شالعاي اۋدانداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى

مال باسى كوبەيىپ كەلەدى

ءۋاليحانوۆ اۋدانى وبلىستىڭ وڭ­تۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان. 1997 جىلى قىزىلتۋ, ءۋاليحانوۆ اۋداندارى بىرىك­تىرىلىپ, اۋدان ورتالىعى بولىپ كىش­كەنەكول اۋىلى بەلگىلەندى. اۋدان ورتالىعى پەتروپاۆلدان 340 شاقىرىم جەردە. حالقىنىڭ سانى 1989 جىلدان بەرى ازايىپ كەلەدى. قازىر 16 مىڭ شاماسىندا, سونىڭ ىشىندە قازاعى – 90%. اۋدان اۋماعىنان تەمىرجول وتەدى.

بيىل ءۋاليحانوۆ اۋدانى 20 ملرد تەڭ­گەنىڭ ءونىمىن شىعارىپ, بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 24%-عا ارتتىردى. گەكتار ونىمدىلىگىن 15,5 تسەنتنەردەن اينالدىرىپ, 147 مىڭ توننا استىق جينادى. استىق ءوسى­رۋ مەن جيناۋدا «انارا», «يۋنايت ينۆەست» جشس, «نۇر», «جولداسباي اگرو» فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارى, «ۆىبور», «بال­جان» شارۋا قوجالىقتارى الدا بولدى.

اۋدان اكىمى مۇرات ابدۋلوۆتىڭ ايتۋىن­شا, ديقاندار ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن توپىراق قۇنارلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا استىق القاپتارىنا 15,3 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىش سەپكەن, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 20%-عا ارتىق. «سونىمەن بىرگە 1 ملرد تەڭگەگە 103 دانا جاڭا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى ساتىپ الىنىپ, جاڭارتۋ كورسەتكىشى 3,1%-عا جەتتى. 46,8 مىڭ گا جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى, ونىڭ ىشىندە ەگىستىك جەرلەر – 17 739 گا, جايىلىمدار – 27 769 گا», دەدى م.ابدۋلوۆ.

اۋداننىڭ نەگىزگى ءوندىرىسى – مال شارۋاشىلىعى. بيىل بۇل سالادا ەكى ينۆەس­تيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. ءبىرىنشىسى – «بەرەكەلى» جشس اسىل تۇقىمدى 300 باسقا ارنالعان رەپرودۋكتور سالىپ شىقتى. شارۋاشىلىق ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 125 ملن تەڭگەگە ەكى مال قوراسىن تۇرعىزدى.

ەكىنشى جوبانى جاسۇلان اۋىلىندا «Unite invesت» جشس ىسكە اسىرىپ, 100 ملن تەڭگەگە 1 مىڭ باس قويعا ارنالعان فەرما سالدى. تولىق قۋاتىنا ەنگەندە كاسىپ­ورىن 32 توننا ەت دايىنداۋدى مەجەلەپ وتىر. «جولداسباي-اگرو» فەرمەرلىك شارۋاشىلىعى 5,2 ملرد تەڭگەگە جىلىنا 6 مىڭ توننا ءسۇت وندىرەتىن تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلىسىنا كىرىستى. جوبا ىسكە اسقاندا 25 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.

اۋداندا جول سالۋعا كوپ كوڭىل ءبو­لىنىپ كەلەدى. بيىل 1 ملرد 565 ملن تەڭگە­نىڭ 9 جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ەكەۋى – 567 ملن تەڭگەگە جا­سالعان اۋداندىق ماڭىزى بار ء«وندىرىس – جۇ­مىسشى – مىرزاعۇل», «كوكتەرەك – توسپا – جاسقايرات – قايرات» باعىتىنىڭ جولدارىنا, قوندىباي اۋىلىنىڭ كىرەبەرىسىنە جۇرگىزىلگەن اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى. جوبا قۇنى 1 ملرد تەڭگە بولاتىن سقو-دان اقمولا وبلىسى شەكاراسىنا دەيىنگى جولدىڭ جوندەۋ جۇمىستارى ەندى باستال­ماق. تاسقىن بۇزعان «قۋلىكول – قاراتال – بەرەكە» باعىتتارىنداعى 12,7 شاقىرىم جولدى جوندەۋگە جاڭا جسق دايىندالىپ جاتىر.

ءبىر قۋانارلىعى, اۋدان تۇرعىندارىنىڭ 99,9 پايىزى تازا اۋىزسۋعا قول جەتكىزگەن. تەلجان اۋىلىنداعى 82 اۋلاعا سۋ جەتكىزەتىن جوباعا 378 ملن تەڭگە قاراجات بولىنگەن, ونى ىسكە اسىرۋعا مىندەتتەنگەن «قيات قۇرىلىس» كومپانياسىمەن كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان.

جىل باسىنان بەرى 1144 ادام جۇ­مىسقا ورنالاستىرىلدى, سونىڭ ىشىندە 920 ادام تۇراقتى جۇمىسقا الىندى. اقىلى قو­عامدىق جۇمىستارعا 142 جۇمىس­سىز تارتىلدى. جاستار تاجىريبەسى باعدار­لا­ماسىمەن 26 ادام, «كۇمىس جاس» باعدار­لا­ماسىمەن 21 ادام, ء«بىرىنشى جۇمىس ورنى» باعدارلاماسىمەن 19 ادام, «ۇرپاق» كەلىسىم­­شارتىمەن 1 ادام جۇمىسقا ورنالاستى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 2 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. كىشكەنەكول اۋى­لىنداعى ءبىر اۋىسىمدا 250 ادام قابىل­دايتىن ەمحانانىڭ قۇرىلىسى 97% ورىندالدى. سونداي-اق اقتۇيەساي اۋى­لىندا فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت سالۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. كەلىسىمشارتتىڭ سوماسى 208 ملن تەڭگەنى قۇرايدى, نىسان 68%, سىرتقى ينجەنەرلىك جەلىلەرى 90% دايىن, بۇل قۇرىلىسقا بيۋدجەتتەن 65 ملن تەڭگە ءبولىندى.

سالاداعى باستى ماسەلە – كادر تاپشى­لىعى. جىل باسىنان بەرى اۋدانعا 7 دارىگەر, 7 ورتا مەديتسينالىق مامان كەلدى. الايدا ءالى دە وفتالمولوگ, ونكولوگ, كارديولوگ, جالپى پراكتيكا دارىگەرى, ەپيدەميولوگ, لور ماماندارى جەتىسپەيدى.

ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا تولايىم تابىستار بار. سونىڭ ىشىندە ۇبت جونىنەن اۋدان وبلىستا كوش باستاپ تۇر. ورتاشا بالل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4,8-گە ار­تىپ, 85 پايىزدى قۇرادى. كىشكەنەكول ورتا مەكتەبىنە 165 ملن, قايرات ورتا مەك­تەبىنە 217 ملن, ەلتاي ورتا مەكتەبىنە 89 ملن تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سونداي-اق ءۋاليحانوۆ اۋىلشا­رۋاشىلىق كوللەدجىنىڭ توبەسىن جوندەۋگە 72 ملن تەڭگە ءبولىندى.

اۋداندا 36 مادەنيەت مەكەمەلەرى بار. سونىمەن قاتار ونەر مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى, قازىر وعان 170 وقۋشى بارىپ ءجۇر. قازان ايىندا ونەر مەكتەبىنىڭ «تۇمار» توبى رەسپۋبليكالىق «جارىق جۇلدىز» بايقاۋىندا ءبىرىنشى ورىن الدى.

كىشكەنەكول اۋىلىندا سپورت زالى بار جابىق ءجۇزۋ باسسەيىنىڭ قۇرىلىسى جۇر­گىزىلىپ جاتىر. اۋدانداعى بارلىق سپورت نىساندارىنىڭ سانى – 126, ولاردا 5900 ادام تۇراقتى تۇردە سپورتپەن اينالىسادى.

شارۋاسى شالقىعان شال اقىن اۋدانى

شال اقىن اۋدانى وبلىستاعى شارۋا­سى دا, مادەنيەتى دە وزىق, ۇلگىلى اۋدان. بيىلعى وراقتا اۋدان ديقاندارى 219 مىڭ گەكتار ەگىس القابىنان 424 مىڭ توننا استىق الدى. گەكتار بەرەكەلىگى ورتا ەسەپپەن 20,4 تسەنتنەردەن اينالدى. مايلى داقىلدار ەگىلگەن 39 مىڭ گەكتار القاپتان 56 مىڭ توننا ءونىم الىندى. اۋدان اۋماعىنان ەسىل وزەنى اعىپ وتەدى. كوكتەمگى تاسقىندا ونىڭ الەگى از بولعان جوق. بىراق سوعان قاراماي اۋدان ءبارىن ەڭسەردى. ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن ديقاندار 16,3 مىڭ توننا مينەرالدىق تىڭايتقىش سەپتى.

«اۋداننىڭ مال شارۋاشىلىعى ءتۇرلى باعىتتاردا بەلسەندى دامىپ كەلەدى, وسى سالادا ەلەۋلى جەتىستىكتەرىمىز بار. وڭىردە ءىرى قارا مال وسىرۋمەن اينالىساتىن 18 اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە 5 شارۋاشىلىق ءسۇت باعىتىندا, 13-ءى ەت باعىتىنا ماماندانعان. بۇدان وزگە, 5 اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى ەت, ءسۇت وندىرۋمەن اينالىسادى. 15 شارۋاشىلىق جىلقى وسىرۋمەن اينالىسادى, ونىڭ ىشىندە بىرەۋى اسىل تۇقىمدى جىلقى وسىرەدى. قوي باسىن كوبەيتۋ دە دامىپ كەلەدى, 8 شا­رۋاشىلىقتىڭ ىشىندە بىرەۋى اسىل تۇقىمدى قوي وسىرۋمەن اينالىسادى», دەدى اۋدان اكىمى قايرات وماروۆ.

بۇل اۋداندا دا تسف سالۋمەن اينالىساتىن اگروقۇرىلىمدار بار. ماسەلەن, «جا گرۋپپ لتد» جشس 1000 باس سيىر ساۋاتىن تسف قۇرىلىسىن ىسكە اسىرىپ جاتىر. جوباعا 3,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان.

اۋداندا 10 اي ىشىندە 4,9 ملرد تەڭگە-ءنىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرى ءوندىرىلدى. جاڭا ءوندىرىس وشاقتارى دا سالىنىپ جاتىر. مىسالى, قۋاتتىلىعى ساعاتىنا 50 توننا بولاتىن «گرانيت سەۆەر» جشس اسفالت-بەتون زاۋىتى پايدالانۋعا بەرىلدى. ىسكە قوسىلعاننان بەرى كاسىپورىن 68 مىڭ توننا اسفالت ءوندىردى.

اۋداندا 5 ملرد تەڭگەگە قۇرىلىس, جول جوندەۋ, اۋىزسۋمەن قامتۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلدى. بۇل بىلتىردىڭ سايكەس مەر­زىمىمەن سالىستىرعاندا 8 پايىزعا ارتىق. 5 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى.

اۋداندى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا دا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى. 66 شاقىرىمدىق قۇبىر تار­تۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. مەر­گەن, جالتىر, كرەششەنكا اۋىلدارىنا سۋ اپاراتىن 660 ملن تەڭگەنىڭ 2 جوباسى ىسكە اسىرىلدى. كەلەر جىلى بىرلىك, كەڭەس, جاڭاجول, جاڭاتالاپ, ستۋپينكا, سەمي­پولكا, پوۆوزوچنىي اۋىلدارىنا سۋ جەتكىزەتىن, ەكى جىلعا جوسپارلانعان 5,6 ملرد تەڭگەنىڭ جۇمىسى اياقتالادى.

اۋدان تاسجولىنىڭ جالپى ۇزىندىعى – 557 شاقىرىم. ونىڭ 182 شاقىرىمى – رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جول. بىلتىر كەڭەس اۋىلىنان باستاپ كورشىلەس ەسىل اۋدانىنا دەيىنگى جولدىڭ 25 شاقىرىمى 1,3 ملرد تەڭگەگە جوندەلدى. وبلىستىق ماڭىزى بار, اراي اۋىلى مەن سوتسيال اۋىلىنىڭ ورتاسىنداعى 13 شاقىرىم جول 1 ملرد تەڭگەگە قالپىنا كەلتىرىلدى. اۋداندىق ماڭىزى بار, 297 شاقىرىمدىق گورودەتسكي مەن سەميپولكا اۋىلدارىنىڭ كىرەبەرىس جولدارى 1 ملرد-تان ارتىق سوماعا جوندەلدى.

بۇگىندە اۋداندا 18 مىڭعا جۋىق ادام تۇرادى, ولاردىڭ 10 مىڭى ەكو­نوميكالىق بەلسەندى تۇرعىن. جىل باسىنان بەرى 1277 اۋدان تۇرعىنى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى, ولاردىڭ بەس جۇزگە جۋىعى تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن تاپتى. 1 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا اۋداندا 473 جۇمىسسىز ادام تىركەلگەن, 238 ادام مانساپتىق ورتالىقتا ەسەپتە تۇر. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە قاتىستى بەلسەندى شارالار قابىلدانىپ جاتىر.

اۋداننىڭ دەنساۋلىق سالاسىندا 173 ادام قىزمەت ەتەدى. وتورينولارينگولوگ, پەدياتر, اكۋشەر-گينەكولوگ, كلينيكالىق زەرتحانالىق دياگنوستيكا دارىگەرى, تراۆماتولوگ, تەراپەۆت ماماندار جەتىسپەيدى. كادر تاپشىلىعىن جويۋ ماقساتىندا مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارى, كوللەدج­دەرمەن ىنتىماقتاستىق جاسالعان. سونىڭ ارقاسىندا ءۇش دارىگەر جۇمىسقا قابىلداندى.

مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ ۇبت-دان العان بالى 74 بولىپ, 85 جاس جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇستى. وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋعا 130 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولىندى. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, بەينەكامەرالار پوليتسيا ءبولىمىنىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا قوسىلدى. بەس ءبىلىم بەرۋ نىسانىنا – ءتورت ورتا, ءبىر نەگىزگى مەكتەپكە كۇردەلى جوندەۋ, كۋپريانوۆكا, نوۆوپوكروۆكا مەكتەپتەرىنە جوندەۋ جۇرگىزىلدى. جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ جالپى سوماسى 580 ملن تەڭگەنى قۇرادى. وقۋشىلاردى تاسىمالداۋعا كەيىنگى جىلدارى جاڭادان 4 اۆتوبۋس ساتىپ الىندى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى