ەڭ اۋەلى قاداپ ايتارىمىز, سۇلەيمەن مامەتتىڭ جازۋشى رەتىندە ءسوز ونەرىن قاپىسىز مەڭگەرگەندىگى, وسى ورايداعى كوزدەگەن نىسانادان ءمۇلت كەتپەس سوزمەرگەندىگى مەن كوزمەرگەندىگى. ءبىر قاناتى جۋرناليستيكا بولا تۇرا, اۆتوردىڭ كوركەم پروزاسىنان پۋبليتسيستيكانىڭ ۇشقىنىن دا بايقامايسىز. وسى سۋرەتكەرلىك قىرى جالپى كىتاپتى, ونداعى كوركەم حيكاياتتار مەن اڭگىمەلەردى بارىنشا تارتىمدى ءھام وقىلىمدى ەتە تۇسكەن. بۇل شىعارمالاردا ايشىقتالا باياندالعان سوناۋ جىلدارداعى, قيىن-قىستاۋ كەزدەردەگى انالار مەن اجەلەر, تۇپتەپ كەلگەندە, قازاق ايەلى شەككەن تاعدىر تاۋقىمەتى, الۋان ءتۇرلى كەيىپكەرلەردىڭ بولمىس-بىتىمىمەن, قيلى-قيلى بەينەسىمەن تۇزدىقتالعان ودان بەرگى وتپەلى كەزەڭنىڭ كورىنىس-كەيىپتەرى, ادام تاعدىرى, قارا قازانداي قايناعان تىرشىلىك ورتاسى جان تولقىتادى, وقىرماندى استە بەيجاي قالدىرمايدى.
كىتاپتى اشىپ تۇرعان «جالقى» حيكاياتىنىڭ فيلوسوفياسى – جالعىزدىق. ءساندىبالانى جاستايىنان ومىرباقيعا سوزىلار جالعىزدىق تاقسىرەتىنە دۋشار ەتكەن نەندەي جاعداي؟ سورىن قايناتقان كىم؟ قىرىق جىل بويى قىرسىقتان ارىلمايتىنداي بۇل بەيباق ايەل كىمگە نە جازدى؟ جالعىز ۇلىنان ايرىلعان جالعىزدىعىنا جان-جۇرەگى قايتىپ شىداس بەردى؟ ءيا, حيكاياتتا جان تولعانتار سۇراق كوپ. جاۋابى دا وسى پسيحولوگيالىق ءىنجۋ-مارجان ءيىرىمى مول حيكاياتتىڭ ىشىندە. ءساندىبالانىڭ بالالىق شاعى كۇللى ەلدى جايلاعان, اكە-شەشەسى مەن باۋىرلارىن جالماعان اشتىق دەگەن الاپاتپەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بالا كۇنىنەن-اق زامانىنان جوقشىلىقتى دا, جامان ادامداردان ءجابىر-جاپانى دا كوپ كوردى. ەندى ەس جيىپ, ەتەگىن جابا بەرگەن كەزدە قىرعىن سوعىس باستالىپ, مايدانعا اتتانعان ەر ازاماتى سول كەتكەننەن مول كەتتى. وكسۋمەن ءومىر ءوتتى. كارىلىك جەتتى. بۇل ەندى, قىسقا فابۋلا, مازمۇنى عانا. حي كاياتتا قازاق اۋىلىنىڭ قوڭتورعاي تىرلىگى, سالت-ءداستۇرى, قۋانىشتى مەزەتتەرى, ءۇمىت-ارماندارى, ارقيلى تاعدىرلار, دالا تابيعاتىنىڭ توسىن مىنەزدەرى قوسىلا ءورىلىپ, كەڭىنەن قامتىلا سۋرەتتەلەدى. وتكەن ءومىردىڭ كوركەم شەجىرەلى, مۇڭدى سۇگىرەتى. شىعارمانىڭ مايەككە مالىنعان ءتىل شۇرايى دا, مۇدىرمەس تە كىدىرمەس مانەر-ماشىعى دا سوعان ساي.
جوعالعان كىشكەنتاي ۇل دوسجان, اناسى ءساندىبالا ءبىراز جاسقا جەتىپ, ۇلىنىڭ ولگەنىنە سەنبەي, شەرلەنە كۇتۋمەن ءجۇرىپ قايتىس بولعاننان كەيىن قىرعىز اعايىنداردىڭ اراسىنان تابىلادى. رۋح ولمەيدى, سۇيەك ۇزىلمەيدى, ءومىر جالعاسادى.
استارىنا ۇڭىلە الساق, وسىدان كەيىنگى «ەي, شال!» حيكاياتىنىڭ اتاۋىندا دا كوپ ءمان جاتىر. كۇنى كەشە كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاندا حالىقتىڭ سۇراۋسىز بايلىعىن يەمدەنىپ, كەنەتتەن كوكتەن تۇسە قالعان يەن داۋلەتكە ماستانىپ, كەۋدەلەرىنە نان پىسكەن, جاۋىرىندارىنا جال بىتكەن كوردەمشەلەر ادامدىق قاسيەتتەن دە ءاپ-ساتتە جۇرداي بولىپ قالادى ەكەن. جاسى ۇلكەندى سىيلاۋدى ۇمىتقان, اقساقالدى اقساقال دەپ بىلمەيدى. دورەكى, دوكىرلىگى, تاسىراڭداعان تاسىرلىعى شەكتەن شىعادى, اقىرى, شەكەسىنە ءتيىپ تىنادى. ءومىر ونداي جەتەسىزدى ورنىنا قويادى.
بۇدان كەيىنگى «تورقا توپىراق» حيكاياتى نارىق زامانىنىڭ ناۋبەتتەرىنە باسقا قىرىنان كەلەدى. ءاي دەر اجە, قوي دەر قوجا جوق جاڭا ءداۋىر باستالا سالا جەكەشەلەنىپ كەتكەن ءبىر مەكەمەنىڭ باستىق اتاۋلىعا جاعىنىپ-جالپايۋ جانىنا جات ءبىر ءبولىم باسشىسى جۇمىستان قۋىلعانىمەن قويماي, كۇشتىنىڭ ديىرمەن تارتقان دۇمىمەن سوتتالا جازداپ, اقىرى, بازارداعى اربا سۇيرەۋشىلىك تە بۇيىرماي, وتباسى-بالا-شاعاسىنىڭ ناپاقاسىن كور قازۋشى بولىپ تابادى. بۇعان دەيىن نەشە ءتۇرلى ماشاقاتتان وتەدى. ءبارى اقيقات جايلار, ءومىردىڭ اششى شىندىعى. ايتكەنمەن, كورگەن-تۇيگەنى مەن توقىعانى مول جازۋشىنىڭ تاڭعالدىراتىن ءتۇيىندى شەشىمى حيكاياتتىڭ سوڭىنا ساقتالىپتى. كور قازۋشىلىق كاسىبىنىڭ ءۇشىنشى جىلىندا كەيىپكەر توسىن سۇمدىققا تاپ كەلەدى. باسىندا بايقاماپتى, اينالاسىنداعى ادامدارعا, اڭگىمە-دۇكەنگە كوز سالىپ, قۇلاعىن تۇرسە, ءوزىن جۇمىستان قۋعان بۇرىنعى وركوكىرەك باستىعىن ءوز قولىمەن جەرلەپ جاتىر ەكەن. ەرنىن قىرشىپ الىپ, ەسىن ارەڭ جيدى. ءتىلى بايلانىپ قالعانداي. وسى سۋرەتتەۋىندە سۇلەيمەن مامەت حاكىم ابايدىڭ:
«ادامزات – بۇگىن ادام, ەرتەڭ توپىراق,
بۇگىنگى ءومىر جارقىلداپ الدار بىراق.
ەرتەڭ ءوزىڭ قايداسىڭ, بىلەمىسىڭ,
ولمەك ءۇشىن تۋعانسىڭ, ويلا, شىراق», دەگەن ماڭگى ولمەس تاعىلىمىن ەسكە سالىپ تۇرعانداي.
جازۋشى جانىنا جاقىن تاقىرىپتار ارقاۋىن ۇزبەي, شاعىن اڭگىمەلەرىندە دە ۇيلەسىمدى جالعاسىن تاۋىپتى. قازاق قايدا بارادى؟ اۋىل مەن قالا قازاعى اراسىنداعى الشاقتاپ بارا جاتقان ايىرماشىلىق. تۋىستىق قاتىناستار, بۇرىنعى سىيلاستىق پەن باۋىرلاستىق نەگە سۋيدى؟ جارعا جىعار جيركەنىشتى مەنمەندىك. تىپتەن تۋعان اكەسىنىڭ ءوزى بالاسىنىڭ ۇيىنەن جىلۋ تاپپايتىن, نەمەرەلەرىن ەمىرەنىپ ەركەلەتە المايتىن قاتىباستىق قايدان شىققان؟ «قوش, قاراعىم...», «جەر بەسىك», «جۇرتتا قالعان تارعىل قانشىق» اڭگىمەلەرىندە بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ, زامانىمىزدىڭ, قوعامىمىزدىڭ قانى سورعالاي ۋشىققان وسىنداي زارلىق جايلارى اسا شىنايى بەينەلەنگەن. قالامگەر شەبەرلىگى بۇل رەتتە دە تايپالعان جۇيرىك جورعاسىنان جاڭىلمايدى. ءار اڭگىمەدە ءوز دەڭگەيىندەگى تيپتىك, جيىنتىق بەينەلەر جاسايدى. قۇددى سول ورتاعا ءتۇسىپ, كەيىپكەرلەرمەن بىرگە قۋانىپ, بىرگە مۇڭايعانداي كۇي كەشەسىڭ.
ايتقانىمىزداي, كىتاپتىڭ ەكىنشى ءبولىمى – ەسسەلەر. ءيا, قازىرگى قازاق جۋرناليستيكاسى مەن كوسەمسوزىندە سۇلەيمەن مامەتتىڭ ورنى ەرەك, جوسىنى بولەك. ەڭ باستىسى, بۇل ازاماتتا ۇلتىن سۇيەتىن ۇلكەن جۇرەك بار. سول سەبەپتەن دە, احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇلاعاتىمەن, ەڭ اۋەلى ۇلتقا كەرەكتىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, قازاققا پايدالىنى قارپيتىنىن, ءار ماقالاسىن ىزەرلى ىزدەنىسپەن تولعايتىنىن بۇرىننان بىلەتىن ەدىك. قولىمىزداعى كىتاپقا كىرگەن ەسسەلەرىندە ۇلتىمىزدىڭ جاقسىلارى مەن جايساڭدارى, ولاردىڭ ونەگەگە تولى ءومىر جولى, ەلى ءۇشىن اتقارعان جانسەبىل قىزمەتتەرى, اسىرەسە, جاستارىمىزعا, كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ تارتىلادى.
وسى ورايدا «ۇلت قىزمەتشىلەرى» دەگەن ورتاق تاقىرىپپەن ۇسىنىلعان سالقار توپتاماداعى قازاقتىڭ ءۇش بايتەرەگى: قازاق كوركەمونەرىن كوگەرتكەن تەمىربەك جۇرگەنوۆ, مانساپقا ەمەس, ۇلت ماقساتىنا قىزمەت ەتكەن ءىلياس وماروۆ, نامىس ۇلى, ورەن جۇيرىك وزبەكالى جانىبەكوۆ تۋرالى تولعامدى ەسسەلەردى كىم-كىمنىڭ دە ەرەكشە ىقىلاسپەن ىنتىزارلانا وقيتىنى ءسوزسىز. اۆتور ءۇش داۋىردەگى ءۇش الىپتىڭ ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىز, ۇلتتىق ونەرىمىز جولىندا قانداي قايىسپاس قايراتكەرلىكپەن جانكەشتى كۇرەس جۇرگىزگەنىن الدىمىزعا ناقتى دەرەكتەرمەن جايىپ سالادى. بۇل تۇستاردا سۇلەيمەننىڭ قالامى ايرىقشا اڭگىمەشىل. ادەمى اسەرمەن, ەلشىل سەزىممەن وقىرماننىڭ ايىزىن قاندىرىپ, جان-جۇرەكتەگى وتانشىلدىق وتتى جاندىرىپ وتىرادى. اقىنجاندىلىقپەن شىرايلانعان بۇل ەسسەلەردى وقىعان العىر جاستارىمىزدىڭ بويىنا وسىناۋ الىپ اتالارىنا ۇقساعىسى كەلەتىن قۇلشىنىس, قۇشتارلىق تۋاتىنىنا, تۋىپ تا جاتقانىنا ەش كۇمانىمىز جوق. تاعىلىم, ساباق, عيبرات. بۇل شىعارمالاردىڭ اتاپ ايتار قۇندىلىعى دا وسىندا.
كەلەسى تريپتيحتە قازاق عىلىمىنىڭ اتاسى قانىش ساتباەۆ پەن ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ ءومىرىنىڭ بىرقاتار شۇعىلالى ساتتەرى اتاقتى كۇرەسكەر دارىگەر سايىم بالۋان ۇلى بالمۇقانوۆ عۇمىرناماسىمەن جاراستىرا ءورىلىپ بەرىلگەن. بۇرىن بىلمەگەن قانشاما توسىن جايتتارعا, عاجاپ سىرلارعا قانىعامىز. ايتالىق, «باسقىنشى جاھاندانۋ» دەگەن جاڭا ءسوز تىركەسىن قولدانادى. ال اقتوبە جەر اتى ەجەلگى ەر مامايدىڭ قىزىنىڭ بەيىتى بور تاستان كوتەرىلگەن كەزدە شىققان ەكەن. مۇنداي ءىلىمي اقپارات بەرىپ وتىرۋدى سۇلەيمەن مامەت مانەرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى, دارا قولتاڭباسى دەپ ءبىلىڭىز. ۇلى ابايدىڭ شوبەرەسى يشاعى اپا جاعىپارقىزىنىڭ سىرلى سۇحباتىنان دا ۇلىلارىمىزعا قاتىستى كوپ تاريحتىڭ بەتى اشىلادى. ودان ءارى اۆتوردىڭ ءوزى تىكەلەي ارالاسىپ, جاقسى ءىنىسى بولا بىلگەن اقىن-جازۋشى, ادەبيەتشىلەر بەردىبەك سوقپاقباەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, شونا سماحان ۇلى, ساعات اشىمباەۆ, عۇلاما عالىم ومىرزاق سۇلتانعازين, قايتالانباس قولونەرشى ۇستا داركەمباي شوقپار ۇلى, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ سەرەك تۇلعاسى ۇزاق باعاەۆ پەن ونىڭ اقىن ۇلى ەرلان باعاەۆ سىندى دەگدارلاردىڭ سۋرەتتەمە پورترەتتەرى كوكىرەك كوزىمىزدى كەڭىرەك اشىپ, جان دۇنيەمىزدى بايىتا تۇسەرى حاق.
ءيا, «جالقى جان» كىتابىنىڭ دا ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدە وزىندىك دارا سوقپاعى بار دەپ كامىل سەنىممەن ايتا الساق كەرەك.
قورعانبەك امانجول,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
الماتى
