– قازاققا ءسىزدىڭ اتىڭىزدان گورى تەگىڭىز جاقىن. ءارى ءشامشىنى ەرەكشە جاقسى كورەسىز. ونىڭ شىعارماشىلىعىمەن العاش قالاي تانىستىڭىز؟
– مەن ءشامشىنى ومىردە كورگەن جوقپىن. 1982 جىلى راديودا باس رەداكتور بولىپ جۇرگەندە ىسساپارمەن الماتىعا باردىم. ول كەزدە قازاق راديوسىنىڭ مۋزىكالىق ءبولىمىنىڭ باس رەداكتورى – ءىليا جاقانوۆ. ول سوندا: «بۇگىن بىزگە ءشامشى كەلەدى» دەپ ايتىپ قالدى. بىردەن: ء«شامشى اكەگە مەنى تانىستىرىپ قويشى, ونىڭ «اق بانتيگىن» قىرعىزشاعا اۋدارىپ, جىرلاپ ءجۇرمىن. وزىنەن ءبىر رۇقسات الايىن», دەدىم. بىراق شامشىمەن جولىعا المادىم. كەيىن ءبىزدىڭ رىسباي ابدىقادىروۆ دەگەن ايدىك كومپوزيتورىمىز (ول ءبىزدىڭ ءشامشىمىز): ء«اي, ءىنىم, مىنا ءشامشى 31-جىلى تۋعان, مەن 41-دە تۋدىم, سەن 51-جىلى ومىرگە كەلدىڭ, ورتامىز ون جاستان ەكەن, كۇندەرىمىز دە ون كۇننەن ەكەن. ءشامشى اكەگە بارىپ, كەزدەسىپ كەلەيىك», دەدى. ماقۇل. ول كەزدە رىسباي اعا پەدينستيتۋتتا ىستەيتىن, دەمالىسقا شىققاندا باراتىن بولدىق. ءسويتىپ جۇرگەندە ءشامشى اكە دۇنيەدەن قايتتى. سوندا رىسباي اعام ءبىر كۇن بويى جىلادى. ەكەۋى شىمكەنتتە تانىسىپ, جاقىن دوس بولىپ قالعان ەكەن. قازاسىن ەستىپ, ابدەن وكسىدى.
– ءشامشى نەسىمەن تاڭقالدىردى؟
– مەن ءشامشىنى ۇلى كومپوزيتور دەپ ەسەپتەيمىن. ونىڭ «قايىقتاسى», «اق بانتيگى», ء«ومىر-وزەنى», «سىعان سەرەناداسى» سىندى عاجاپ اندەرىن اسەرلەنبەي تىڭداۋ مۇمكىن ەمەس. تولقىماۋ, تەبىرەنبەۋ مۇمكىن ەمەس. ول نە جازسا دا, قازاقتىڭ ۇلتتىق كولوريتىن ساقتاپ جازادى. ءشامشىنىڭ اندەرى قارتايمايتىن سياقتى. ماسەلەن, «قايىقتانىڭ» شىققانىنا 60-70 جىل وتسە دە ءبىزدىڭ قىرعىزدار بۇگىن شىققان اندەي قابىلدايدى. ءتىپتى كوپ ادام «اق بانتيكتى» مەنىڭ ءانىم دەپ ويلايدى. سول ءۇشىن ساحناعا شىققان سايىن بۇل ءشامشىنىڭ ءانى ەكەنىن ايتىپ وتىرامىن. ساحنادا جۇرگەن وتىز جىلدان اسا عۇمىرىمدا ءشامشىنىڭ, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ, كەڭەس دۇيسەكەەۆتىڭ, باسقا دا قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارىن قىرعىز حالقىنا تاراتتىم. ساحنادا قانشا ۋاقىت جۇرسەم, سونشا جىل رەپەرتۋارىمدا الىپ ءجۇردىم. قىرعىزدار كەيدە مەنى قالجىڭمەن قاعىتادى. «سەنىڭ وسى تەگىڭ كۇدىكتى. ونىمەن قويماي قازاقتىڭ جىرلارىن جىرلايسىڭ, دومبىرا تارتاسىڭ. قالاي بۇل ءوزى؟» دەيدى ك ۇلىپ. ءبىر جولى: «مەن فاشيستەردىڭ اككوردەونىن تارتسام, شۋلامايسىڭدار. ىرگەمىزدەگى ءبىر تۋعان قازاقتىڭ دومبىراسىمەن شىقسام, تيىسە جونەلەسىڭدەر», دەپ مەن دە قويىپ قالدىم.
– العاشقى اۋدارماڭىز دا شامشىدەن باستالدى عوي؟
– العاش ءشامشىنىڭ «اق بانتيگىن» اۋداردىم, كەيىن «قايىقتا», ء«ومىر-وزەن», نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «اكە تۋرالى جىرىن», «اناشىم» شىعارمالارىن اۋداردىم. اسىرەسە وسى انا تۋرالى ءان جۇرەگىمە ەرەكشە اسەر ەتتى. جالپى, الەمدە اناسىن جىرعا قوسپاعان اقىن جوق. بىراق قازاق اقىنى فيلوسوفيالىق جاڭالىق اشتى دەپ ويلايمىن. «اناسى بار ادامدار ەشقاشان قارتايمايدى» دەگەن ءبىر عانا جول قازىر افوريزمگە اينالدى. اندەرىن اۋدارىپ ءجۇرىپ, قازاق پوەزياسىنا كىرىپ كەتتىم. استاناداعى تۇركى اكادەمياسىنىڭ باستاماسىمەن ابايدىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا اقىننىڭ ولەڭدەرىن اۋداردىم. ول جيناق بولىپ شىقتى. اباي ولەڭدەرىن ءتارجىمالاپ, تۇركسوي-دىڭ التىن مەدالىن الدىم. قىرعىز انشىلەرى قازاق شىعارمالارىن جىرلاسىن دەپ اۋدارا باستادىم. ودان كەيىن ءوزىم دە مۋزىكانت بولعان سوڭ انگە ىڭعايلاپ ءتارجىمالادىم. كۇنى كەشە عانا اۋدارما كىتابىم جارىق كوردى. وندا ماحامبەتتەن باستاپ اباي, جامبىل, مۇقاعالي, قادىر مىرزاليەۆ, سەرىك اقسۇڭقار, ۇلىقبەك ەسداۋلەت, باسقا دا قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى ەنگەن.
– اۋدارماشىلىقتى كىمنەن ۇيرەندىڭىز؟
– مەنىڭ تۋعان اعام تالانتتى اۋدارماشى بولدى. ول راسۋل عامزاتوۆتىڭ «مەنىڭ داعىستانىم» ولەڭىن شەبەر اۋدارعانى سونشالىق, ەل ءالى كۇنگە اڭىز قىلىپ ايتادى. سوندا اعام بار بولعانى 24 جاستا ەكەن. قىرعىز ءتىلىن وتە جاقسى ءبىلدى. مەن اۋدارمانى سول اعامنان ۇيرەندىم. جالپى, اۋدارمامەن ستۋدەنت كەزىمنەن اينالىستىم. مىسالى, ەكىنشى كۋرستا جۇرگەندە گرۋزين جازۋشىسى وردە دگەبۋادزەنىڭ «چەتىرە جيزني» رومانىن اۋداردىم. بۇدان بولەك گ.سنەگيريوۆتىڭ بالالارعا ارنالعان شىعارماسىن, ۆ.جيلينسكايتەنىڭ اڭگىمەلەرىن ءتارجىمالاپ, قولجازبالارىمدى قۇشاقتاپ, باسپاعا الىپ باردىم. كىتاپ شىعاراتىن ويىم بولدى. ول جەردەگىلەر «جازۋشىلار وداعىنا مۇشە بولماساڭ, ەشكىم قولداۋحات بەرمەسە, قالاي شىعادى؟» دەپ شىعارماي قويدى. مەن اۋدارمامنىڭ ءبارىن كوتەرىپ الىپ, جاتاقحانانىڭ الدىندا ورتەپ جىبەردىم. قازىر سوعان وكىنەمىن.
– ءسىزدىڭ ولەڭ جازاتىنىڭىزدى بىلەمىز. بىراق ءوزىڭىزدى اقىن سانامايسىز. جالپى, جازۋعا ءبىرىنشى كەلدىڭىز بە, مۋزىكاعا ءبىرىنشى كەلدىڭىز بە؟
– جازۋعا ءبىرىنشى كەلدىم. مەن جازۋدى التىنشى سىنىپتا باستادىم. «لەنيندىك تۋى» دەگەن اۋداندىق گازەتكە ءجيى ماقالا جازام. جەتى ۇجىمشاردى بىرىكتىرىپ, ءبىر ۇجىمشار قىلعان سوڭ جازاتىن تاقىرىپ تا كوپ. ءبىزدىڭ اۋىلدا سالپيتەر دەگەن ەۆرەي باس ەسەپشى بولدى. باسقارما ماعان ەسەپشىڭ نە ايتادى, سونى جازا بەر دەدى. ءبىر كۇنى سالپيتەر مەنى شاقىرىپ الىپ, «قاراقول» ۇجىمشارىنىڭ ىشكى رەزەرۆى تۇگەل. ەندى پريپيسكا باستالدى» دەپ جاز دەدى. جازدىم. گازەتكە باسىلدى. 8-سىنىپ وقيتىن بالا ىشكى رەزەرۆ, پريپيسكا دەگەندى قايدان ءبىلسىن. سودان ەرتەسىنە شۋ شىقتى. ساباقتا وتىرعان جەرىمنەن, موينىمنان تۇيرەپ باسقارماعا الىپ باردى. «سەن جازدىڭ با؟» دەدى. «مەن جازدىم», دەدىم. «نەگە بۇلاي جازاسىڭ؟ مىناۋىڭ قىلمىس قوي», دەدى. «وزدەرىڭ باس ەسەپشى نە ايتادى, سونى جاز دەدىڭدەر عوي» دەپ شىرىلدايمىن. سويتكەن سالپيتەر سول ءتۇنى قاشىپ كەتىپتى. جۋرناليستىك جولىم وسى وقيعادان كەيىن توقتادى. ءوزىم تاۋدان كەلىپ وقيتىنمىن. كۇندە 13 شاقىرىم بەلەسەبەتپەن جول جۇرەم. ساباقتان شىققان سوڭ قارنىم اشادى. گازەتتەن تۇسەتىن قالاماقىما تاۋدان كەلىپ وقيتىن ءۇش بالانى ەرتىپ, دۇكەننەن پراندىك الامىز. نان ساتىلمايدى. ول پراندىكتەر ءۇپ-ۇلكەن جانە قاپ-قاتتى. ءبىز ونى سۋعا مالىپ, جۇمسارتىپ, ەپتەپ-سەپتەپ كەمىرىپ ۇيىمىزگە قايتامىز.
ال مۋزىكاعا كەلۋىم رىسباي ابدىقادىروۆتان باستالدى. وعان دەيىن قومىز شەرتىپ جۇرگەم. ءبىر كۇنى رىسباي اعانىڭ «تۇگەيىم» دەگەن بايانمەن تارتاتىن ءانى شىقتى. مەن ونى تىڭداپ, ەسىم كەتتى. سودان قومىزدى تاستاپ, اككوردەونعا جارماستىم. ال دومبىراعا جاقىن بولۋىم ناعاشى اتامنان بەرىلگەن. ول كىسى شەبەر دومبىراشى بولعان. اقىندىعى دا بار. سول اتامنىڭ اقىندىعى اعالارىما بەرىلىپ, ماعان دا تيتتەي ءبىر بولىگى بۇيىرىپتى.
– العاشقى شىعارعان ءانىڭىز قانداي؟
– مەكتەپتە وقىعاندا راديودان بەرىلەتىن اندەرگە تامسانىپ, اسەرىنەن شىعا الماي جۇرەمىن. ءبىر كۇنى ءان سياقتى بىردەڭە شىعاردىم. بىزگە «الاتاۋ» دەگەن ادەبي جۋرنال كەلەتىن. سونىڭ ىشىنەن جاڭاعى انىمە ءسوز ىزدەدىم. اتاقتى اقىنىمىز ءبايدىلدا سارنوعاەۆ «كولحوز قىزى جاڭىلعا» دەگەن ولەڭى شىعىپتى. وسى ولەڭگە سالدىم, تاعى تىنىش جۇرمەي ونى ەل الدىندا ورىندادىم. مەكتەپتەگىلەر تاڭعالىستى. «بۇل قايسى جاڭىل؟» دەستى ءبارى. سويتسە مەكتەپتە جاڭىل دەگەن قىز جوق ەكەن. ولار ىزدەپ-ىزدەپ, اۋىل شەتىندەگى بەس بالاسى بار, كۇيەۋى ولگەن, ەلۋدەن اسقان جاڭىل دەگەن جەسىر ايەلدى تاۋىپتى. سودان مەنى مازاقتاپ, جىلارمان قىلدى. كەيىن پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە ونەر ينستيتۋتىنداعى ءبىر اۋىلداسىما باردىم. وعان قاراسام, اككوردەوندا «پولونەز», «تۇرىك مارشى», «ۆەنگەرسكي تانەتس» شىعارمالارىن ويناپ وتىرادى. مەن دە اككوردەون ۇيرەنەمىن دەپ ءتۇيدىم. ءان شىعارامىن, كومپوزيتور بولامىن دەپ ويلاعان جوقپىن. سوندا اعام جەتپىس-سەكسەنگە كەلگەنشە اككوردەون كوتەرىپ جۇرەسىڭ بە دەپ ۇرىسقان. سول ءسوزى شىنعا اينالىپ وتىر, مىنە. ءسويتىپ, مەن تەحنيكالىق ماماندىعىمدى تاستاپ, مۋزىكالىق ءبىلىم الۋعا كوشتىم. بۇل كەزدە دە اعام «كوپ بولسا, ابدىقادىروۆ بولارسىڭ. ودان ءارى كىم بولاسىڭ؟» دەپ اشۋلاندى. ول كەزدە ابدىقادىروۆتىڭ قول جەتپەيتىن بيىكتە تۇرعان شاعى. اعامنىڭ سوزىنە تاڭعالدىم. ابدىقادىروۆتاي بولسام, سۇمدىق ەمەس پە دەدىم.
– مۋزىكالىق ءبىلىم الۋدا كىمدەردەن ساباق الدىڭىز؟
– ونەر ينستيتۋتىندا العاشقى ءبىر جىل تەك مۋزىكا تىڭدادىم. جالپى, جاقسى وقىتۋشىدان مەنىڭ جولىم بولدى. ونەر ورداسى اشىلعاندا الماتىدان ا.ماناسباەۆا, ە.كريۆولاپوۆ, س.الاەۆ دەگەن مىقتى وقىتۋشىلاردى الىپ كەلگەن. مەن سەرگەي الاەۆقا ءتۇستىم. ول تاڭعى التىعا جەتپەي تۇرادى. مەن دە سول ۋاقىتتا ويانام. قاسىمىزداعى ستاديوندا ەكەۋمىز كۇندە 17 اينالىم جۇگىرەمىز. سوندا الاەۆتىڭ جاسى ەلۋ بىردە. 17 اينالىم جۇگىرىپ ءجۇرىپ, ماعان شەتەلدىك مۋزىكالىق ادەبيەتتەن ساباق وتەدى. ال مەنىڭ فاكۋلتەتىمدە مۇنى وقىتپايدى. ول ماعان ەشقانداي ينستيتۋت بەرە المايتىن اكادەميانىڭ ءبىلىمىن قۇيدى. ستاديوننان كەلگەن سوڭ سەگىزدەن ون جارىمعا دەيىن بايانمەن وتىرامىز. سول كىسى بولماعاندا ونەردى دە تاستاپ كەتەر مە ەدىم, كىم بىلەدى. ونىڭ مىقتىلىعى, ماعان ءبىر شىعارمانى ۇيرەتەردە الدىمەن ءوزى ويناپ بەرەدى. ءتۇرلى ايگىلى تۋىندىلاردى كەزەك-كەزەك ويناپ, قايسىسى ۇناعانىن سۇرايدى. مەنىڭ جانىما جاققانىن عانا بەرەدى. ياعني بالانىڭ كوركەم تابيعاتىن قينامايدى. ول ءبىرىنشى كۋرستى اياقتاعانشا تەك مۋزىكانى ۇعاسىڭ, ولاردى وينايسىڭ, كوكىرەگىڭە جاقسى مۋزىكا نە ەكەنىن تولتىرۋ كەرەك دەدى. ءدال وسىلاي ىستەدىم. سوسىن ەلدىڭ ەسىندە ماڭگى تۇراتىن كلاسسيكالىق مۋزىكاعا قىزىعا باستادىم. كازانسكيدىڭ «ەتيۋدىن», راۆەلدىڭ «بولەروسىن», وپەرانىڭ مىقتى اريالارىن, «دۋناي تولقىندارى» ءۆالسىن حالىق ءسۇيىپ تىڭدايدى. تالعامى بيىك تىڭداۋشى بۇل شىعارمالاردى قاي زاماندا دا ۇمىتپايدى. وسىنىڭ ءبارى مەنىڭ كوكىرەگىمە قونعان سوڭ حالتۋرانىڭ نە ەكەنىن, كلاسسيكانىڭ نە ەكەنىن ۇعا باستادىم. كەيدە « ۇلىلار جازعان مۋزىكاداي دۇنيە تۋدىرا الماسام, ماعان نە جورىق» دەگەن دە وي كەلدى. ەكىنشى كۋرستا «كارەلو-فينسكايا پولكانى» ويناپ وتىرىپ, بوتەن ءبىر اۋەن قوسىپ, ءسال وزگەرتىپ جىبەرسەم كەرەك. الاەۆ ماعان بايانعا كىشكەنتاي پەسا جازىپ كور دەدى. ول كەزدە مۋزىكالىق فورما دەگەننەن حابارىم جوق, پەسانىڭ قالاي جازىلاتىنىن دا بىلمەيمىن. قىزىقتىم. وزىڭە جاقىن تاقىرىپتى ال دەدى. ماعان جاقىنى جايلاۋ. جايلاۋدا اتتى ادام اندەتىپ كەلە جاتادى, اسۋدان اسادى, قار-بورانعا تاپ بولىپ, قينالىپ, ءارى قاراي قايتا ەڭىسكە ءتۇسىپ بارا جاتادى. جازدىم. ويناپ بەرسەم: «سەن پەسا ەمەس, ءان جازىپ كەلىپسىڭ», دەدى. «مىناۋ جازىقتا كەلە جاتقانىڭ تارماق, اسۋدا قينالىپ جاتقانىن قايىرما قىلساڭ, ءان بولادى», دەدى. بۇل «التىن بالالىق» دەگەن ءان بولدى كەيىن.
– ونەردەگى ۇستانىمىڭىز قانداي؟
– ونەرگە العاش كەلگەندە وزىمە شارت قويدىم. بىرىنشىدەن, مەن ەشكىمگە ەلىكتەمەيمىن. ەكىنشىدەن, ءوزىمدى-ءوزىم قايتالامايمىن. ۇشىنشىدەن, قىزداردىڭ اتىن ايتىپ جىرلامايمىن. تورتىنشىدەن, مۋزىكاعا ءبىر جاڭالىق ەنگىزگىم كەلدى. مۋزىكادا ماجور جانە مينور دەگەن لاد بار. وسى ەكەۋىن ءبىر اندە قولداندىم. بۇل الەم مۋزىكاسىندا بار, بىراق قىرعىزدا جوق. «قارقىرالار», «سۇڭقار», باسقا دا شىعارمالارىمدا ماجور مەن مينوردى ءبىر توندا قولداندىم.
– جاڭبىر دەسە, كوپ جۇرت ءسىزدى ەسكە تۇسىرەدى. بۇل ءان قالاي تۋدى؟ جالپى, نەگە جاڭبىردى جىرلادىڭىز؟
– ماعان جايلاۋدىڭ جاڭبىرى بالا كەزدەن جاقىن ەدى. بىردە جاڭبىرلى كۇنى ۇيدە تىعىلىپ وتىرعانىمدا اپام: «دالاعا شىعىپ نەگە جۇگىرىپ وينامايسىڭ؟» دەدى. «جاڭبىر قۇيىپ تۇر عوي», دەپ ەم, شەشەم جاڭبىردىڭ استىندا جۇگىرگەن بالالاردىڭ شاشى قاپ-قارا بولادى», دەدى. سول كۇننەن باستاپ جاڭبىر جاۋسا, تاپىراقتاپ جۇگىرىپ, ءۇسىپ-توڭىپ, مالمانداي سۋ بولىپ ۇيگە ارەڭ جەتەتىن بولدىم. سوندا اپام ۇرىسپايدى, كيىمىمدى اۋىستىرىپ, شاپانعا وراپ, ەسىكتى ءتۇرىپ قويادى. جاڭبىر سىركىرەپ جاۋىپ جاتادى. اناۋ جاقتاعى وزەندەگى بەتەگەلەردى سامال ايداعاندا تەڭىزدەي تولقيدى ەكەن. سوعان قاراپ جاتىپ, ۇيىقتاپ كەتەم. جايلاۋدا جاۋىن كۇندە جاۋادى. جاڭبىردىڭ استىندا كوپ جۇرگەنىم سونشالىق, جاڭبىر جان-دۇنيەمە ءسىڭىپ كەتكەن سياقتى. جەر بەتىندەگى بارلىق جاماندىق اتاۋلىنى جاڭبىر جۋىپ كەتەتىن سياقتى سەزىنەم. سول ءۇشىن جاڭبىردى جاقسى كوردىم. ستۋدەنت كەزدە جاتاقحاناداعى ۇتىك بولمەسى شىعارماشىلىق ورنىما اينالدى. ورىندىعىم مەن بايانىمدى اكەلىپ, كۇن ۇزاققا وينايمىن. جاڭبىر جاۋعاندا تەرەزەنى اشىپ قويىپ قاراپ وتىرامىن. بىردە كۋرستاسىمنىڭ اۋىلداعى سويلەسىپ جۇرگەن قىزى باسقا بىرەۋگە تۇرمىسقا شىعايىن دەپ جاتىر دەگەن حابار كەلدى. سودان ول ولەمىن دەپ بولمەدەن اتىپ شىقتى. ارتىنان مەن قۋىپ, سول جۇگىرگەن بويى تەمىرجولعا كەلدىك. ول پويىزدىڭ استىنا ءتۇسىپ ولەمىن دەپ وتىر. «اننا كارەنينانى» وقىماعان, بىراق پويىزدىڭ استىنا تۇسەم دەيدى. سودان ەڭ جاقىن پويىز كەشكە وتەدى ەكەن. ءسويتىپ, ەكەۋمىز قوشتاسۋ وتىرىسىن باستاپ كەتتىك. ءبىر كەزدە كۇن كۇركىرەپ, اسپان جارىلارداي بولدى. سوندا «كۇن كۇركۇروپ, جامگىر توكتۇ» دەگەن جول انىمەن بىرگە اۋزىما ءتۇستى. دوسىم: «بۇل قاي ءان؟» دەپ قالدى. «بىلمەيمىن, قازىر كەلدى», دەپ جاتىرمىن. قايتا-قايتا ورىنداپ وتىرعاندا «وشول كۇندور كايدا كەتتي» دەگەن جولدارى كەلدى. ەكەۋمىز قۇشاقتاسىپ, قوسىلا ايتىپ وتىرمىز. وسى ەكى جولدى ىڭىلداپ, جاتاقحاناعا قايتتىق. وسى ەكى جول كەشكە كەلەتىن پويىزدى دا, اۋىلداعى قىزدى دا, ءولىمدى دە ۇمىتتىردى. كەيىن ۇتىك بولمەسىندە قانشا وتىرسام دا ەكى جولدان باسقاسى شىقپايدى. جاز بويى ەكى جولمەن ءجۇرىپ, قايىرماسى كۇزدە ءبىر-اق ءبىتتى. ءالى شۋماعى جوق. قانداي شۋماق جازسام دا قايىرمامەن ءبىرتۇرلى ۇيلەسپەيدى. سودان كەلەسى جاز كەلدى. ۇتىك بولمەسىندە وتىرىپ قاتتى شارشادىم. ءبىر ۋاقىتتا جاڭبىر توكتى. «جامگىر توكتۇ ەچ باسىلباي» دەپ شىعىپ كەتتى. ءسوزى مەن اۋەنى ءبىر شىعىپ جاتتى. سول ءتۇنى ۇيىقتاعان جوقپىن. جالعاسى جوق, كەلمەيدى. وسى جازدا ەكى جول عانا شىقتى: «جامگىر توكتۇ ەچ باسىلباي, ءبىز كەلاتتىق كول-شال بولۋپ». ارعى جاعىنداعى ەكى جولى جوق. جاڭبىر دا باسىلىپ قالدى. جاز كەتىپ, كۇز كەلدى. كۇزدە عانا شۋماقتىڭ سوڭعى ەكى جولى تابىلىپ, شىرقالا باستادى. سوندا مەن ون توعىز جاستامىن. بۇل ءاندى كىم ورىندامادى – ءبارى ايتتى. سولاردىڭ ءبىرى – قازاق قىزى گاۋھار قاسپاقوۆا. ونىڭ داۋسى عاجاپ ەندى.
– دومبىرامەن شىرقالىپ جۇرگەن «شۋلدابا تەرەگيم, تەرەكتەريم» دەگەن ءانىڭىز دە جان-دۇنيەنى الاي-دۇلەي توڭكەرەدى. بۇل ءاننىڭ دە تاريحى بار ما؟
– بۇل اعامنىڭ جان دوسى, سىنشى ساليجان جىگىتوۆتىڭ ولەڭىنە جازىلدى. باللادا سەكىلدى ءومىردىڭ وتكەلدەرىن جىرلاعان ولەڭ. «شۋلدابا, شۋلدابا تەرەكتەريم, شۋلداساڭ اچىشىپ كارەكتەريم, شۋ ۇشكۇرۇپ ىيلاعىم كەلەت مەنين» دەپ ءجۇرىپ وتىرىپ, بالا كەزىن ايتىپ, قازا بولعان باۋىرلارىن, اتا-اناسىن ايتىپ, ر.عامزاتوۆتىڭ سولداتتاردى تىرناعا بالاعانى سياقتى ول دا تەرەكتى ءوزىنىڭ جاقىندارىمەن قاتار سۋرەتتەيدى. مەنىڭ ءبىر ادەتىم, جاقسى دۇنيە وقىسام, جىلاپ قالامىن. ادەبي كەشتە وسى ولەڭدى العاش تىڭداپ, جىلاپ جىبەردىم. كەيىن ءان شىعارايىن دەپ ويلادىم. بىراق ءانىم ولەڭنىڭ دەڭگەيىنە جەتكەن جوق. مەنەن باسقالار دا ءان شىعاردى. ەشكىمنىڭ ءانى بۇل ولەڭنىڭ بار تابيعاتىن اشا العان جوق. كەيىن اۆتور ولەرىنىڭ الدىندا اۋرۋحاناعا بارساق, مەن جازعان ءاندى تىڭداپ جىلاپ جاتىر ەكەن.
– تاپسىرىسپەن جازىلعان اندەر كوپ بولدى ما, الدە شىنايى سەزىمنەن تۋعان اندەر كوپ پە؟
– مەن تاپسىرىسپەن جازىپ كورگەم جوق. بىرەۋدىڭ سۇراۋىمەن «اكىرگى ىر» دەگەن ءبىر عانا ءان جازدىم. 1991 جىلى 19 تامىزدا ەلدە توپالاڭ بولىپ, كومپارتيا وزىنشە ءبولىنىپ, دەموكراتتار وزىنشە كەتتى. سول كەزدە رەجيسسەر داۋرەنبەك سادىرباەۆپەن «قايران ەل» دەگەن فيلم جاساپ جاتقانبىز. وندا ورىس باسقىنشىلىعى سۋرەتتەلەدى. كومپارتيا جەڭسە, دەموكراتتار اتىلادى. ءبىز دەموكراتتار تىزىمىندە جۇرگەنبىز. «50 ادامنىڭ اتى-ءجونى كەتتى, ىشىندە سەندەر بار ەكەنسىڭدەر», دەدى بىزگە. ءسويتىپ, فيلمگە كىرگىزۋ ءۇشىن اقىندى شاقىرىپ ەكى ساعاتتا «اكىرگى ىر» جازىلدى. ماعان ءانىن شىعار دەپ, سول كەڭسەدە جاتقان جالپاق دومبىرانى قولىما ۇستاتتى. ومىرىمدە تاپسىرمامەن ءان جازىپ كورمەگەم, دومبىرا دا تىڭقىلداپ, ءۇنى جوق. ءبىر كەزدە وتىرىپ-وتىرىپ, شىنداپ ويلانا باستادىم. ەرتەڭ اتىلساق, نە بولامىز؟ اتىلاتىنىما سەنە باستادىم كادىمگىدەي. بۇگىن شىنىمەن اقىرعى كۇنىم بولسا شە؟ ەكى ساعاتتا ولەڭگە ءان جازىپ شىقتىم. ءسويتىپ, تۇنىمەن فونوگرامماسىن جازىپ, ءتۇسىرىپ, ءفيلمدى اياقتاپ, تۇركياعا جىبەرىپ ۇلگەرمەسە, ەرتەڭ مۇنىڭ ءبارى جوق بولادى دەدى. ۇيگە دە بارماي ساقال-مۇرت وسكەن قالپىممەن فيلمدە وسى ءاندى ءوزىم ورىندادىم. ەرتەڭىنە كومپارتيا جەڭىلىپ, ءبىز ءتىرى قالدىق.
– ونەردە ادىلەتسىزدىك كوپ بولا ما؟
– بالا كەزدەن العان تاربيەم بىرەۋمەن جاۋلاسىپ, كەكتەسۋدەن الىس ءجۇرۋدى ۇيرەتتى. ماعان بىرەۋ جاماندىق قىلسا, مەن دە جاماندىقپەن جاۋاپ قايىرماۋىم كەرەك دەگەندى اپام قۇلاعىما قۇيدى. «سەنىڭ قۇدايىڭ بار. جاماندىق قىلسا, جاقسىلىق قىل» دەپ ءوسىردى. مەن مۇنى كوپ جىل بويى قابىلداي المادىم. جاماندىق ويلاعان ادامعا مەن نەگە جاقسىلىق قىلۋىم كەرەك؟ كەيىن ويلاسام, مەنىكى دۇرىس ەمەس ەكەن. كومسومول سىيلىعىنا ۇسىنىلعاندا ۇستىمنەن ەكى جاقىن جولداسىم ارىز جازدى. ءسويتىپ, تەرگەپ-تەكسەرىپ بولعانشا, كومسومول سىيلىعىنىڭ تىزىمىنە ءۇش كىرىپ, ءۇش رەت شىقتىم. كەيىن اپامنىڭ ايتقانىن تىڭداپ, جاقسىلىق قىلدىم. بىرەۋىنە ءۇي, ەكىنشىسىنە «مادەنيەت سالاسىنىڭ قايراتكەرىن» الىپ بەردىم.
جالپى, اپام مىقتى ادام بولعان. اكەم مەنىڭ بەس ايلىعىمدا ومىردەن وتكەن. اپام مەنى جەتىمسىرەپ وسپەسىن دەپ ەس كىرە باستاعاندا, اكەڭ اسكەردە دەپ ايتتى. اكەم اسكەردە ەكەن دەپ, كۇتىپ ءجۇردىم. سونداعى ادامداردىڭ ۇلىلىعى عوي, اۋىلدا ءبىر جان اكەڭ ولگەن دەپ اۋزىنان شىعارعان جوق. سودان ءبىرىنشى سىنىپقا باراردا اپامنان: «اكەم ەندى قاشان كەلەدى؟» دەپ سۇرادىم. «بالاسى تەك بەسكە وقىسا, جىبەرەمىز دەپ ايتىپتى», دەدى اپام ساسپاي. ءتورتىنشى سىنىپقا دەيىن ءبىر كۇن بەس الماي قايتقان ەمەسپىن. ءتورتىنشىنى بىتىرگەندە تاعى سۇرادىم. اپامنىڭ بۇل جولعى جاۋابى ءتىپتى سۇمدىق. «بالاڭ بەسكە وقىعانمەن بۇزىق ەكەن دەپتى», دەدى. سول ساتتەن باستاپ مەن مونتيدىم دا قالدىم. شىنىندا, تەنتەك ەدىم. سەگىزىنشى سىنىپقا كەلگەندە ءبىر مۇعالىم «اكەڭ بەس ايىڭدا ءولىپ قالعان» دەپ بالپ ەتكىزىپ ايتا سالدى. سول ءسات جەر كوشكەندەي بولدى. اپام تۇرمىستان قانشا قينالسا دا, بىرەۋدىڭ الدىنا بىردەڭە سۇراپ بارماعان جان. «بىرەۋدىڭ ەسىگىنىڭ الدىنان كورسەم, باسىڭدى جۇلام» دەيتىن ماعان. مەن كىسىنىڭ ۇيىنە كىرگەن ەمەسپىن. اپاممەن بىرگە بارسام دا كىرمەيمىن, كوشەدە تۇرامىن.
– شىعارماشىلىق جولىڭىزعا قاراساق, ساتتىلىكتەر كوپ بولىپتى. جاقسى ادامدارعا دا كوپ جولىعىپسىز. نە ىستەلمەدى دەپ ويلايسىز؟ جازىلماعان اندەر بار ما؟
– مەنىڭ ءبىر ارمانىم بار. جالپى, ارمان دەگەن ءسوزدىڭ قىرعىزشا ماعىناسى باسقاشا. بىزدە ارمان دەپ جەتپەي قالعان دۇنيەنى ايتادى. مەن شابىتىم تاسىپ تۇرعان شاقتا وركەسترگە ارنالعان ۇلكەن شىعارمالار جازباپپىن دەپ وكىنەمىن. ۆالس جازسام بولماس پا ەدى؟ قايتا-قايتا ولەڭگە ءان جازا بەرمەي, وركەسترگە كۇي شىعارسام بولماس پا ەدى؟
– مۋزىكادان قۇدىرەتتى نە بار؟
– «اۋەلدە ءسوز پايدا بولعان» دەپ جاتادى عوي. مەن ىلعي ايتام, سوزدەن بۇرىن ءۇن بولعان. سول ءۇندى مۋزىكاعا تەڭەيمىن. مۋزىكادان قۇدىرەتتى دۇنيە جوق. مۋزىكا اركىمگە ءارتۇرلى اسەر ەتەدى. ەڭ باستىسى, مۋزىكانى تۇسىنەتىن ادام قىلمىسقا بارمايدى, جاماندىق جاسامايدى. مۋزىكا ادام جانىن جۇمسارتادى, نازىك قىلادى. عاجاپ اۋەندەر نازىك جان-دۇنيەنى جاقسى كورەدى. قاتتى ادامعا نازىك مۋزىكا كەلمەيدى ەشقاشان. كوڭىلشەك, جىلاي الاتىن شاقتا جاقسى اۋەزدەر كەلەدى. ال ادام بالاسىنىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن نازىكتىگى دە ازايادى. جىلاۋىقتىعى دا توقتايدى. كوكىرەگى بەرىش بولىپ قاتا باستايدى. سول كەزدە جاس كەزدەگىدەي ليريكالىق مۋزىكا كەلمەي قالادى. مەن 39 جاسىمدا سول ءۇشىن مۋزىكانى تاستادىم. ءبىر نارسەنى ءتۇسىندىم, وسى جاسىما دەيىن بار كورگەن-بىلگەنىمدى, سەزگەنىمدى جازىپ تاۋىسىپپىن. ەندى نە جازسام دا كۇشكە سالامىن. اقىلعا سالامىن. ەندى جازسام, ءان توبەدەن كەلمەيدى, اقىل مەن تاجىريبەمدى پايدالانىپ قولمەن جيناۋ كەرەك بولادى. بۇلاي جازىلعان اندەر حالىققا وتپەيدى. ويتكەنى تابيعي ەمەس. كۇشكە سالساڭ, جازا بەرەسىڭ. ءوزى كەلدى دەپ ويلامايسىڭ, جازىپ جاتىرمىن دەيسىڭ. سول 90-جىلداردا كوكتەن كەلەتىن نازىك اندەر توقتاپ قالدى. مەن دە توقتادىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
استانا – بىشكەك – استانا
