دا ەڭ الدىمەن, تەك شەتەلگە عانا ەمەس, جالپى ماماندىقتان دا كادر­لار­دىڭ كەتۋىن وزەكتى ۇلكەن دەۋگە بولادى. عىلىمدى دامىتۋ تۇجى­رىمداماسىنا ساي­كەس, كەيىنگى 30 جىل­دا عالىمدار سانى ەكى ەسەگە (1991 جىلى­­ 40 800-دەن 2021 جىلى 22 600-گە دەيىن) قىس­قاردى, بۇل عالىمداردىڭ تۇ­­راق­سىز جانە تومەن جا­لاقىسىنا باي­لانىس­تى. سول سەبەپتەن دە جاستار عىلىمعا بەت بۇرا بەرمەيدى, وسىدان دا عىلىم سالاسىنا كادر تارتۋدىڭ تومەن ءۇردىسى ساقتالىپ وتىر, سوندىقتان دا كادرلاردىڭ «قارتايۋى» قازىرگە دەيىن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر. مىنە, وسىدان عالىمدار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتىق مارتە­بەسىن نىعايتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. قازاقستان عالىمدارىنىڭ ءوز زاڭدى وكىلى بولۋى قاجەت», دەيدى پروفەسسور م.حاسەنوۆ.

ونىڭ ويىنشا, قازاقستان عالىم­­دارىنىڭ ءوز زاڭدى وكىلى بولۋعا زاڭ شەڭ­بەرىندە ەرەكشە مار­تە­بە­گە يە بولعان, جو­عارى عىلىمي ۇيىم­عا اينالعان ۇلتتىق عىلىم اكا­دەميا­سى وتە قولايلى, بىراق عى­لى­مي قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءتيىستى قورعاۋ­دى قامتاماسىز ەتەتىن ناقتى تەتىك­تەرى جوق. بۇگىندە اكادەميا تەك كونسۋل­تاتيۆتىك مارتەبەگە يە, ۇيىمنىڭ وكى­لەتتىكتەرىنە ساراپتاما مەن تال­داۋ, زەرتتەۋلەر جۇر­گىزۋ جانە ۇسىنىس­تار ازىرلەۋ, جۋرنالدار شىعارۋ, كون­كۋرستار وتكىزۋ كىرەدى. الايدا اكا­دەميانىڭ مەملەكەتتىك ور­گان­دار­دان تاۋەلسىزدىگىنە كەپىلدىك جوق (قار­جى­لاندىرۋدى حقكو عىلىم كوميتەتىنە قىزمەت كورسەتۋ اياسىندا الادى) جانە عىلىمي قوعامداستىقتىڭ مۇددەلەرىن, سون­داي-اق عالىمداردى قورعاۋعا وكى­لەت­تىگى جوق. عالىمدار مەن عىلىمي قىز­مەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەك بۇزۋشىلىقتاردىڭ ەداۋىر بولىگىن الاتىن ەڭبەك قۇقىقتارى عانا ەمەس, بۇل – زياتكەرلىك قۇقىقتار, اكا­دەميا­لىق بوستاندىقتار, عىلىمي باي­قاۋلارعا قاتىستى ماسەلەلەر, باس­­قاشا­ ايتقاندا, عالىمدار مەن عىلى­مي قىزمەتكەرلەردىڭ زاڭدى وكىلىنىڭ مانداتى كاسىپوداقتارعا قاراعاندا الدەقايدا كەڭ جانە اۋقىمدى.

«وسىعان سۇيەنە وتىرىپ ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن, بىرىنشىدەن, عالىمدار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتىق مار­تەبەسى تۋرالى جەكە زاڭ نەمەسە «عى­لىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرا­لى» قول­­دانىستاعى بەيىندىك زاڭ­عا جەكە تا­راۋ ەن­گىزۋدى ۇسىنامىن. بۇل ءۇشىن اتالعان زاڭ مەم­لەكەتتىك شە­شىمدەر قابىلداۋدىڭ عى­لىمي نەگىز­دىلىگى, اكادەميالىق ەركىن­دىك جانە اكا­­دە­ميالىق ادالدىق قاعيداتى­مەن تو­لىق­­تىرىلۋى كەرەك, ونسىز عىلىم­نىڭ تو­­لىققاندى دامۋىن ەلەس­تەتۋ مۇم­كىن ەمەس.

مۇندا عىلىمي, عىلىمي-تەح­نيكا­لىق كادرلاردىڭ ءال-اۋقاتىن, ولاردىڭ الەۋ­مەتتىك, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق قورعا­لۋىن قامتاماسىز ەتۋ; عىلىمي ازىرلەمە­لەر مەن يدەيالاردى ساقتاپ جالعاستىرا­تىن عىلىمي مەكتەپتەردى قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ جولىمەن عىلىمي كادر­لاردى دايارلاۋدا سا­باقتاستىقتى قامتاما­سىز ەتۋ; عى­لىمي جانە عىلىمي-تەحنيكا­لىق قىز­مەتتى كوتەرمەلەۋ, تالانتتى جاس عالىم­دار­دى ىرىكتەۋ, كوتەرمەلەۋ جۇيە­سىن قۇرۋ سەكىلدى ماڭىزدى مىندەتتەر بەل­گىلەنۋى قاجەت. جوعارىدا اتالعان قاعي­داتتار مەن مىندەتتەردى ەنگىزۋ عىلىم سالا­سىن­داعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىز­دە­رىن نىعايتۋعا, عالىمداردىڭ بەدە­لىن ارت­تىرۋعا ىقپال ەتەدى», دەدى ومبۋدسمەن.

م.حاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭدا ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانىنان جۇمىس ىستەيتىن ارنايى لاۋازىمدى تۇلعا – عالىمدار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەر­دىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل (عىلى­مي ومبۋدسمەن) بولۋى كەرەك. قازاقستان­دا ومبۋدسمەن ينستيتۋتى وڭ ناتيجەلەر كورسەتتى, بۇل – بالالار ومبۋدسمەنى, الەۋ­مەتتىك ومبۋدسمەن, بيزنەس-ومبۋد­سمەن, ينۆەستيتسيالىق ومبۋدسمەن, ساقتان­دىرۋ ومبۋدسمەنى جانە باسقالار. وسى قاتار­دى عىلىمي ومبۋدسمەنمەن تولىقتى­رۋ عالىمدار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەر­دىڭ جاعدا­يىن جاقسارتادى, مەملەكەتتىڭ وسى كاسىپ وكىلدەرىنە دەگەن قامقورلىعىن كورسەتەدى.

كوميتەت جوبالاردى قارجىلاندىرماۋى كەرەك

ال عالىم, Nazarbayev University قا­ۋىم­داستىرىلعان پروفەسسورى قۋا­نىش ەرعاليەۆ «عىلىم جانە تەحنولوگيا­لىق ساياسات تۋرالى» زاڭىنىڭ دەر كە­زىندە قابىلدانعانىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, بۇل قۇجات عىلىم سالاسىن دامىتۋدا, ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىلىگىن ارت­تىرۋدا وتە ماڭىزدى. جاڭا زاڭ­دى قابىلدايتىن ۋاقىت كەلگەن ەدى, ويت­كەنى بۇرىنعى زاڭ 10 جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن جازىلعان. قازىرگى تاڭدا عى­لىمعا كوزقاراس وزگەردى. عىلىممەن اينا­لى­سۋدىڭ دا ءادىس-تاسىلدەرى جاڭاردى.

«اتالعان زاڭ عىلىمي جەتىستىك­تەر­­دىڭ ناتيجەلەرىن ەنگىزۋ جونىن­دەگى تەحنو­لوگيالىق ساياساتتى ىسكە اسى­رۋعا, سون­داي-اق عىلىمي قىزمەت­تىڭ ستراتەگيا­لىق, كاسىبي, الەۋ­مەت­تىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە با­عىت­تالعان. تەحنولوگيالىق دايىندىق­تى (TRL) باعالاۋدىڭ جاڭا تەتىگى عىلىمي-وندىرىستىك تسيكل مەن كوم­مەرتسيالاندىرۋدىڭ بارلىق كەزەڭىن قولداۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى. ارينە, بۇل ماسەلەگە قاتىستى عالىمدار ءتۇرلى پىكىر ايتىپ جاتىر. عىلىمي زەرتتەۋلەر, ما­قالالار قازىر بىردەن ناتيجە بەر­مەۋى مۇمكىن, بىراق باعىت-باعدار بەرۋدە بۇل وتە ماڭىز­دى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق عىلىمي-تەحني­كالىق اقپارات ورتالىعىن قۇرۋ ماسەلەسىن دە ءبىراز ۋاقىتتان بەرى كوتەرىپ كەلەمىز. ويتكەنى قازىرگى تاڭدا عىلىم سالاسىندا اناليتيكا جاساۋ اسا ماڭىزدى. عىلىمي جەتىستىكتەردى, يننوۆاتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالار نارىعىن مونيتورينگتەۋ ماقساتىندا عىلىمي-تەحنيكالىق اق­پاراتتى جيناۋ, وڭدەۋ جانە تالداۋ بويىن­شا جاڭا مەحانيزم ەنگىزىلدى. عىلىمي-تەحنيكالىق اقپاراتتىڭ مونيتورين­گى عىلىمي ۇدەرىستى اقپاراتتىق-تالدامال­ىق سۇيەمەلدەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ق.ەرعاليەۆ.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, جاڭا زاڭدا عىلىم قورىنىڭ تەحنولوگيالار­دى كوم­مەر­تسيالاندىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنت­تىك رەتىندەگى مارتەبەسى كەڭەيتىلدى. قور عى­لىم جانە تەحنولوگيالار سالا­سىن­دا­عى باعدارلامالار بويىنشا بىر­ىڭ­عاي تەرەزە بولىپ, يننوۆاتسيالىق ين­فرا­قۇ­رىلىمداردى قولداۋدى جۇزەگە اسى­را­دى, سونىمەن قاتار ۆەنچۋرلىك قارجى­لان­دىرۋدى تارتاتىن بولادى. جال­پى, عى­لىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­نيستر­لىگى, عىلىم كوميتەتى عىلىمي جوبا­لاردى قار­جى­لاندىرۋمەن اينالىسپاۋى كەرەك. ياعني مي­نيسترلىك زاڭدارمەن, ساياساتپەن اينا­لىسسا, ۆەدومستۆوعا قاراستى ۇيىم اكىم­شىلىك جۇمىستارمەن اينالىسۋى قاجەت. مۇنداي يدەيانى ءبىز بۇرىننان ايتىپ كەلە­مىز, بۇل حالىقارالىق تاجىريبەدە بار. الداعى ۋاقىتتا زاڭعا سايكەس 90-نان اسا زاڭنامالىق اكتى, بۇيرىقتار قابىل­دانادى. وسى رەتتە ايتارىم, عى­لىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى, عىلىم كو­ميتەتى زاڭنامالىق اكتىلەردى, ەرەجەلەردى قوعاممەن, عالىمدارمەن بىر­لەسە دايىنداپ, اكادەميالىق ورتا وكىلدەرىنىڭ دە ويىن ەسەپكە الۋعا ءتيىس. بيىل گرانت­تىق قارجىلاندىرۋعا قا­تىستى ەرەجەلەر قابىلدانعاندا وعان دەيىن عالىمدار­دىڭ پىكىرى ەسكە­رىلمەگەندەي بولدى. سوندىق­تان قوعام­نىڭ ويىن, سالا ساراپشىلارى­نىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ ماڭىزدى.