تاڭسىق تاجىريبە ەمەس
جىلدىڭ العاشقى 9 ايىنىڭ قورىتىندىسىندا ەلىمىزدەگى دارىلىك زاتتاردى بولشەك ساۋدادا جانە ستاتسيونارلىق تۇتىنۋ كولەمى 862 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ فارماتسەۆتيكالىق قىزمەتتى قولداۋ جانە دامىتۋ قاۋىمداستىعى» زتب مالىمەتىنشە, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 20,5%-عا ارتىق. ناقتى تۇردە تۇتىنۋ 4,1%-عا – 454 ملن پاكەتكە دەيىن ءوستى. ال دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا فارماتسەۆتيكا نارىعىنىڭ كولەمى شامامەن 950 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ 144,3 ملرد تەڭگەسى وتاندىق وندىرىسكە تيەسىلى. بىلتىر «سق-فارماتسيا» جشس 437 ملرد تەڭگەگە ءدارى-دارمەك ساتىپ العان. بيىل بۇل نارىق 1 ترلن تەڭگەنى مەجەلەپ قالادى دەگەن بولجام بار.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان نۇرلىباەۆ جۋىردا جىلجىمالى ءدارىحانا پۋنكتتەرىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جاريالادى. ماقساتى – اۋىلدىق جەرلەردەگى ادامداردى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ.
– ەلىمىزدىڭ كليماتى مەن گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىن, سونداي-اق وڭىرلەردەگى حالىق سانىنىڭ ازدىعى مەن قاشىقتىعىن ەسكەرسەك, اۋىلدا فارماتسەۆتيكالىق پۋنكتتىڭ جەكە بيزنەس تاراپىنان بولۋى اسا ۇتىمدى ەمەس. سوندىقتان بۇل ماسەلە قازىر وتە وزەكتى. جىلجىمالى ءدارىحانا پۋنكتتەرىنە قاتىستى جوبانى ىسكە اسىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ەڭ الدىمەن شالعايداعى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ساپالى دارىلىك پرەپاراتتاردىڭ بولۋى جونىندەگى ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.
نەگىزى كوشپەلى ءدارىحانالار جۇيەسى پاۆلودار وبلىسىنا تاڭسىق دۇنيە ەمەس. 2010 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس, اۋىلدىق جەرلەردە قوسىمشا «شاعىن ءدارىحانالار» اشۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. وعان دەيىن ءدارىحانالار اۋدانى 20 شارشى مەتردەن كەم بولمايتىن ءۇي-جايلاردا ورنالاسۋعا ءتيىس ەدى. ال الىس اۋىلدىق جەرلەردە ءدارىحانا اشۋعا اۋدانى بۇدان ەكى ەسە شاعىن ورىندار سۇرالدى. وبلىس اكىمدىگى «كوشپەلى ءدارىحانالار» ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. ولار تۇرعىنداردان تۇسكەن تاپسىرىستارمەن اپتا سايىن اۋىلدارعا شىعىپ تۇرۋى كەرەك ءارى بۇل جۇمىسقا جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردى تارتۋ ۇيعارىلدى. الايدا باستاما شالا-پۇلا جاسالعاندىقتان, ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي اياقسىز قالدى.
ودان سوڭ 2020 جىلى الەمدى جايلاعان پاندەميا ۋاقىتىندا دا اۋىلدارعا جىلجىمالى ءدارىحانالار جۇرگىزۋ ويلاستىرىلعان. وڭىرلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى مەن مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتى بۇل جۇمىستى دا وندىرە المادى. سەبەبى جوعارىدان ناقتى نۇسقاۋلىقتار مەن بەلگىلى ءبىر قولداۋ ءىس-شارالارى جۇزەگە اسپادى. بارلىعى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە تەلىنگەندىكتەن, جوبا تاعى دا ورتا جولدا قالدى. ەندىگى جەردە بۇل ماسەلە مينيسترلىكتىڭ ارنايى زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە شەشىلەتىن بولسا, ايماقتاردا قانداي ماسەلەلەر ەسكەرىلۋى كەرەك؟ پاۆلودار وبلىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءانۋار بۇيراشەۆتىڭ پىكىرىنشە, كوشپەلى ءدارىحانالار ۇيىمداستىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسى قابىلدانسا, اۋىلدىق جەرلەرگە ءموبيلدى ءدارىحانالار شىعارۋعا بولادى.
– بۇرىن وبلىستاعى جەكە ءدارىحانا ۇيىمدارى شالعايداعى ەلدى مەكەندەرگە جىلجىمالى ءدارىحانا پۋنكتتەرىن ۇيىمداستىرعان. كەيىنىرەك, جىلجىمالى ءدارىحانا پۋنكتتەرى بارلىق جەردە جۇمىسىن توقتاتتى. ويتكەنى بۇل فارماتسەۆتيكالىق بيزنەسكە ءتيىمسىز بولدى. تۇپكىردە ورنالاسقان, اسىرەسە شەكارانىڭ بويىن قونىس ەتكەن, حالقى از ەلدى مەكەندەرگە ءدارى-دارمەك جەتكىزۋ ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى. جىلجىمالى ءدارىحانا پۋنكتتەرى جونىندەگى جوبانى ىسكە اسىرۋ شالعايداعى تۇرعىنداردىڭ ساپالى دارىلىك پرەپاراتتاردى كەدەرگىسىز ساتىپ الۋىنا قول جەتكىزۋ ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, ناۋقاستارعا تەگىن بەرىلەتىن ءدارى-دارمەكتى ۋاقتىلى جەتكىزۋ دە ءبىر جاقتى ەتىلەدى. مىسالى, تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىمەن, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ شەڭبەرىندە امبۋلاتورلىق ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ «بەلگىلى ءبىر اۋرۋلارى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن تەگىن جانە (نەمەسە) جەڭىلدىكپەن امبۋلاتورلىق قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ تىزبەسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2021 جىلعى 5 تامىزداعى №75 بۇيرىققا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. بيىل 10 ايدا 172 395 پاتسيەنت دارىلىك پرەپاراتتارمەن, مەديتسينالىق بۇيىمدارمەن, مامانداندىرىلعان ەمدىك تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ال بىلتىر مۇنداي مۇمكىندىككە 174 مىڭنان استام ادام يە بولعان. بۇگىندە امبۋلاتورلىق دەڭگەيدە تمككك شەڭبەرىندە 54 اۋرۋ, ءمامس جۇيەسىندە 127 اۋرۋ بويىنشا پاتسيەنتتەر ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. تەگىن امبۋلاتورلىق ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ تىزبەسىنە دارىلىك زاتتاردىڭ 626 پوزيتسياسى ەنگىزىلگەن. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شەڭبەرىندە وبلىسقا 12,8 ملرد تەڭگە بولىنسە, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى 215,7 ملن تەڭگە سوماسىنا قوسىمشا وتىنىمدەر قوستى, – دەيدى ول.
100-گە جۋىق اۋىل قامتىلماعان
پاۆلودار وبلىسىنداعى 10 اۋداندا 350-دەن استام اۋىلدىق ەلدى مەكەن بار. اۋماقتا بارلىعى 7 ديستريبيۋتور (كوتەرمە قويمالار), 279 ءدارىحانا (بارلىعى جەكە مەنشىك قولىندا) قىزمەت كورسەتەدى. ءدارىحانالاردىڭ تەك 22-ءسى عانا اۋىلدىق جەردە ورنالاسقان. بۇعان قوسا وڭىردە 154 ءدارىحانا پۋنكتى ۇيىمداستىرىلسا, ونىڭ 136-سى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ىستەپ تۇر. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جاعداي, ءدارىحانا پۋنكتتەرى مەديتسينالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداردا عانا اشىلادى. 261 اۋىلدىق ەلدى مەكەندە ءدارىحانالار مەن ءدارىحانا پۋنكتتەرىنەن بولەك, 74 مەديتسينالىق پۋنكت, 41 وتباسىلىق دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, 20 فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت بار. ولار ارقىلى دا اۋىل حالقىن دارىلىك قامتاماسىز ەتۋ جۇزەگە اسىرىلادى. اتالعان ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق, وبلىستا ءالى دە 100-گە جۋىق شاعىن اۋىلدارعا ءدارى-دارمەكتى تۇراقتى جەتكىزۋ جولعا قويىلماعان.
– جەلتاۋ اۋىلى وبلىس ورتالىعىنان 300 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. اۋىلىمىزدا ءدارىحانا جوق. وكرۋگ ورتالىعىنداعى مەديتسينالىق پۋنكتتە قاجەتتى ءدارى-دارمەك تابىلا بەرمەيدى. امالسىزدان 80 شاقىرىم جەردەگى اۋدان ورتالىعى – باياناۋىلعا بارۋعا تۋرا كەلەدى. اۋدانداعى ءدارى-دارمەك باعاسى قالالى جەرلەرمەن سالىستىرعاندا قىمباتىراق. سوندىقتان ءدارىنى كوبىنە قالادان العىزامىز. اۋىلدى جەردەگى ادامداردىڭ تابىسى قالاداعىلاردان اناعۇرلىم از ەكەنىن ەسكەرگەن ابزال. كەيدە ۇلكەندەرىمىز نەمەسە كىشكەنتاي بالالار اۋىرىپ, قىزۋ تۇسىرەتىن نەمەسە قان قىسىمىن رەتتەيتىن پرەپاراتتار تاپشى بولىپ قالادى. سونداي ساتتە قاتتى قينالامىز. كورشى قاراعاندى وبلىسىندا الەۋمەتتىك كوشپەلى ءدارىحانالار جۇمىس ىستەيدى دەپ ەستيمىز. وكىنىشكە قاراي, ونداي جاڭاشىلدىقتار بىزگە جەتپەي تۇر, – دەيدى باياناۋىل اۋدانى, جەلتاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءمادينا جاناتوۆا.
مۇنداي ماسەلەلەر اۋىلدارى قاشىق ورنالاسقان جەلەزين, ەرتىس, ماي, اقتوعاي, ەكىباستۇز, تەرەڭكول اۋماقتارىندا ايرىقشا بايقالادى.
تاسىمال شىعىنى دوتاتسيالانۋى كەرەك
ءماجىلىس دەپۋتاتى جارقىنبەك امانتاي كەلەشەكتە پايدا بولاتىن جىلجىمالى ءدارىحانالاردىڭ تاسىمالىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر دوتاتسيالار ءبولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
– اۋىل حالقى ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت تۇرعىسىنان از قامتىلعان. اۋىل ادامدارى ەكولوگيالىق تازا تاعامدار جەيدى, تازا اۋادا ءومىر سۇرەدى دەگەن قاساڭ قاعيدا ءالى دە قالماي وتىر. بۇگىندە اۋدانداردا حالىقتىڭ اۋرۋشاڭدىعى كوبەيىپ بارادى. مەديتسينالىق پرەپاراتتاردىڭ قولجەتىمسىزدىگى اۋىلدىق جەرلەردى تاڭداپ بارعان جاس ماماندارعا دا قيىندىق تۋدىرادى. سوندىقتان مينيسترلىكتىڭ بۇل باستاماسى قۇپتاۋعا تۇرارلىق.
ەكىنشى ەسكەرەتىن ماسەلە, بۇل جۇيەگە تامىر-تانىس ارقىلى وزگە دەلدالداردىڭ كىرىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ. شالعاي ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى ءدارى-دارمەك باعاسىنا قاتىستى كوپ شاعىم ايتادى. نىساندار تاراپىنان ۇستەمەاقى تىم ءوسىرىلىپ قويىلادى. جاۋاپتى ورگانداردىڭ بۇل تاراپتا باعانى رەتتەۋى, باقىلاۋدا ۇستاۋى قاجەت.
ۇشىنشىدەن, جىلجىمالى ءدارىحانالاردىڭ جۇمىسىن ۋاقىت تۇرعىسىنان رەتتەۋ. بۇرىن بالا كەزىمىزدە شالعاي اۋىلدارعا بەلگىلى ءبىر ۋاقىت سايىن پوشتا ماشيناسى بارىپ تۇراتىن. سول سياقتى اۋىل ادامدارى ءوز ەلدى مەكەندەرىنە ءموبيلدى ءدارىحانالاردىڭ قاي كۇنى, قاي مەزگىلدە كەلەتىنىن الدىن الا ءبىلىپ وتىراتىنداي كەستەلەر قۇرىلۋى كەرەك.
سوڭعىسى, تاسىمالداۋ شىعىندارى ءدارى-دارمەك باعاسىنا اسەر ەتپەۋگە ءتيىس. اۋىلدارعا جول شىعىنى الدىن الا ەسەپتەلىپ, ونى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر كوتەرۋى كەرەك. مىسالى, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە حالىق تىعىز ورنالاسقان, ەسەسىنە ول جەرلەردە ءدارىحانالار بارشىلىق. ال تەرىسكەيدەگى پاۆلودار, پەتروپاۆل, قوستاناي, اباي, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنداعى كەيبىر اۋىلداردىڭ شالعايلىعى 300-400 شاقىرىمدى قۇرايدى. سوعان وراي تاسىمال شىعىنىن رەسپۋبليكالىق ورتاق تاريفپەن بەلگىلەۋ مۇمكىن ەمەس. اۋماقتار سۋبسيديالاۋدى ءوز اۋماقتىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي جۇزەگە اسىرسا قۇپ. بۇل وبلىستاردىڭ بيۋدجەتىنە كوپ سالماق سالمايدى, – دەيدى دەپۋتات.
ال جەرگىلىكتى ءدارىحانالاردىڭ ءىرى جەلىسىن ۇستاپ وتىرعان «گلوريا-فارم» جشس-ءنىڭ وكىلى ناتاليا يۆانوۆا جوبا ءتيىمدى بولسا كاسىپكەرلەر قاتىسۋعا مۇددەلى دەيدى.
– مەديتسينالىق پرەپاراتتاردى ساقتاۋ, تاسىمالداۋ وتە شىعىندى. كەيبىر زاتتاردى مۇزداتقىشتا ۇستاۋعا تۋرا كەلسە, ەندى بىرىنە قالىپتى تەمپەراتۋرا قاجەت. ونىڭ ۇستىنە ءدارى-دارمەكتەردىڭ دوزاسى, مولشەرى, رەتسەپتپەن ازىرلەنگەندەرىنىڭ جارامدىلىعى جونىندە دە تالاپتار بار. بۇعان قوسا كولىك جۇرگىزۋشى مەن فارماتسەۆت قىزمەتىنە جەكە تولەنۋى كەرەك. وسىنىڭ بارلىعى زاڭ جوباسىندا دەتالدى تۇردە كورسەتىلەدى دەپ ويلايمىن. ءدارىحانا ۇستاۋ – شىعىندى بيزنەس. ازىرشە بىزگە جاڭا جوبا تۋرالى تۇسىندىرىلگەن جوق, – دەيدى ول.
شەكتى باعا قالاي باقىلانادى؟
مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ پاۆلودار وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى بوتاگوز سىزدىقوۆانىڭ سوزىنشە, «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكستىڭ 245-بابىنا سايكەس, باعانى مەملەكەتتىك رەتتەۋ باعالىق رەتتەۋگە جاتاتىن دارىلىك زاتتاردىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلگەن. رەتتەۋ ەل اۋماعىندا تىركەلگەن, اينالىمداعى كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدادا ساتۋعا ارنالعان دارىلىك زاتتارعا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلادى. مۇنداي تىزىمگە ەنگىزىلگەن دارىلىك زاتتاردى شەكتى باعاسىز كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدادا ساتۋعا تىيىم سالىنعان. بۇل تىزبەگە دارىلىك زاتتاردىڭ 6 890 ساۋدا اتاۋى كىرەدى. جالپى, ەلىمىزدە دارىلىك زاتتاردىڭ 9 مىڭنان استام اتاۋى تىركەلگەن.
– دارىلىك زاتتارعا بەلگىلەنگەن شەكتى باعالاردىڭ ارتۋى – اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق. ونىڭ سوڭى اكىمشىلىك ايىپپۇل سالۋعا سوقتىرادى. بىراق ءبىزدىڭ دەپارتامەنت كەيبىر اۋىلدىق جەرلەردەگى ءدارى-دارمەك نارىعىنان بەيحابار بولۋى مۇمكىن. ادامدار ءدارى باعاسىن تەكسەرگىسى كەلسە, «DariKZ» ءموبيلدى قوسىمشاسىنىڭ كومەگىن پايدالانا الادى. وندا تىزىمگە ەنەتىن ءدارى-دارمەك اتاۋلارى كورسەتىلگەن. ەگەر بەلگىلى ءبىر ءدارى-دارمەكتىڭ قۇنى رۇقسات ەتىلگەن شەكتى باعادان اسىپ كەتسە, دارىحاناعا شاعىم تۇسىرە الادى. سونداي-اق وسى قوسىمشادا ەل اۋماعىندا تىركەلگەن دارىلىك زاتتار تۋرالى اقپاراتتى كورۋگە بولادى. ولاردى تىركەۋ كۋالىگىنىڭ ءنومىرى, قولدانىلۋ مەرزىمى, ساپا سەرتيفيكاتى, مەديتسينالىق قولدانۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىق, ءدارى-دارمەكتىڭ جاناما اسەرى پايدا بولعان جاعدايدا ءوتىنىش جازىپ, سارى كارتانى تولتىرۋ قاراستىرىلعان. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, اۋىلدىق جەرلەردەگى تۇرعىندار ءدارىحانالاردىڭ قىزمەت ساپاسى ارتسىن دەسە, ولارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ورىندالىپ وتىرعاندارىنا كوزدەرىن جەتكىزۋلەرى كەرەك. بۇل كەلەشەكتە پايدا بولاتىن جىلجىمالى دارىحانالارعا دا قاتىستى, – دەپ ءتۇسىندىردى ب.سىزدىقوۆا.
تۇيىندەي ايتقاندا, بۇل باستامانى اۋىل حالقى قولداپ وتىر. ۇلت ساۋلىعى جاقسى بولسا عانا قوعام ورنىقتى داميدى. ارينە, جىلدار بويى قوردالانعان تۇيتكىلدەر ءبىر مەزەتتە شەشىلمەسى انىق. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, قانت ديابەتى سياقتى سوزىلمالى اۋرۋلارعا تەگىن بەرىلەتىن ءدارى-دارمەكتى ۋاقىتىندا جەتكىزۋ پروبلەماسى جىلجىمالى ءدارىحانالاردىڭ كومەگىمەن شەشىلەتىن كۇن تۋا ما؟
پاۆلودار وبلىسى
