ەلىمىزدە «تسيفرلى قازاقستان» جانە «ەۋرازيالىق وداقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن 2025 جىلعا دەيىن تسيفرلاندىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى قابىلدانعان بولاتىن. اسىرەسە ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ ەلىمىزدىڭ جاڭا كەزەڭگە قادام باسۋى دەسەك بولادى. تسيفرلاندىرۋ ەكونوميكانىڭ دامۋىندا باستى ءرول اتقارادى. بۇل ۇدەرىس يننوۆاتسيالار ەنگىزۋ, ءوندىرىس پەن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن اۆتوماتتاندىرۋ, سونداي-اق اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان. تسيفرلاندىرۋ – ەلدىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى.
تسيفرلاندىرۋ سالاسى 2017 جىلى قابىلدانعان «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ارقىلى قارقىندى جۇزەگە اسا باستادى. باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە قۇرۋ, حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋ.
شىندىعىندا, مەملەكەت بولاشاعى تسيفرلاندىرۋ ارقىلى كوركەيەدى. ەل ۇكىمەتى تسيفرلىق ترانسفورماتسيانى جالعاستىرا وتىرىپ, جەكە سەكتوردى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى بەلسەندى تۇردە قولداۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇعان قوسىمشا, ءىت سالاسىندا مامانداردى دايارلاۋعا باسىمدىق بەرىلدى.
تسيفرلاندىرۋ تەك تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ تسيفرلىق مادەنيەتتى مەڭگەرۋىن قالايدى. وتانداستارىمىزدىڭ تسيفرلىق ساۋاتى وسكەن سايىن, ەل ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتى دە ارتا تۇسەدى.
سونداي-اق ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ ەلدىڭ حالىقارالىق ارەنادا ۇستانىمىن كۇشەيتۋگە, ەكونوميكالىق ءوسۋدى جەدەلدەتۋگە جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋگە زور ۇلەس قوسادى.
ەلىمىزدە وسى سالادا ۇزاق جىلدان بەرى تەر توگىپ جۇرگەن عالىمدار از ەمەس. قازىر ولاردىڭ وسى سالانى كوتەرۋگە جۇمساعان جانكەشتى ەڭبەگى ءوز جەمىسىن بەردى. سولاردىڭ ءبىرى – بەلگىلى پروفەسسور, حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ساحىباي تىنەيباي ۇلى تىنىمباەۆ.
عىلىمعا بار سانالى عۇمىرىن ارناعان ايتۋلى عالىمنىڭ ءومىربايانى وتە باي. ول 1939 جىلى كيەلى تۇركىستان قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1957 جىلى №19 (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى) قازاق ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, العاشقى ەڭبەك جولىن باۋىرلاس قىرعىز ەلىنىڭ استاناسى بىشكەك قالاسىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا قاراپايىم توكار بولىپ باستاعان. 1964 جىلى بۇرىنعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا «ماتەماتيكالىق رەتتەۋ-ەسەپتەۋ پريبورلارى جانە قۇرىلعىلار» ماماندىعىن ءتامامداپ, اتالعان وقۋ ورىننىڭ ەسەپتەۋ تەحنيكاسى كافەدراسىنا تاعىلىم جيناۋشى-زەرتتەۋشى رەتىندە قالدىرىلدى. ودان كەيىن ن.باۋمان اتىنداعى ماسكەۋ جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنە (مۆتۋ) اسپيرانتۋراعا جولداما الدى. اسپيرانتۋراعا تۇسكەننەن كەيىن ستۋدەنتتەردى وقىتۋ كەشەنىن ازىرلەۋ بويىنشا عىلىمي جۇمىسىمەن اينالىستى. ناتيجەسىندە, سول كەزدەگى وداق كولەمىندە العاشقى بولىپ, «مينسك-2 ەەم» نەگىزىندە وقىتۋ كەشەنىن قۇردى. وسى تاقىرىپ اياسىندا «ەسەپتەۋ تەحنيكاسى» ماماندىعى بويىنشا تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن قورعادى. ءسويتىپ ءوزىن قاناتتاندىرعان قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ «ەسەپتەۋ تەحنيكاسى» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى بولىپ, قايتا ورالدى.
1972 جىلدان 1976 جىلعا دەيىن «اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرى» جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسى باعىتتارى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىن باسقاردى. 1976 جىلى كونكۋرس ارقىلى ەسەپتەۋ تەحنيكاسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ سايلاندى. اتالعان كافەدرانى ون جىلدان اسا باسقارعان ۋاقىت ىشىندە عالىم كوپ وزگەرىس جاسادى. كافەدرانىڭ تەحنيكالىق-ماتەريالدىق بازاسى تولىعىمەن جاڭارتىلدى. وقۋ زەرتحانالارى زاماناۋي ينتەگرالدىق سحەمالارمەن جانە ميكروپروتسەسسورلارعا نەگىزدەلگەن ءارتۇرلى ستەندتەرمەن جابدىقتالدى.
سونىمەن قاتار ماشينا پاركى SM-3 جانە Eس-1025 كومپيۋتەرلەرىنىڭ نەگىزىندە تولىقتاي جاڭاردى. ن.باۋمان اتىنداعى ماسكەۋ جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەسى, كيەۆ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى, لەتي, ليتمو (قازىرگى سانكت-پەتەربور ق.), مەي (ماسكەۋ) جانە تاعى باسقا جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن شىعارماشىلىق جانە ىسكەرلىك بايلانىس ورناتتى. ءبىر ءسات تىنىم تاۋىپ كورمەگەن ساحىباي تىنىمباەۆ ماسكەۋ قالاسىنداعى ەلەكتروندى ەسەپتەۋ تەحنيكاسىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىمەن (نيتسەۆت) بايلانىسىپ, «ەس ماشينالارىنىڭ جوعارعى مودەلدەرىن قاشىقتان دياگنوستيكالاۋ جۇيەسىن زەرتتەۋ جانە ونى قۇرۋ», «جوعارعى مودەلدى ەس ماشينالار قۇرىلعىلارىنىڭ كانسترۋكتيپتىك ەلەمەنتتەرىن ورنالاستىراتىن باعدارلامالاردى قۇرۋ» تاقىرىپتارىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
وسى جىلدار ىشىندە كافەدرانىڭ تالانتتى تۇلەكتەرىنەن كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيانى دامىتۋدىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا اسپيرانتۋرا ارقىلى كوپتەگەن جوعارى بىلىكتى عىلىمي-پەداگوگيكالىق مامان دايارلاندى. سولاردىڭ ىشىندە عىلىم دوكتورلارى, پروفەسسورلار: ج.س.سارىپبەكوۆ, ۇ.ە.سىدىقوۆ, ت.ز.قازيەۆ, ت.ت.پالتاشەۆ, ا.سادىقوۆ, ا.ت.يبراەۆ, ج.ز.دجۋرۋنتاەۆ جانە گامبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورى ب.قارابەكوۆ, عىلىم كانديداتتارى, پروفەسسور, دوتسەنتتەر – ە.ج.ايتحوجاەۆا, م.ابدۋلللاەۆ, ا.س.بايكەنوۆ, ا.س.ەرماكوۆ, ب.ش.جولىمبەتوۆ, ت.ق.وماروۆ, ا.ش.تۇرىم, س.ر.راحىمبەرگەنوۆ, ا.ق.بالاحمەتوۆ, و.راحماتۋللين, ە.كوشكين, ا.ت.قۇرمانوۆ, ر.ي.پاحرۋتدينوۆ, تاعى باسقا عالىمداردىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
بەلگىلى پروفەسسور جارتى عاسىرعا جۋىق قازىرگى ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە ابىرويلى قىزمەت اتقاردى. ەسەپتەۋ تەحنيكاسى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسىنان پروفەسسورعا دەيىنگى كەزەڭنەن ءوتتى. قازىر دە الما-ماتەردىڭ اقساقالدار القاسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى.
2017 جىلى عالىم ع.داۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتى (اەجبۋ) باسشىلىعىنىڭ شاقىرۋىمەن راديوتەحنيكا جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك كافەدراسىنا زەرتتەۋشى-پروفەسسور قىزمەتىنە كەلدى. سول جىلدارى جاڭادان سايلانعان كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, شاكىرتتەرى ر. بەردىباەۆ جانە كافەدرا دوتسەنتى ت.ومارمەن بىرگە ۋنيۆەرسيتەتتە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك باعىتىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن دامىتىپ, مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە جاڭا سەرپىن اكەلدى.
عالىم عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باعدارلامالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋ اياسىندا «جالپى ماقساتتاعى اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر مەن جەلىلەردە اقپاراتتى بەرۋ جانە ساقتاۋ كەزىندە كريپتوگرافيالىق قورعاۋ ءۇشىن باعدارلامالىق جانە باعدارلامالىق-اپپاراتتىق قۇرالداردى ازىرلەۋ» اتتى اشىق كىلتتى كريپتوجۇيەلەردى اپپاراتتىق ىسكە اسىرۋدى ازىرلەۋ بويىنشا جوباعا جەتەكشىلىك ەتتى. بۇل جوبا شەڭبەرىندە اشىق كىلتتى كريپتوجۇيەلەردەگى (RSA, ەل-گامال, رابين, وكاماتو-سارانسي جانە ت.ب.) شيفرلاۋ جانە شيفرىن اشۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋ ءۇشىن جىلدام ارەكەت ەتەتىن قۇرىلعىلاردى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مودۋل بويىنشا سانداردى كەلتىرۋدىڭ جاڭا الگوريتمدەرىن ازىرلەدى.
ەگەر قازىرگى كومپيۋتەرلەردە ءبولۋ وپەراتسياسىن ورىنداۋ كەزىندە ءار قادامدا ءبولىندىنىڭ تەك ەكى رازريادتارى قالىپتاسسا, ال پروفەسسور س.تىنىمباەۆتىڭ الگوريتمى بويىنشا ءبولىندىنىڭ ءۇش نەمەسە ءتورت رازريادتارىن قالىپتاستىرۋعا بولادى. سونداي-اق اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى كافەدراسى بويىنشا «اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى» عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىعىن جانە «سىمسىز جەلىلەردىڭ قاۋىپسىزدىگى جانە كريپتوجۇيەلەردى قۇرۋ» وقۋ-عىلىمي زەرتحاناسىن ۇيىمداستىرۋعا بەلسەنە اتسالىستى.
جوبا ناتيجەسىندە كوپتەگەن ونەرتابىس پاتەنتتەرى الىندى, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا باياندامالار جاسالدى, «Web of Science Core Collection», «Scopus» ت.ب. دەرەكتەر بازاسىنا ەنگىزىلگەن رەتسەنزيالاناتىن حالىقارالىق جۋرنالداردا عىلىمي ماقالالارى جاريالاندى.
2023 جىلى ونى حالىقارالىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ۋنيۆەرسيتەتى (حاتۋ) «كومپيۋتەرلىك عىلىمدار جانە ينفورماتيكا» ماماندىعى بويىنشا زەرتتەۋشى پروفەسسور لاۋازىمىنا شاقىردى. بۇل وقۋ ورنىندا پروفەسسور عىلىمي زەرتتەۋلەردى ءۇش باعىت بويىنشا جالعاستىردى. ءبىرىنشى – ۇيالى بايلانىس جەلىلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىك تەتىكتەرىن ازىرلەۋ (5G), ەكىنشى – ميكروكونتروللەر ارقىلى جانە باعدارلامالاناتىن ماتريتسالىق قۇرىلعىلار ارقىلى ءارتۇرلى كريپتوجۇيەلەردى قۇرۋ, ءۇشىنشى – زاماناۋي ەلەمەنتتىك بازالاردا ءارتۇرلى ماقساتتاعى كومپيۋتەرلەردىڭ وپەراتسيالىق بلوكتارىن ازىرلەۋ.
بۇگىنگە دەيىن پاراساتتى پروفەسسور 250-دەن استام عىلىمي جانە وقۋ-ادىستەمەلىك جاريالانىمنىڭ, ونىڭ ىشىندە 2 عىلىمي مونوگرافيانىڭ, 10 وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالىنىڭ اۆتورى بولىپ وتىر. ەكى ەڭبەگى – قازاق تىلىندە جازىلعان العاشقى وقۋلىقتاردىڭ ءبىرى. زياتكەرلىك مەنشىك تۋرالى 80 ونەرتابىس پاتەنتى مەن اۆتورلىق كۋالىكتىڭ اۆتورى. 12 ونەرتابىس پاتەنتى «Derwent Innovations Index» (Wed of Science, Clarivate Analytics) دەرەكقورىنا ەنگىزىلگەن. سونداي-اق عىلىمي ماقالالار مەن اقپاراتتىق ماسەلەلەر جونىندەگى ەڭبەكتەرى حالىقارالىق رەتسەنزيالاناتىن جۋرنالدا, ۇعا جۋرنالىندا جانە ع.داۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانە تاعى باسقا جوعارى وقۋ ورىندارى باسىلىمدارىندا جاريالانعان.
عالىم سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسسا دا ءالى تىڭ. زەردەسى مىقتى. قازىرگە دەيىن ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردىڭ عىلىمي جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, عىلىمي كەڭەس بەرەدى. 2023 جىلى ع.داۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دامۋىنا قوسقان ەرەكشە ەڭبەگى مەن ۇلەسى ءۇشىن «Professor Emeritus» (ەڭبەك سىڭىرگەن پروفەسسور) قۇرمەتتى اتاعى, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ «كومپيۋتەرلىك عىلىمدار جانە ينفورماتيكا» ماماندىعى بويىنشا پروفەسسور عىلىمي اتاعى بەرىلدى.
ءرات بەردىباەۆ,
قازاقستان ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, اەجبۋ پروفەسسورى, شاكىرتى
