وتباسى ينستيتۋتى تۋرالى زاڭ جوباسى
جيىندا ءسوز العان وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەدىل وسپان: «بۇگىندە قازاقستاندا 6,8 ملن بالا تۇرادى. بۇل – حالقىمىزدىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن اسا ادام. مەملەكەتىمىز بالالاردى قولداۋ ىسىنە بار كۇش-جىگەرىن سالىپ وتىر. ەلىمىزدە 1994 جىلى رەسمي ماقۇلدانعان بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا – وسى سالاداعى حالىقارالىق ستاندارتتاردى بەلگىلەيتىن نەگىزگى قۇجات. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان تاعى 16 حالىقارالىق قۇجاتتى راتيفيكاتسيالادى. بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2023–2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار بەكىتىلىپ, ىسكە اسىرىلىپ, بۇل بالالاردىڭ قۇقىن قورعاۋ سالاسىنداعى شارالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق قۇجات سانالادى», دەدى.
مينيسترلىك وكىلىنىڭ بايانداۋىنشا, بيىلدان باستاپ «ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى» زاڭ شەڭبەرىندە بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن كورىنىسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتەتىن, سونداي-اق وتباسى ينستيتۋتى مەن كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا ارنالعان نورمالار ەنگىزىلدى, ونىڭ ىشىندە بۋللينگ جانە بالانى اۆتوبۋستان تۇسىرۋگە تىيىم سالۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. بالالاردىڭ قۇقىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ باقىلاۋعا جاتاتىن وبەكتىلەر تىزبەسىن ۇلعايتۋ بولىگىندە باقىلاۋ فۋنكتسيالارى كەڭەيتىلدى, سونداي-اق اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەر كەڭەيتىلدى. وتباسىلارعا ۋاقتىلى زاڭگەرلىك, الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ, بالالاردىڭ قۇقىن بۇزۋدىڭ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا وتباسى, ايەلدەر مەن بالالار ماسەلەلەرى بويىنشا «111» بىرىڭعاي مەملەكەتتىك سall ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى.
«بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ۇلتتىق زاڭناما ۇدايى جەتىلدىرىلىپ جاتىر. وتباسى ينستيتۋتىن جانە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن نورمالار ەنگىزىلدى. بالا قۇقىقتارى جونىندەگى وڭىرلىك ۋاكىلدەردىڭ مارتەبەسى زاڭنامادا بەكىتىلىپ, ولاردىڭ باقىلاۋ فۋنكتسيالارى كەڭەيتىلدى. 2024 جىلدان باستاپ جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ارنالعان تالىمگەرلىك ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. شتات سانىن ۇلعايتۋ, قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگاندارى ماماندارىنىڭ ءنورماتيۆىن بەكىتۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ءار بالانىڭ «وتباسىندا ءومىر ءسۇرۋ جانە تاربيەلەنۋ» قۇقىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا تۇزەتۋلەر ازىرلەندى. قازىرگى تاڭدا وتباسىلىق ورنالاستىرۋدىڭ جاڭا نىسانى – كاسىبي قابىلداۋشى وتباسى ينستيتۋتىن ەنگىزۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسى پارلامەنت سەناتىندا تالقىلانىپ جاتىر. وتاندىق زاڭنامادا بالالاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە, قاۋىپسىزدىگىنە, بىلىمىنە, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋىنا, دەنساۋلىعىن قورعاۋعا جانە باسقا دا ماڭىزدى قۇقىققا كەپىلدىك بەرىلگەن», دەدى ە.وسپان.
سپيكەردىڭ سوزىنە قاراعاندا, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى مەن الەۋمەتتىك وسال ساناتقا كىرەتىن وتباسىلارداعى 1,7 ملن بالا بيۋدجەت ەسەبىنەن تەگىن تاماقتانادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ ءبىلىم ۇيىمدارىندا تاماقتانۋدىڭ جاڭا ستاندارتى ازىرلەندى, مۇنى 2025 جىلعى قاڭتاردان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ينكليۋزيۆتى جانە ارنايى ءبىلىمدى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلادى. ارنايى ۇيىمدار جەلىسى 21-گە ۇلعايتىلدى. مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ 69%, مەكتەپتەردىڭ 88%, كوللەدجدەردىڭ 80%-ىندا جاعداي جاسالعان. مەكتەپتەردە ەرەكشە ءبىلىم قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى قولداۋدىڭ 1 مىڭنان اسا كابينەت بار. 9 مىڭ ارنايى پەداگوگ جۇمىس ىستەيدى. پەداگوگ-اسسيستەنتتەر سانى 1 مىڭنان 2,5 مىڭعا دەيىن ءوستى. ەرەكشە ءبىلىم قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى ۇزدىكسىز سۇيەمەلدەۋ ماقساتىندا «بوبەك» ورتالىعىنىڭ بازاسىندا ۇزدىكسىز ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىن قۇرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە العاش رەت پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىقتارى اشىلدى. مينيسترلىك تاراپىنان ورتالىقتاردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار, شتات كەستەسى, قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىنە جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋعا قويىلاتىن تالاپتار بەكىتىلدى. قازىرگى كۇنى ورتالىقتاردىڭ كادرمەن قامتىلۋى 68% دەڭگەيىندە. بيىل پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىقتارى تاراپىنان 240 مىڭ وقۋشى مەن ولاردىڭ وتباسىنا كومەك كورسەتىلدى. ولاردىڭ 140 مىڭى – كامەلەتكە تولماعاندار, ال 100 مىڭعا جۋىعى – اتا-انالار. 2024–2025 وقۋ جىلىنىڭ باسىنان ءبىلىم ۇيىمدارىنا دوسبولlike بۋللينگكە قارسى وتاندىق باعدارلاما, بالالار اراسىندا قاۋىپسىز مىنەز-ق ۇلىق پەن داعدىلاردى دامىتۋعا باعىتتالعان قاۋىپسىزدىك ساباقتارى ەنگىزىلدى. بۇل جۇمىستاردىڭ اياسىندا بالالاردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ولاردىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ءاربiر بالانىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن نەگىزگى تۇلعا اتا-انا ەكەنى بەلگىلى. بۇل رەتتە قازىرگى اتا-انا تاراپىنان بالا تاربيەسىندە پەداگوگيكالىق كومەككە سۇرانىستىڭ بار ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان بارلىق مەكتەپتە العاش رەت اتا-انالاردى پەداگوگيكالىق قولداۋ ورتالىقتارى اشىلىپ, تابىستى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. الداعى جىلى اتا-انالار كوميتەتتەرىنىڭ فورۋمىن وتكىزۋ جوسپاردا بار», دەدى مينيسترلىك وكىلى.
100 مىڭنان اسا اتا-انا جاۋاپقا تارتىلدى
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اعا ينسپەكتورى ابىلاي تاكيروۆ كامەلەتكە تولماعاندارعا قارسى جاسالعان قىلمىستار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلگەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەل ادام قۇقىنا قاتىستى 60-قا جۋىق حالىقارالىق شارتتى راتيفيكاتسيالادى, ونىڭ 15-ءى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى. قازىرگى تاڭدا كامەلەتكە تولماعاندارعا قارسى جاسالعان قىلمىستار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. ماسەلەن, زورلىق-زومبىلىق, جىنىستىق سيپاتتاعى قىلمىستار اۋىر قىلمىستار ساناتىنا اۋىستىرىلدى. ەندى مۇنداي ارەكەتتەرگە بارعاندار ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.
«بالاعا زورلىق-زومبىلىق جاساعان جاقىن تۋىستارعا قاتىستى بولەك نورما ەنگىزىلدى. بالا تاربيەسىمەن ءجوندى اينالىسپايتىن اتا-انالارعا قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر سانى ەكى ەسەگە ارتتى. جاۋاپتى ينسپەكتورلار مەكتەپتەردى ارالاپ, بالالارعا قارسى جاسالاتىن بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋمەن اينالىسادى. پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كوشەدە جۇرگەن جاسوسپىرىمدەردى قاداعالاۋعا الدى. قابىلدانعان پروفيلاكتيكالىق جانە زاڭنامالىق شارالاردىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى 5 جىلدا جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ تۇراقتى تومەندەۋى بايقالادى. 2019 جىلدان باستاپ مۇنداي قىلمىستار سانى ۇشتەن بىرگە قىسقاردى. بيىل دا وڭ ديناميكا ساقتالىپ وتىر – 6%-عا تومەندەگەن. بۇل رەتتە نەگىزىنەن مۇلىكتىك سيپاتتاعى قىلمىستار جاسالادى. مۇنداي قىلمىستارعا ادەتتە اتا-انالاردىڭ بالالار ءتارتىبىن باقىلاماۋى, ادامگەرشىلىك تاربيەنىڭ بولماۋى, سونداي-اق جاسوسپىرىمدەردىڭ بوس بولۋى سەبەپ. بيىل تۇنگى ۋاقىتتا بالالارى ۇيدە بولماعان 100 مىڭنان اسا اتا-انا جاۋاپقا تارتىلدى», دەدى اعا ينسپەكتور ا.تاكيروۆ.
وڭالتۋ ورتالىعىندا 3 جاسقا دەيىنگى بالالار كومەك الادى
قازاقستاندا جىل سايىن 300 مىڭنان كوپ جۇكتى ايەل تىركەلەدى. ولاردى ديناميكالىق باقىلاۋ جانە بەكىتۋ ءۇشىن 5 مىڭنان اسا مەديتسينالىق-سانيتاريالىق العاشقى كومەك كورسەتۋ وبەكتىلەرى جۇمىس ىستەيدى. دياگنوستيكالىق زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر تەگىن جۇرگىزىلەدى. باسىمدىق بەرىلگەن ماسەلەلەر ءبىرىنشى كەزەكتە انا دەنساۋلىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان. جۇكتى ايەل – دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باقىلاۋىندا. بۇل تۋرالى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ماعريپا ەمبەرگەنوۆا دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىندا باياندادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, جۇكتى ايەلدەر اراسىندا اۋرۋدىڭ ءوسۋى, 40 جاستان اسقان جۇكتى ايەلدەردىڭ كوبەيۋىن كورىپ وتىرمىز.
«بۇل جاسقا قاراي ايەلدەردە بولاشاقتا بالانىڭ دەنساۋلىعىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن بىرقاتار پاتولوگيالىق جاعداي بايقالادى. سوندىقتان دەنساۋلىقتى نىعايتۋ, ەرلى-زايىپتىلاردى دايارلاۋ, دەنى ساۋ بالا تۋ ءۇشىن جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋ مىندەتىن قويىپ وتىرمىز. 2008 جىلى قابىلدانعان ءتىرى تۋ جانە ءولى تۋ كريتەريلەرى نەوناتالدى كومەكتى دامىتۋعا سەرپىن بەردى. نارەستە ءولىمى شامامەن 4 ەسە تومەندەدى. كەيىنگى 10 جىلدا ەلىمىزدە بالالار ءولىمى 40%-عا, نارەستە ءولىمى 65%-عا, نەوناتالدىق ءولىم 50%-عا تومەندەدى. بۇل كورسەتكىشتەردى قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋدىڭ ءۇشىنشى ماقساتىنىڭ حالىقارالىق ينديكاتورلارىنا مەرزىمىنەن بۇرىن قول جەتكىزگەنىن مويىنداعان بۇۇ قورلارى باعالادى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل – ەلىمىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بالالارىمىزعا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ودان ءارى جاقسارتۋعا نيەتتى», دەدى م.ەمبەرگەنوۆا.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى وكىلىنىڭ بايانداۋىنشا, اتالعان سالادا نەگىزگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – دامۋ اقاۋلارى مەن تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلارعا بايلانىستى بالالار اراسىنداعى مۇگەدەكتىكتىڭ ءوسۋى. مۇنى انىقتاۋ ءۇشىن ءتۇرلى زەرتتەۋ جۇرگىزىلەدى, بۇل بالالارعا قاجەتتى ەمدەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. حيرۋرگيانىڭ دامۋى جوعارى تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى تۋعاننان باستاپ كۇردەلى وپەراتسيالاردى, سونىڭ ىشىندە جۇرەككە حيرۋرگيالىق پروتسەدۋرا جۇرگىزۋگە جاعداي جاسادى. ءتۇرلى ايماقتا 68 وڭالتۋ ورتالىعى بار. 0 جاستان 3 جاسقا دەيىنگى بالالار وڭالتۋ كومەگى مەن قولداۋ الۋعا قۇقىلى.
