مايىتتىك دونورلىقتى دامىتۋعا نە كەدەرگى

رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن ەل اۋماعىندا ترانس­پلانت­تاۋ قىزمەتىن دامىتۋعا جار­دەم­دەسۋ قىزمەتىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان. ياعني ترانسپلانتتاۋدى ۇي­لەستىرۋمەن اينالىسادى. مي­نيستر­لىكپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. جالپى, ترانسپلانتولوگيا – وتاندىق مەديتسينادا بۇرىننان بار, ءتاۋىر دامىپ كەلە جاتقان باعىت. رەسپۋبليكالىق مە­دي­تسينالىق ورتالىقتار كەيىنگى ۇلگىدەگى جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلعان. دارىگەرلەردىڭ تاجىريبەسى مول. سول سەبەپتى دە بىلىكتى ماماندار قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, تۋىستىق دونوردىڭ كومەگىمەن ترانسپلانتولوگيا جاساۋدى مىقتاپ مەڭگەرە باستادى. جاعدايى كۇردەلى ناۋقاستاردى امان الىپ قالدى.

جاھاندىق ستاتيستيكاعا جۇگىن­سەك, دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ 80 پايىزى مايىتتىك دونورعا, 20 پايى­زى تۋىستىق دونورعا جۇگىنەدى ەكەن. بىزدە دارىگەرلەر مايىتتىك دونوردىڭ كومەگى تۋرالى ءجيى ايتقانىمەن, ونى قۇقىقتىق تۇرعىدان رەت­تەيتىن ءتيىستى زاڭ قابىلداي الماي وتىرمىز. بۇل جونىندە ترانسپلانتتاۋدى جانە جوعارى تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق قىزمەتتەردى ۇيلەستىرۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى ايدار سەيىتقازينوۆ مىناداي پىكىر ءبىلدىردى:

«دونورلىققا قاتىستى حالىق­تىڭ پىكىرى ءار الۋان. جۇمىس­تىڭ نەگىزگى باعىتىنىڭ ءبىرى اقپا­رات­تاندىرۋ بولعان سوڭ, ءبىز حالىق­پەن مەيلىنشە ءجيى كەزدەسىپ تۇ­را­مىز. نەگىزى دونورلىقتىڭ ءوزىن مەديتسينالىق جانە حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ, ياعني الەۋمەتتىك باعىت دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ءبىز مايىتتىك دونورلارمەن جۇمىس ىستەگەن سوڭ, قوعام پىكىرىن جاقسى بىلەمىز. قازىر بۇل تاقىرىپ ەلدە باسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. باقيلىق بولعان كەز كەلگەن ادامنىڭ اعزاسىن دونورلىققا الامىز دەگەن زاڭ شىقسا, ءدال قازىر قوعام مۇنى دۇرىس قابىلدامايدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى اسا ماڭىزدى قادامدى يگەرۋگە ەل مەديتسيناسىنىڭ الەۋەتى جەت­كەنمەن, قوعام دايىن ەمەس. دارىگەرلەردىڭ ءوزى اشىلىپ ايتا بەرمەيدى. جالپى, بىزگە وڭىردەگى كوورديناتورلاردان مايىتتىك دونور بار دەگەن حابار كەلسە, ءبىر مينۋت تا كىدىرمەيمىز. جىلدام ارەكەت ەتىپ, بارلىق شارۋانى نازاردا ۇستايمىز. ەلدە قازىر جەتى ترانسپلانتاتسيا ورتالىعى بار. ولار مايىتتىك دونورلارمەن جۇمىس ىستەي الادى. ءبىز ولارمەن ءار كەز تىعىز بايلانىستامىز», دەيدى ا.سەيىتقازينوۆ.

مايىتتىك دونورعا باقيلىق بولعان كەز كەلگەن ادامنىڭ اعزا­سى كەلە بەرمەيدى. مايىتتىك دو­نور­دىڭ اعزاسىن ميدىڭ ءولىمى فاكتىسى تىركەلگەندە عانا الۋعا بولادى. ويتكەنى جاھان عالىمدارى ادام­نىڭ ميىن اۋىستىرۋعا قان­شا ارەكەتتەنگەنىمەن, قازىرگى دامىعان مەديتسينانىڭ دارمەنى جەت­پەي تۇر. كەزدەيسوق اپاتتان قازا تاپقانداردىڭ اعزاسى دونور­لىققا جاراي بەرمەيدى. ال مي ءولىمى تىركەلگەن جاعدايدا ادام اعزا­سىن­داعى جۇرەك, باۋىر, بۇيرەك سىندا ورگاندار جۇمىس ىستەپ تۇرسا, ول دەمەك اپپاراتتىڭ, ءدارىنىڭ كۇ­شىمەن جۇمىس ىستەپ تۇر دەگەن ءسوز. دارىگەرلەر مي ءولىمىن تىركەسە, ناۋقاستىڭ اپپاراتتاردا نەشە كۇن جاتاتىنى بەلگىسىز, بىراق نەشە كۇن جاتسا دا, اقتىق ساپارعا اتتانادى. ويتكەنى مي ءولىمى تىركەلگەن ادامعا تاڭىلعان اپپارات توقتاسا, اعزالاردىڭ بارلىعى توقتايدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, قوعامدا باۋىرى نەمەسە تۋىسى قازا تاپسا, باقيلىق بولعان ادامنىڭ اعزاسىن رۇقساتسىز الىپ, باسقا ادامعا سالادى دەگەن ۇرەي, قورقىنىش بار سەكىلدى.

«قازىر اقپاراتتىڭ ازدىعىنان بولار, تۇرعىندار كوپ نارسەنىڭ بايى­بىنا بارا بەرمەيدى. قايتىس بولعان ادامنىڭ اعزاسىن اقتا­رىپ, ورگان­دارىن الادى دەگەن سىڭاي­دا قاتە تۇسىنىك بار. بۇل – مۇلدە قاتە وي. دارىگەر ناۋقاستىڭ تۋىس­تا­رىنىڭ رۇقساتىنسىز زاڭسىز ارەكەتكە بارىپ, جازا ارقالاعىسى كەلمەيدى. سوسىن ميدىڭ ءولىمىن دارى­گەرلەر وڭايلىقپەن قويا الماي­دى. ميدىڭ توقتاعانىن ءبىر عانا دارىگەر راستامايدى. كون­سي­ليۋم جاساپ, 4-5 دارىگەر دەرەكتى ناقتىلاپ, قول قويادى. سوندا عانا دارىگەرلەر وڭىرلىك كوور­دي­ناتورلارعا حابار ايتادى. اۋرۋحانا دارىگەرلەرى پاتسيەنتتىڭ تۋىستارىمەن دونورلىق تۋرالى ءتىس جارىپ سويلەسپەيدى. مۇنىڭ بارلىعى كوورديناتورلاردىڭ جۇمىسى. ءاربىر وبلىستا ءبىزدىڭ وسىنداي ءبىر-ءبىر مامانىمىز بار. مي ءولىمى تىركەلگەن ازاماتتىڭ تۋىس­تارى دونورلىققا كەلىسىم بەرسە عانا دارىگەرلەر ىسكە كىرىسەدى. مايىتتىك دونورلىقتىڭ باسقا جولى جوق, بۇرىننان سولاي», دەيدى ا.سەيىتقازينوۆ.

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى قايتىس بولعاننان كەيىن اعزاسىن الۋعا الدىن الا رۇقساتىن نەمەسە قارسىلىعىن بىلدىرە الادى. بۇل قىزمەت ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىندا «ترانسپلانتتاۋ ماقساتىندا اعزالاردىڭ (اعزا بولىگىنىڭ) جانە (نەمەسە) تىندەردىڭ ء(تىن بولىگىنىڭ) قايتىس بولعاننان كەيىنگى دونور­لىعىنان ءتىرى كەزىندە باس تارتۋ نەمەسە كەلىسىم الۋدى تىركەۋ» تۋرا­لى بولىمدە قولجەتىمدى. بۇل دا – ەلدە اعزا دونورلىعىن كوبەيتۋ ماقساتىندا ىسكە اسقان اۋقىمدى جۇمىستىڭ ءبىرى. سەبەبى بۇگىندە اعزا دونورلىعى بويىنشا «كۇتۋ پاراعىندا» 4 103 ادام تىركەلسە, ونىڭ ىشىندە 3 600 ناۋقاس بۇيرەك ترانسپلانتاتسياسىن كۇتەدى. بۇل قاتاردا شامامەن 103 بالا بار. تاعى ءبىر جايدى ايتالىق, مايىتتىك دونورلىققا قايتىس بولعان ازامات كوزى تىرىسىندە رۇقساتىن بەر­گەنىمەن, وڭىردەگى كوورديناتورلار مارقۇمنىڭ وتباسىنا ءمان-جايدى باياندايدى, رۇقساتىن تاعى ءبىر مارتە سۇرايدى.

ترانسپلانتاتسيانى ۇيلەستىرۋ جانە دونورلىق ورگانداردى ءبولۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى قايرات يمانباەۆ ەلەكتروندى ۇكىمەت پور­تالىندا مايىتتىك دونورلىققا قاتىستى شەشىم قالدىرعان تۇرعىن دەرەك­تەردى كەز كەلگەن ۋاقىتتا وزگەرتە الاتىنىن ايتادى.

«كۇتۋ پاراعىندا» مايىتتىك دونورعا ءزارۋ پاتسيەنت كوپ. ال كۇنى ەرتەڭ الدىمىزدان نە كۇتىپ تۇرعانىنان بەيحابارمىز. وكىنىشكە قاراي, اعزا دونورلىعىنا قاتىستى شەشىم قابىلداۋعا كەلگەندە جۇرەكسىنەتىندەر كوپ. كەلىسىمىن بەرسە, سوڭىنان اڭدىپ, ءولىمىن تىلەپ جۇرەدى دەپ ويلايتىندار دا كەزدەسەدى ەكەن. بۇل ەندى ءتىپتى اقىلعا سىيمايدى. بۇگىندە «eGov.kz» پورتالىندا پىكىر بىلدىرگەندەر سانى 120 مىڭعا جۋىقتاعان. ونىڭ ىشىندە 6 782 ادام دونور بولۋعا كەلىسىم بەرسە, 100 498 تۇرعىن كەلىسپەيتىنىن راستاعان. جالپى, ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, تۇرعىندار دونور بولۋعا كەلىسسە دە, ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى ارقىلى ءوز ويىن بىلدىرگەنى دۇرىس. سوسىن ازاماتتار بۇگىن دونورلىققا كەلىسىمىن بەرسە, كۇنى ەرتەڭ ويىنان اينىپ, پىكىرىن وزگەرتسە دە ءوز ەركى», دەيدى ق.يمانباەۆ.

مايىتتىك دونور تابىلدى دەگەن حابار تۇسكەندە, اۋرۋحانا, ترانسپلانتاتسيا ورتالىقتارى, رەسپۋبليكالىق زەرتحانا, سان­اۆياتسيا, تاعىسىن تاعى ماماندار توبى كۇش بىرىكتىرەدى. دارىگەردىڭ ءبىر توبى مايىتتىك دونوردى الۋ ءۇشىن شىقسا, ەكىنشى توپ ناۋقاستىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا قاتىستى دەرەكتەردى «كۇتۋ پاراعىنىڭ» بازاسىنا ەنگىزەدى. ءبىرىنشى توپ اعزانى العانشا, الگى اۆتوماتتاندىرىلعان پلاتفورما اعزانىڭ «كۇتۋ پارا­عىن­دا» تۇرعان قاي ناۋقاسقا كەلە­تىنىن ناقتىلايدى. مۇنىڭ بارلىعى قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا جىلدام ىسكە اساتىن ارەكەت. نەگە دەسەڭىزدەر, جۇرەكتى ەكىنشى ادامعا سالۋ جيىلىگى شامامەن ءتورت ساعاتتىڭ شاماسى. سول سەكىلدى باۋىردى 6–8 ساعاتتا, بۇيرەكتى 12 ساعاتتا ەكىنشى ادامنىڭ اعزاسىنا سالىپ ۇلگەرۋ قاجەت. بيىل جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە 5 مايىتتىك دونوردىڭ كومەگىمەن 19 ادام امان قالعان. بۇل – ارينە, دامىعان مەديتسينانىڭ جەمىسى. ءارى مايىتتىك دونور تابىلسا, بارلىق شارۋانى شەتكە ىسىرىپ, ءبىر مەزەتتە ىسكە كىرىسەتىن 70-كە جۋىق كىسىنىڭ ەڭبەگى.

«ەلدەگى ءىرى ورتالىقتار ترانسپلانتاتسيا جاساۋعا مەديتسينالىق جاعىنان دايىن. بىلىكتى ماماندار جەتكىلىكتى. شەتەلدە وقىعاندار قان­شاما. ءتىل كوزىمىز تاسقا, ەلىمىز­دە العاش جۇرەگىن اۋىستىرعان پاتسيەنتتىڭ احۋالى جاقسى. ول سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاپ ءجۇر. بىزدىڭشە, حالىقتىڭ دونورلىققا قاتىستى پىكىرى وزگەرسە, سالا داميدى. كوپشىلىكپەن كەزدەسىپ جۇرگەن سوڭ, دونورلىق تۋرالى نەبىر قاڭقۋ اڭگىمەلەردى ەستيمىز. بۇل جونىندە مەديتسينادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن دارىگەر ارىپتەستەردىڭ پىكىرى ەكىجاقتى بولعانىنا كەيدە قايران قالامىز. سوندىقتان ەمحانادا دا ارىپتەستەرمەن مەي­لىنشە ءجيى كەزدەسۋگە تىرىسامىز. ترانسپلانتاتسيادان, دونورلىقتان ءاربىر ازامات حاباردار بولسا, سونىڭ ءوزى بىزگە ولجا. جۇمىس بارىسىندا ءتۇرلى ساۋالناما جۇر­گىز­گەندە ەرەسەكتەرگە قاراعاندا جاستار جاعى دونور بولۋعا قارسى ەمەسىن ءبىلىپ جاتامىز. بۇل دا قوعامدىق كوزقاراستىڭ بىرتە-بىرتە وزگەرىپ كەلە جاتقانىن ۇقتىرسا كەرەك», دەدى ق.يمانباەۆ ءسوزىن تۇيىندەپ.

وسىعان دەيىن سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن بىلىكتى دارىگەرلەر مايىتتىك دونورلىقتى زاڭمەن رەتتەپ, دونورلاردى كوبەيتۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستاعانىمەن, وعان كوپشىلىك اسا نازار اۋدارا قويمادى. ماسەلەگە قاتىستى وي-پىكىرىن اشىق ايتاتىندار دا ساۋساقپەن سانارلىق. سەبەبى مايىتتىك دونورلىقتى كوبەيتۋدى زاڭمەن بەكىتۋگە ءدال قازىر قوعام دايىن ەمەس. مۇنى دارىگەرلەر دە جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر.