سۋرەت: قارا شاڭىراق الدىنداعى بەتاشار. ماڭعىستاۋ, شايىر اۋىلى|ت.قارتاەۆا
وسىناۋ اقجولتاي جاڭالىقتى ءبىرىنشى بولىپ سۇيىنشىلەگەن, قازاقتىڭ كوپتەگەن ۇلتتىق مۇراسىن زەرتتەپ جۇرگەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, ەتنوگراف-عالىم, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى جانىنداعى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى تاتتىگۇل قارتاەۆا حانىممەن از-كەم اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– تاتتىگۇل ەرسايىنقىزى, بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن بەتاشار سالتىنىڭ قالاي وتكەنىن ساراپتاۋ وتە ماڭىزدى, سەبەبى قازىر قاراپ تۇرساق باسقاشا سيپات الىپ بارا جاتقانىن بايقايمىز.
– قازاقتىڭ ايرىقشا بولمىسىن ايگىلەيتىن, بىرەگەي سالت بەتاشار – يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىنە ەنۋى قۋانىشتى جاڭالىق. قازاق ەلىن جانە وسىعان اتسالىسقان ازاماتتاردى قۇتتىقتايمىن.
ءيا, راس, قازىر, اسىرەسە قالالىق جەردە بەتاشاردىڭ وزگەرىسكە ەنگەن سيپاتىن كوپ كورەمىز. بۇرىنعى كەزدە كەلىندى الىس جاقتان العان كۇننىڭ وزىندە كەلىننىڭ تاڭدا نەمەسە كۇندىز ءتۇسۋىن وڭ كورگەن. «قالىڭدىق كوشى» اۋىلعا جاقىنداعان كەزدە, اۋىلعا 3-4 شاقىرىم قالعاندا اۋىل قىزدارى الدارىنان شىعىپ, جاس كەلىندى قارسى الادى. بۇل ءراسىمدى «الدىنان شىعار» دەگەن. جاڭا تۇسكەن كەلىن وتاۋعا وڭ اياعىمەن, باسىن ءيىپ كىرەدى. شىمىلدىقتى ۋىققا كەرىپ بايلاپ, كەلىندى سوندا وتىرعىزادى. كەلىن تابالدىرىقتان باسىن ءيىپ كىرۋى – ارۋاققا تاعزىم ەتۋى. تابالدىرىقتى اتتاعان ساتتە وشاقتاعى وتقا ماي قۇيۋ ءراسىمىن ورىنداتادى. ءراسىمدى ورىنداتۋ اۋلەتتىڭ ۇلكەن قاريا انالارىنا جۇكتەلگەن. قازاق ۇعىمىندا وت ءۇيدىڭ جارىلقاۋشىسى سانالادى, وتقا ماي (قۇيرىق ماي) قۇيۋ راسىمىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن. كەلىن وتقا ماي قۇياردا ءراسىمدى ورىنداتۋشى قاريا انالار «وت – اۋليە, ۇماي – اۋليە», «وت – اۋليە, ماي – اۋليە», «وت انا, ۇماي انا» نەمەسە «وت انا, ماي انا! جارىلقا» دەپ ايتقان. وتقا ماي قۇيعىزعان انالار دا وت جالىنىنا قولدارىن تيگىزىپ, ماڭدايىن, ءتوسىن سيپاپ, باسىن ءيىپ ارۋاققا تاعزىم ەتكەن. ماي قۇيىلعان وتقا الاقانىن قىزدىرىپ الىپ, كەلىننىڭ بەتىن سيپاۋ ەرتەدەن جەتكەن عۇرىپ. بۇل كەلىننىڭ ءجۇزى جىلى, وزىمىزگە ىستىق بولسىن دەگەنى. وتقا ماي قۇيۋدىڭ عۇرىپتىق ءمانى وتباسىنىڭ جارىلقاۋشىسى – ۇماي اناعا سيىنۋ.
ءداستۇرلى قوعامدا بەتاشار ءراسىمى تەك كۇندىز وتكەن. بەتاشاردىڭ قاراشاڭىراق الدىندا, وتتىڭ باسىندا كۇندىز ءوتۋى سىر-ارال, باتىس وڭىردە بەرىك ساقتالعان. كەلىنگە ارناپ شىمىلدىق قۇرۋ, ونىڭ ىشىنە كەلىندى قىزدارمەن بىرگە وتىرعىزۋ, جاڭا ۇيگە ۇيرەتۋ دە سىر وڭىرىندە ساقتالعان. شىمىلدىق قۇرىلعان جاس جۇبايلار بولمەسى «شىمىلدىق تام», «شىمىلدىق بولمە» دەپ اتالادى. جاس كەلىنگە كوز تيۋدەن ساقتاۋ ءۇشىن شىمىلدىعىنا ۇكى قاداپ ادىپتەگەن. شىمىلدىق بولمەنىڭ ءبىر قابىرعاسىن تولىق الىپ تۇرادى. شىمىلدىق كەلىننىڭ قالاۋىنشا بالالى بولعانعا دەيىن دە, كەيىن دە تۇرا بەرەدى. ال ماڭعىستاۋ وڭىرىندە كەلىن الدىنان كەرىپ الىپ شىققان شىمىلدىقتى «بەتاشار» راسىمىندە دە كەرىپ ۇستاپ تۇرادى.
– ال ساۋكەلەنى كەلىن توركىنىنەن كيىپ كەلە مە, الدە جاڭا تۇسكەن جۇرتى كيگىزە مە دەگەن سۇراق تۋىنداپ جاتادى.
– ەرتەدە جاس كەلىن بەتاشاردا ءوزىنىڭ كيىپ كەلگەن ساۋكەلەسىمەن تۇرعان. ءداستۇرلى ساۋكەلە جەلەگى جىبەك, شىت نەمەسە ءبوز ماتاعا كەستە توقىلعان ورامال بولعان. كەستەلى ورامالدى باسىنا سالىپ, ۇستىنەن ساۋكەلەنى باستىرا كيگەن نەمەسە كەستەلى ورامال «ساۋكەلە ءتاجى», «ساۋكەلە قارقاراسى» دەپ اتالعان ەڭ جوعارعى بولىگىندەگى بەرگەككە بەكىتىلگەن. قازاقتىڭ «كەستەلى ورامالى» كەلىننىڭ ورامال, جاۋلىعىن دا قامتيدى. ەرتەدەن جەتىپ, مۋزەيلەردە ساقتالعان ساۋكەلەلەر ۇلگىلەرىنىڭ نەگىزگى دەنى جەلەكسىز. جەلەك قىزمەتىن اتقارعان كەستەلى ورامالدى بەتىن بۇركەمەلەپ جاۋىپ, ۇستىنەن ساۋكەلەسىن باستىرا كيىپ تۇرعان. بەتاشار راسىمىنەن سوڭ كەستەلى ورامال باسىنا «اق جاۋلىق» بولىپ تۇسكەن. بەتاشاردا جاس كەلىننىڭ ۇزاتىلعان ساۋكەلەسىن باسىنا تۇسەتىن «اق جاۋلىق» ۇستىنەن باستىرا كيىپ تۇرۋى ماڭعىستاۋ وڭىرىندە ءىشىنارا ساقتالعان.
ساۋكەلە جەلەگىندە قىزىل ءتۇستى جىپتەن گۇلدى كەستەلەردىڭ مول بولۋى قىز عۇمىر مەن وڭ بوساعا اتتاعان ءومىردىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ دانەكەرى ىسپەتتى. ورامال, جەلەكتىڭ نەگىزىنە كوبىنە اق ءتۇستى ماتانىڭ تاڭدالۋىنا وراي «اق ورامال» ءسوز تىركەسى قالىپتاستى. قازاقتىڭ «سىڭسۋ» جىرىندا كەلەسىدەي ماتىندەر كەزدەسەدى: «اينالايىن جەڭەشە-اۋ, مىنەزىڭ ەدى وزگەشە-اۋ, اق ورامال العايسىڭ, ارتىمنان ىزدەپ بارعايسىڭ» دەگەن. بەتاشار جىرى اياقتالعان سوڭ, سول اۋلەتتىڭ جاسى ۇلكەن قاريا اناسى جاس كەلىننىڭ باسىن جاپقان جاۋلىعىن اشىپ, ماڭدايىنان يىسكەيدى. كەلىننىڭ قايىن ەنەسى جوق بولسا, ەنە جولىنداعى ۇلكەن ەنەلەردىڭ ءبىرى كەلىننىڭ ماڭدايىنان يىسكەپ, قولىنا «وتاۋ جۇزىك» سالادى. ەرتەدە بەتاشاردا كەلىننىڭ اياعىنىڭ استىنا اق قويدىڭ تەرىسىن نەمەسە اق ەشكىنىڭ تۋلاعىن تاستايدى. بۇل – كەلىنىمىز جۇمساق بولسىن, ءوسىپ-ءونسىن, بالالارى كوپ بولسىن دەگەن ىرىم. مۇنداي عۇرىپ قازىر دە ساقتالعان وڭىرلەر بار.
– قازاقتىڭ جەرى كەڭ, سوعان ساي بەتاشار سالتىندا دا ازداعان ەرەكشەلىك بار سياقتى.
– ءيا, بەتاشاردا ايماقتىق ەرەكشەلىكتەر بايقالادى, اسىرەسە كەلىندى وسى راسىمگە قالاي الىپ شىعۋدان, سونداي-اق كەلىننىڭ باسىنا جاپقان جاۋلىقتى ۇستاپ تۇرۋدان كورىنەدى.
قازاق جەرىنىڭ باتىسىندا, ارال, قازالى, قارماقشى وڭىرىندە كەلىننىڭ باسىنا لاتتە جىبەكتەن اق جاۋلىق جاۋىپ, ۇزىندىعى 2 مەتردەي قىزىل ماتا, وعان قامشى سابىن جالعاپ, ونى بەت اشۋشى جىرشىنىڭ كومەكشىسى ۇستاپ تۇرادى. سىرداريانىڭ تەرەڭوزەك, قاراوزەك ساعالارى وڭىرىندە كەلىن باسىنا جاپقان اق جاۋلىققا 1,5-2 مەتردەي اقتىق, اقتىقتى ودان ءارى قامىس نەمەسە تالشىبىققا جالعاپ بايلايدى. قىزىلوردادان شىعىس وڭىرىنە قاراي شيەلى, جاڭاقورعاندا, سونداي-اق, سىرداريانىڭ ورتا اعىسى بويىندا اق ماتاعا وقتاۋ بايلايدى. مۇنداعى اق ماتانىڭ بايلانۋى – قادامىڭ وڭ, اق بولسىن دەگەنى, قىزىل ماتانىڭ بايلانۋى – كەلىندى كوز تيۋدەن ساقتاۋ, قامشى, قامىس, شىبىقتىڭ بايلانۋى – كەلىن قۇراقتاي جۇمساق بولسىن, ال وقتاۋدىڭ بايلانۋى – كەلىنىمىز ءۇي شارۋاسىنا بەرىك, ادال بولسىن دەگەن ىرىممەن بايلانىستى. قامشى, قامىس, تالشىبىق, وقتاۋدى ۇيلەنبەگەن جاس جىگىت نەمەسە كۇيەۋ جىگىتتىڭ جولداسى ۇستايدى. بۇلار شارتتى تۇردە «تاياق» دەپ اتالادى. تاياقتىڭ ءارتۇرلى بولۋى دا جەرگىلىكتى جەردىڭ ءوز ىشىندەگى ايماقتىق ەرەكشەلىگىنە ءتان. تاياقتى «سەن دە وسىندايعا جەت» دەپ ونى ۇستاعان جىگىتكە بەرەدى. وقتاۋدى «بۇل سەنىڭ ءۇيىڭنىڭ مۇلكى, اس ءۇيدىڭ يەسىسىڭ», دەپ جاڭا تۇسكەن كەلىنگە بەرەدى.
قازاق جەرىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا بەتاشاردا ءتورت ابىسىن جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ باسىنا جاۋلىق ورنىنا جابىلعان ۇلكەن كولەمدى ماتانىڭ ءتورت ۇشىنان ۇستاپ تۇرادى دا, سالەم سالۋ كەزىندە ماتانىڭ ءتورت ۇشىنان بەلگى بەرەدى, كەلىن سول كەزدە جامىلعى استىندا ءيىلىپ سالەم سالادى. ىبىراي ءالتىنساريننىڭ جازباسىن سارالاساق, بەتاشاردا جاس كەلىننىڭ سالەم سالۋى ابىسىننىڭ جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ جاۋلىعىن كوتەرىپ بەلگى بەرۋىمەن قاتار جۇرگەن. بۇل وڭىردە وسى كۇنى دە بەتاشاردا جاس كەلىننىڭ قولتىعىنان ابىسىندارى سۇيەمەي, باسىنا جابىلعان ۇزىن ماتا شەتىنەن ۇستاپ تۇرۋى ەرتەدەن قالىپتاسقان ايماقتىق ەرەكشەلىك دەۋگە بولادى.
بەتاشاردا سول اۋلەتتىڭ بۇرىن تۇسكەن كەلىندەرىنىڭ جاڭا كەلىندى ەكى جاق بىلەگىنەن ۇستاپ تۇرۋى «قولتىق سۇيەۋ» دەپ اتالادى. قولتىق سۇيەگەن كەلىندەرگە كادەگە جاس كەلىننىڭ ەنەسى ورامال, ماتا بەرگەن.
بەتاشاردا كەلىن ەستە ساقتاۋعا ءتيىستى قازاق داستۇرلەرى تانىستىرىلىپ, ەل-جۇرتىنا جاعىمدى, اتا-ەنە, تۋىس-تۋعاندارىنا قايىرىمدى بولۋدى, بوساعانى, شاڭىراقتى سىيلاۋدى, يبالى, كورەگەندى بولىپ, بەرەكەلى وتباسىن قۇرىپ, اۋلەتتىڭ ۇرپاعىن جالعاۋدى ناسيحاتتايدى.
– ال ەندى بەتاشاردىڭ ءسوزى مەن اۋەنىنە توقتالا كەتسەڭىز؟
– بەتاشار جىرىنىڭ كونە نۇسقاسىن ءا.ديۆاەۆ سىرداريا ەكسپەديتسياسى كەزىندە جازىپ الىپ جاريالاعان. وسىعان ۇقساس بەتاشاردىڭ كونە ءماتىنىن ن.گرودەكوۆ تە قالدىرعان. بەتاشار ءانىنىڭ كونە ءماتىنىن سونداي-اق «W» دەگەن بۇركەنشىك اتتى قولدانعان اۆتور 1905 جىلى «تۋرگايسكايا گازەتا», «پ» دەگەن اۆتور 1878 جىلى «رۋسسكي ۆەستنيك» گازەتىنە شىعارعان. ءا.ديۆاەۆ, ن.گرودەكوۆتەر جاريالاعان وسى بايىرعى بەتاشار ءماتىنىنىڭ الدىڭعى ءتورت قاتارى, ءالى كۇنگە ەش وزگەرىسسىز جەتكەن. بەتاشار ءانىنىڭ ءماتىنى دە ءداستۇردى ساقتاعان اۋىلدىق جەرلەردە ۇرپاقتان-ۇرپاققا وزگەرىسسىز جەتىپ, كەڭىنەن ايتىلىپ كەلەدى.
تانىستىرۋ قايىن اتاسىنان باستالىپ, قايىن ەنە, قايىن اعا, ابىسىن, قاينى, قايىن ءسىڭىلىسى, ودان كەيىن بەتاشارعا كەلىپ وتىرعان كوپشىلىككە ارناۋمەن اياقتالادى. بەتاشارعا اۋىلدىڭ كۇيەۋگە شىقپاعان قىزدارى جەڭگەلەرىمەن كەلگەن. قاتىسقان اۋىل قىزدارىنىڭ بارلىعىن دەرلىك قايىن ءسىڭىلى رەتىندە بەتاشارشى ەرەكشە دارىپتەگەن. بەت اشاتىن جىگىت كۇيەۋىنىڭ ەت جاقىن تۋىستارىنىڭ ارقايسىسىنا ارناۋ ولەڭ ايتىپ بولعان بويدا, تاياق ۇستاپ تۇرعان جىگىت تاياقتى كوتەرىپ قالىپ, بەلگى بەرگەندەي ارەكەت جاسايدى. ءار تانىستىرۋ شۋماعىن «سالەم سالۋعا» شاقىرۋمەن اياقتايدى. سول مەزەتتە جاس كەلىن دە, قولتىقتاپ تۇرعان كەلىندەر دە ءيىلىپ سالەم سالادى. قازاق جەرىنىڭ باتىسىندا كەلىن مەن قولتىق ۇستاعان ابىسىندار سول ءوڭىردىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىگىنە ساي, وڭ تىزەسىن بۇگىپ, وڭ قولىن بۇگىلگەن تىزە ۇستىنە قويىپ سالەم بەرەدى. بۇل سالەمىم وڭ دەگەندى بىلدىرەدى.
«كەلىننىڭ ايداي ءجۇزىن كورىڭدەر, كورىمدىگىن بەرىڭدەر» دەپ ايتۋىن ەت جاقىندارى كۇتىپ تۇرادى. سالەم العان ەنە, ابىسىندارى كەلىنگە ءبىرى كۇمىس ساقينا, ءبىرى ورامالىن دايىنداپ تۇرعان. بەتاشاردا «سالەم سالعاندا سالامىن» دەپ ەنەلەر كەلىنگە ارناپ «وتاۋ جۇزىك» سوقتىرعان. بەتاشار – قايىن اتاسى مەن قايىن اعالارىنىڭ مىرزالىعىنا سىن. ويتكەنى بەت اشقانعا ريزا بولعان قايىن اتاسى ات مىنگىزىپ, شاپان جاۋىپ جىبەرگەن. ەرتەدە سالەم العان قايىن اتاسى, ەنەسى, قايىن اعالارىنىڭ مال اتاعانىن جازبا دەرەكتەر راستايدى:
«كەلىن كەلدى, كورىڭىز, كورىمدىگىن بەرىڭىز!
بەرەتۇعىن مالىڭنىڭ ءتۇسىن
ايتىپ قويىڭىز.
نار بەرسەڭىز, مايا بەر,
ۇستىنە كىلەم جايا بەر...
جىلقى بەرسەڭ بيەدەن,
كەم بولماسىن تۇيەدەن»
بولىپ جالعاسادى.
بەتاشاردىڭ العاشقى ءسوزى قالىپتاسقان ءماتىن بولسا دا, نەگىزگى شۋماقتارى ءار ونەرپازدىڭ سۋىرىپ سالمالىق قابىلەتىنە وراي ءارى كەلىن تۇسىرگەن اۋلەتتىڭ ادامدارىن تانىستىرۋىنا قاراي ءارتۇرلى بولدى. ءار بەتاشار جىرى – جىرشىنىڭ جاڭا تۋىندىسى.
– بەتاشار ايتىلىپ بولعان سوڭ كەلىننىڭ بەتىن كىم اشادى؟ ويتكەنى «كەلىنىڭ بەتىن كىم اشسا سوعان ىستىق» دەگەن ءسوز بار عوي.
– وسىعان قاتىستى ءداستۇرلى ەتيكەتىمىزگە مۇلدە قايشى نارسەلەر بار قازىر. ماسەلەن, جاس كەلىننىڭ باسىنا بەتاشار سالتىنىڭ سوڭىندا بەتىن بۇركەمەلەپ ورامال جاپقان. بەتاشاردىڭ قورىتىندى شۋماعى ايتىلعان سوڭ, اۋلەتتىڭ ۇلكەن قاريا اناسى كەلىننىڭ باسىنداعى ورامالدى اشىپ, ماڭدايىنان ءسۇيىپ, باتاسىن بەرىپ, باسىنا سالعان. باسىنا ورامالدى سالۋ قۇرمەتى تەك سول اۋلەتتىڭ ۇلكەنى رەتىندە عانا ەمەس, كوپبالالى, نەمەرەلى, شوبەرەلى بولعان قاريا انا رەتىندە «كەلىن ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولسىن» دەگەن ىرىم, نيەتپەن بايلانىستى تابىستالعان. ماڭعىستاۋدا بەتاشاردان سوڭ كەلىندى بۇركەمەلەگەن كۇيى ۇيگە كىرگىزىپ, كورپەشەگە وتىرعىزىپ بارىپ, ورامال سالۋ, وتقا ماي قۇيۋ ءراسىمىن ورىندايدى.
– بەتاشار كەزىندە جاسالاتىن سالەم سالۋ ءراسىمىنىڭ ماڭىزى نەدە؟
– كەلىننىڭ كۇيەۋىنىڭ تۋىستارىنا «سالەم سالۋى» وسى بەتاشاردان باستالادى. كەلىن كۇيەۋىنەن ۇلكەندەردى كورگەندە «سالەم بەردىك» دەپ يىلەدى, ولار «كوپ جاسا» دەپ جاۋاپ قايتارادى. كەلىن ءار سالەم سالعان سايىن باتا الادى. 1915 جىلى بەلگىلى تۇركىتانۋشى ا.سامايلوۆيچكە مۇستافا شوقاي: «جاقسى كەلىن قالىڭدىق كەزىندە-اق بولاشاق كۇيەۋىنىڭ تۋىستارىنىڭ اتىن اتامايدى», دەپ جازعانى بار.
– جوعارىدا بەتاشاردا قايىن اتاسى جىرشىعا مال اتاعانىن ايتتىڭىز, ال اقشا سالۋ قاشان قالىپتاسقان نارسە؟
– قازىر بەتاشاردا ۇستىنە ورامال جايىلعان تاباق قويىلىپ, اتى اتالعانداردىڭ ءبارى اقشا سالۋى, جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ايتۋىنشا, 60-جىلداردىڭ سوڭى, 70-جىلداردان باستالعان.
بۇل كۇندە بەتاشار ءراسىمى وزگەرىسكە ەنگەن. «بەتاشار جىرى» ءماتىنى ءداستۇرلى ەمەس, بارلىق تويعا ورتاق جاتتاندى. بەتاشارشىلار راسىمىنەن سوڭ «كەلىننىڭ بەتىن كىم اشسا سول ىستىق, مەن قارا دومبىراممەن اشىپ بەرەيىن» دەپ كەلىننىڭ جاۋلىعىن دومبىرامەن كوتەرۋى قازاقى داستۇردە بولماعان جايت. «كەلىننىڭ بەتىن كىم اشسا سول ىستىق» دەپ ءوز تۋىستارىن مەڭزەگەن. بەتاشار جىرىنىڭ دومبىرامەن اشاتىنىن, «دومبىرامەن جاۋلىعىن اشىپ بەرۋ» دەپ ءتۇسىنۋى مۇلدەم اقىلعا سىيمايدى. بىرەۋدىڭ جاس كەلىنشەگىنىڭ جاۋلىعىن بەتاشاردا كوتەرۋ قازاقى ەتيكەتكە مۇلدەم جات ەكەنىن جاستاردىڭ بىلمەۋى. بەتاشار قاراشاڭىراقتا ەمەس, تويحانادا, تويدىڭ كەشكە بولۋى سەبەپتى كۇندىز ەمەس, كەشكە ءوتىپ ءجۇر.
كەلىننىڭ بەتاشاردا يىعى اشىق توي كويلەگىمەن تۇرۋى, بەت ءجۇزى كورىنىپ تۇراتىن توردى كومكەرە سالۋى كەزدەسەدى. ءداستۇرلى قوعامدا بەتاشاردى قوبىزبەن اشپاعان, قىزدار اشپاعان, بۇل كۇنى ءبىر بەتاشارشى ەمەس قوبىزشىلار, قىزدار قاتىساتىن «بەتاشار-شوۋ» جاسايتىن توپتاردى شاقىرىپ بەتاشاردى اسىرەلەپ وتكىزۋدى دە كورىپ ءجۇرمىز.
بەتاشار ءراسىمى يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەنيەت مۇراسىنا ەنگەن ەسكەرتكىش رەتىندە ءداستۇرلى بەتاشاردى جولعا قوياتىن, بەتاشارداعى بۇرمالاۋشىلىققا «رۋحاني ۆانداليزمگە» تىيىم سالاتىن كەز كەلدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باقىتبەك قادىر,
«Egemen Qazaqstan»
