كۇپتى كوڭىلدى سەيىلتەتىن «كۇمىس جاس»

«كۇمىس جاس» جوباسى 2022 جىلى 50 جاستان اسقانداردىڭ «ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك تاۋىپ بەرۋ» ماقساتىندا العاش رەت قولعا الىندى. الەۋمەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتتارعا تولەنەتىن جالاقىنىڭ 60-70 %-ىن مەملەكەت سۋبسيديالايدى. مىسالى, 56 جاستاعى ايەل ادام «كۇمىس جاس» جوباسىمەن جۇمىسقا ورنالاسسا, ءۇش جىل بويى جالاقىسىنىڭ 70%-ى مەملەكەت ەسەبىنەن, قالعان 30%-ىن جۇمىس بەرۋشى تولەيدى. جوباعا قاتىسۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ زەينەت جاسىنا تولعانعا دەيىن 1 نەمەسە 2 جىل جۇمىس بەرۋشى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ, جالاقىسىن تولەۋگە مىندەتتى بولادى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالى­مە­تىن­شە, تۇركىستان وبلىسىندا 55-64 جاس ارالىعىندا جۇمىسسىز 7 197 ادام بار. ونىڭ ىشىندە ەرلەر – 4 225, ايەلدەر – 2 972 ادام. جالپى, زەينەت جاسىنا تاياعاندار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى جونىنەن الماتى قالاسى دا الدىڭعى لەكتە تۇر. 55-64 جاس ارالىعىنداعى جۇمىسسىز الماتىلىقتاردىڭ سانى – 4 150, ونىڭ ىشىندە ەرلەر – 1655, ايەلدەر – 2495 ادام.

يگى باستاما نەگىزىندە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جونىنەن تۇركىستان وبلىسى الدا: بيىل 2 441 ادامعا جۇمىس تابىلعان. ودان كەيىن جامبىل وبلىسىنىڭ كورسەتكىشى جوعارى – 1845 ادام قامتىلعان. الماتى وبلىسىندا بيىلدىڭ وزىندە 1442 ادام جوبانىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر. ىلكىمدى جوبانى قارقىندى جۇزەگە اسىرۋ شىعىس قازاقستان (1 202 ادام), اقتوبە (1 285 ادام) وبلىستارىندا دا بايقالادى. ال اقمولا (267 ادام), باتىس قازاقستان (326 ادام), سولتۇستىك قازاقستان (332 ادام) وبلىس­تارىندا, الماتى قالاسىندا (289 ادام) ناتيجە كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس.

جوباعا قاتىسۋشىلار اراسىندا ايەل­دەر­دىڭ ۇلەسى باسىم: 54% (8,6 مىڭ ادام). جالپى, جوبادا اۋىل تۇرعاندارى كوبىرەك قامتىلعان. بيىل 9,3 مىڭ (59,8%) ادام جۇمىسقا ورنالاسىپتى. «كۇمىس جاستىڭ» ورتاشا جالاقى مولشەرى – 136,2 مىڭ تەڭگە. ەڭ جوعارى جالاقى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا تولەنەدى. بۇل وڭىردە جوبا اياسىندا جۇمىسقا ورنالاسقانداردىڭ الدى 200,3 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى الادى. ودان كەيىن قىزىلوردا وبلىسى تۇر, جوبانىڭ شاراپاتىن كورگەن قىزىلوردالىقتار 180 مىڭ تەڭگەگە دەيىن الادى. ءۇشىنشى ساتىدا – استانا قالاسى. ەلوردالىقتارعا «كۇمىس جاسپەن» جۇمىسقا ورنالاسسا, 177,7 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جالاقى بەرىلەدى. ەڭ تومەنگى جالاقى باتىس قازاقستان وبلىسى (100 مىڭ) مەن الماتى قالاسىندا (98,8 مىڭ تەڭگە) تولەنىپ وتىر.

جوبانىڭ جۇمىسىن ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى ۇيلەستىرەدى. جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەككە تارتقان جۇمىسسىزدارعا تولەگەن جالا­قىسىنىڭ العاشقى جىلى – 70%-ىن, ەكىنشى جىلى – 65%-ىن, ءۇشىنشى جىلى 60%-ىن سۋبسيديالايدى. ەكولوگيالىق ۇستەمەاقى تولەمدەرى, سالىق, مىندەتتى الەۋمەتتىك اۋدارىمدار, ەڭبەك دەمالىسى, وتەماقى, بانك قىزمەتتەرى ەسكەرىلەدى. سۋبسيديا سوماسى 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەت­كىش­تەن اسپاۋعا ءتيىس.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اياۋلىم بەرەكەنوۆا زەينەتكەرلىككە تايا­عان ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماق­سا­­تى­نا قولعا الىنعان جوبانىڭ يگىلىگى مول ەكەنىن, جەر ورتاسى جاسىن­داعى جۇمىسسىز جاندارعا اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەك كورسەتىپ, ەكونو­­­مي­­كا­لىق الەۋەتىن نىعايتۋعا سەرپىن بەرەتىن «كۇمىس جاستىڭ» شاراپاتى تالاي جانعا تيگەنىن ايتادى.

«جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا جۇمىس بەرۋشى مەن ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى اراسىندا شارت جاسالادى. سوعان سايكەس جۇمىس بەرۋشىلەر وزدەرىنىڭ تۇراقتى شتاتىنان تىس جۇمىسكەر قابىلدايدى. ياعني جاسى ەلۋدەن اسقان ازامات پەن جۇمىس بەرۋشى ءۇش جىلعا دەيىن ەڭبەك كەلىسىمشارتىن جاساسادى», دەيدى ا.بەرەكەنوۆا.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ما­­­لى­­مەتىنە سايكەس, ەلىمىزدە 55-64 جاس ارا­­­لىعىنداعى جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ سانى 73 مىڭنان اسادى. الەۋمەتتىك باستاما مۇنى قانشالىقتى قامتيدى دەگەن سۇراقتىڭ تۋىندايتىنى زاڭدى. جۇمىس­­­­­­سىزداردىڭ جوباعا قاتىسۋ ۋاقىتى ولار­­دىڭ ەڭبەك وتىلىنە جازىلادى. بىراق جۇمىس بەرۋشىلەر «كۇمىس جاس­پەن» كەلگەندەردى وزدەرىنىڭ شتاتىنان تىس قابىلدايتىندىقتان, ولاردىڭ جۇمىسسىز دەگەن مارتەبەسى جويىلمايدى. ويتكەنى جوباعا قاتىسۋشىلار تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقاندار ساناتىنا ەنبەيدى. دەسە دە مەملەكەتتىڭ جۇمىسسىزدارعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ىسكە قوسىلعان جوبانىڭ شاراپاتى ءتيىپ, جۇمىس تاپقانداردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2022 جىلى 3 080 ادام عانا «كۇمىس جاسپەن» جۇمىسقا ورنالاسسا, بىلتىر 15 166 ادام قامتىلعان. ال بيىل جىل سوڭىنا دەيىن 19 060 ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كوز­­دەلگەن. قاراشا ايىنا دەيىنگى ناتيجە بويىن­شا 18 847 ادام ەڭبەككە ارالاسىپ وتىر. ا.بەرەكەنوۆا بيىل جوبانى جۇزەگە اسى­رۋعا بيۋدجەتتەن 17,3 ميلليارد تەڭگە ءبو­­لى­نىپ, 1 قازانعا دەيىن 14,8 ميلليارد تەڭ­گەسى يگەرىلگەنىن, كەلەسى جىلى «كۇمىس جاسپەن» 23 825 ادام قامتىلىپ, قازىنادان 22,4 ميل­­ليارد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانعانىن جەت­كىزدى.

جۇمىسپەن قامتىلعاندار اراسىندا اسپاز (1 151 ادام), ساتۋشى (1 095 ادام), اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسى (697 ادام), تىگىنشى (692 ادام), سانيتار (875 ادام), كاسسير (564 ادام), بۋحگالتەر (308 ادام), كونديتەر (142 ادام) ماماندارى باسىم. بۇدان بولەك, مەديتسينا, ءبىلىم سالاسىنىڭ دا كادرلارى جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۋالي­حانوۆ اۋدانىنداعى «پروستور» فەر­مەر­لىك شارۋاشىلىعىنىڭ مەحانيزاتورى جەكسەنباي بالتاباەۆ «كۇمىس جاستىڭ» يگىلىگىن كورگەن جاننىڭ ءبىرى. 2022 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا بارىپ وسى جوبا بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسقان. «كۇمىس جاسپەن» شارۋاشىلىقتا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, بيىل قاڭتار ايىندا زەينەتكەرلىككە شىقتى. ج.بالتاباەۆ بىرقاتار قاتارلاسىنىڭ دا وسى جوبانىڭ يگىلىگىن كورىپ, تۇراقتى جۇ­مىس­قا تۇرعانىن ايتتى. «مەنى اۋىلداس­تارىم مەحانيزاتور دەپ قانا بىلمەيدى. ينجەنەر, كۇزەت باسشىسى دا بولدىم, بالىق شارۋاشىلىعىندا, قۇرىلىستا قىزمەت اتقار­دىم. اۋىلدا قانداي جۇمىس بار, تاڭداۋ جاساعام جوق. «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» تابىلسا بولدى, شارۋانىڭ اۋىرلىعىنان قاش­پادىم. بىراق كەيىن دەنساۋلىعىم سىر بەرىپ, بىرنەشە جىل ەمدەلدىم. ەكى جىل بۇرىن «كۇمىس جاس» جوباسى تۋرالى اۋىل­دىق اكىمدىكتىڭ ماماندارى قۇلاعدار ەتتى. جاي-جاپسارىن ءتۇسىندىردى, سولاردىڭ باعىت­تاۋىمەن اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا باردىم. «پروستور» فەر­مەر­لىك شارۋاشىلىعىنا مەحانيزاتور بولىپ جۇ­مىسقا ورنالاستىم. ءوزىم بىلەتىن, ۇي­رەن­گەن سالام, شارۋانى اقساتپادىم. وسى شار­ۋا­شىلىقتا تىنباي ەڭبەك ەتىپ, بيىل قاڭ­ت­ار ايىندا زەينەتكەرلىككە شىقتىم», دەيدى ج.بالتاباەۆ.

شىمكەنتتەن استانا قالاسىنا قونىس اۋدارعان جاقسىگۇل وتەشوۆا دا ەلوردادا «كۇمىس جاسپەن» جۇمىسقا ورنالاس­قا­نىن جەتكىزدى. «ماماندىعىم تىگىنشى بولعان­دىق­تان جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا قىزمەت ەتتىم. كەيىن استاناعا قونىس اۋدارعان سوڭ ماماندىق بويىنشا ەڭبەك ەتسەم دەدىم. حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا ءوتىنىش جازدىم, كوپ وتپەي جۇمىس ورنىن ۇسىندى. قازىر شەبەرحانادا ەڭبەك ەتەمىن», دەيدى ج. وتەشوۆا.

«كۇمىس جاس» جوباسىنىڭ ماقساتى – زەينەت جاسىنا جاقىنداپ قالعان جانداردى قولداۋ جانە ەڭبەكپەن قامتۋ. ءسوز جوق, بۇگىندە زەينەتكە ءالى شىقپاعان ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ جۇمىس تابۋى وتە قيىن. جۇمىسسىزداردىڭ كوپشىلىگى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كاسىبىنەن قول ءۇزىپ قالعاندار نەمەسە ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىل­عان­دار. سول تۇرعىدا 50 جاستان اسقان كەز كەلگەن جۇمىسسىز ادامنىڭ باعدارلاما اياسىندا جۇمىسقا ورنالاسۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. تولىققاندى اقپارات الۋ ءۇشىن تۇرعى­لىقتى جەرىندەگى مانساپ ورتالىعىنا حابارلاسۋى كەرەك.