شىرايلى ولكە اپات ايماعىنا اينالا ما؟

اۋدان ورتالىعى – شيە­لى كەنتى مەن اۋىل­دا­رى­نىڭ اراسى دا ونشا­لىق­تى قاشىق ەمەس. مۇنداي ەرەكشەلىگى تۇرعىنداردىڭ نا­رىق­­تىق قاتىناسقا تەز بەيىم­دە­لىپ, اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق جاعدايىن جاقسارتا تۇسۋگە كوپ سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. وسى باعىتتاعى ۇكىمەت قولداۋى اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ سالاسىنىڭ, كاسىپكەرلىكتىڭ دە ورىستەۋىنە مول مۇمكىندىك اش­تى. ونىڭ ۇستىنە قىزىلوردا وب­لىسىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك نالى­باەۆتىڭ جاڭاشىلدىعى مەن ىس­كەر­لىگى سوڭعى ەكى-ءۇش جىل بەدە­رىندە ءوڭىردى وركەندى بەلەس­تەرگە كوتەرە ءتۇستى. ورتالىعى ساۋ­لەتتى, ەلدى مەكەندەرى بەرەكەلى. سون­دىقتان دا بۇل ولكە «مارجانى سىر­دىڭ – شيەلى» دەپ اتالادى. وت­كەن مىڭجىلدىقتا اۋداننان بەس «عاسىر ادامىنىڭ» تانىلۋى مەن 41 ەڭبەك ەرىنىڭ شىعۋىن جەر­گىلىكتى حالىق ماقتانىشپەن ايتا­دى. بۇعان بيىلعى رەسپۋبليكا كۇنى قارساڭىندا پرەزيدەنت جار­لى­عىمەن شيەلىنىڭ تۋماسى, الەمگە ايگىلى ماتەما­تيك, اكادەميك اسقار جۇما­دىلداەۆ­تىڭ 42-ءشى ەڭبەك ەرى اتاعىن الۋىن قو­سىڭىز.

حوش, ءبارى جاقسى! الايدا وسى ماقتاۋلى ءوڭىر سوڭعى جىلدارى ءتۇرلى سىناق الاڭىنا اينالىپ بارا جاتقان سياقتى. اۋەلى اۋدان ورتالىعىنىڭ ىرگەسىنەن كۇ­كىرت قىشقىلىن تاسىمالداۋ قوي­ماسى سالىندى, قازىر كىدىرىسسىز جۇ­مىس ىستەپ تۇر. 2017 جىلى توم­پاناجدى تسەمەنت شىعاراتىن «گەجۋبا-شيەلى» زاۋىتى ىسكە قو­سىلدى. اتالعان ءون­دىرىس ورىن­دارىنىڭ ەكولوگيالىق زالال­دى قال­دىقتارى اينالانى لاس­تاي­تىندىعىن قۇدايدان ءۇمىتى بار ادام جوققا شىعارا الماس. ول از بولسا, بيىلعى جىلدىڭ جازىنان باستاپ, سول ماڭنان تاعى ءبىر كۇ­كىرت قىشقىلىن تاسىمالداۋ قوي­ماسىنىڭ قۇرىلىسى ىرگە كوتەرە باس­تادى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ كولەمى مەن اۋقىمى تىپتەن زور بولماق. جوبانى ىسكە اسىرۋشى «Transshipment» اتالاتىن جشس كورىنەدى. التى قاتار تەمىر جولىنا تۇراقتاپ, كىرىپ-شىعار ۆاگوندارىنىڭ قارا­سى دا از بولمايتىنى تۇسىنىكتى.

قازان ايىنىڭ باسىندا جەر­گىلىكتى قوعامدىق ۇيىمدار مەن اردا­گەرلەردىڭ نارازىلىق بىل­دى­رۋىمەن اۋدان اكىمدىگىندە وسىعان قا­تىستى جيىن وتكىزىلدى. سوندا اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارلارى, جەر­گىلىكتى مەكەمە باسشىلارى اتالعان قۇرىلىس نىسانىن سالۋ بارىسىندا كوپتەگەن زاڭسىزدىقتىڭ (جەرگە ورنالاستىرۋ, كاسىپكەرلىك نىساننىڭ ماقساتىن كورسەتپەۋ, ءتيىستى قۇزىرلى ورىنداردان كە­لىسىم الماۋ, ت.ب.) جىبەرىلگەندىگىن اتاپ كورسەتتى. قوعامدىق تىڭداۋ بولماعان. اۋدان اكىمى ايتباي جان­داربەكوۆ وسى سەبەپتەردى العا تارتىپ, قۇرىلىستى ۋاقىتشا (ناقتى ءمان-جاي انىقتالعانشا) توقتاتۋعا تاپسىرما بەردى. الايدا كۇكىرت قىشقىلىن تاسىمالداۋ ماقساتىنداعى قۇرىلىستىڭ قار­قىنى سودان كەيىن دە ءبىر ساتكە باسەڭ­سىمەي, ءوز جۇمىسىن ءالى كۇنگە جۇرگىزىپ كەلەدى. كولەمى ۇلكەن 6 رەزەرۆۋار ورنالاستىرىپ, شارۋا­لارىن الاڭسىز جالعاستىرىپ جاتىر.

ەڭ سوراقىسى – مۇنداي ەكولو­گيالىق قاۋىپتى نىساندار ءتارتىپ بويىنشا ەلدى مەكەننەن كەمىندە 1000 مەتر قاشىقتىقتا ورنالاسۋى ءتيىس بولسا, ال ول قودامانوۆ اۋىلى مەن شيەلى كەنتىنىڭ ورتاسىنان ويىپ ورىن الىپ, ەلدى مەكەننەن 500 مەترگە جەتەر-جەتپەس جەردە كۇننەن-كۇنگە ورىستەپ بارادى. مۇنىڭ زاردابى كۇنى ەرتەڭ وسى ماڭعا تۇگەل جايىلۋى مۇمكىن. تسەمەنت زاۋىتىنىڭ تۇتىنىنە ەكى قويماداعى اسا قاۋىپتى كۇكىرت قىش­قىلىنىڭ ۋلى ءيىسى قوسىلعان سوڭ وسى اۋامەن تىنىستايتىن, تىرشىلىك ەتىپ كەلگەن جاندىنىڭ نە جانى قالادى؟ شيەلى حالقىنىڭ ءحالى نە بولماق؟

ارينە, يندۋستريالىق جوبالاردى ىسكە اسىرعان دۇرىس, كاسىپكەرلىكتى ورىستەتكەن دە ءجون. الايدا, مۇنىڭ ءبارى قوعامنىڭ باستى بايلىعى – ادامنىڭ دەنساۋلىعىنان ارتىق ەمەس. پايدا ىزدەگەندەردىڭ ىعىنا جىعىلىپ جۇرگەندە سىناق الاڭى اپات ايماعىنا اينالىپ كەتسە شە؟ شىرايلى ولكە, ماقتاۋلى اۋدان ادامدارى اۋرۋ, ءونىمى زارداپتى قۋ مەكەنگە اينالماي ما؟ وسىنىڭ اق-قاراسىن, وبال-ساۋابىن كىم اجىراتىپ, كىم توقتام سالادى؟

نۇرماحان ەلتاي,

جازۋشى-جۋرناليست

قىزىلوردا وبلىسى,

شيەلى اۋدانى