كونە قالانىڭ كۇيرەۋى ارقىلى ماڭگى تاقىرىپتاردى قوزعاعان كارتينا ەۋروپادا ماداق پەن ماراپاتقا يە. ودان العان اسەرىن اقىندار – ولەڭگە, مۋزىكانتتار – اۋەنگە, رەجيسسەرلەر – كينوعا اينالدىردى. سۋرەتتەن باستالعان ونەردەگى «دومينو ەففەكتىسى» عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلەدى. ءتىپتى پومپەي اتتاس كومپيۋتەر ويىنى دا بار ەكەن. وسىنىڭ بارلىعى كونە ريم شاھارى اتاعىن اسپانداتا ءتۇستى.
پومپەي ەففەكتىسى
ال ب.ز. دەيىنگى 79 جىلى كۇلدىڭ استىندا قالعان كونە پومپەي – قازىر تۋريستەر ەڭ كوپ باراتىن, مىسالى, بىلتىر 4 ملن استام تۋريست كەلگەن, جىلىنا 20 ملن ەۋروداي كىرىس اكەلەتىن الەمدەگى تابىستى زاماناۋي مادەني وشاقتاردىڭ ءبىرى. 2027 جىلى «يتاليانىڭ مادەني استاناسى» اتانۋعا ءۇمىتتى.
سول ايماقتا تاريحى پومپەيگە ۇقساس تاعى ءبىر باعزى شاھار – گەركۋلانۋم بار. بيىل وندا كوپ عيماراتتار, جادىگەرلەر پومپەيدەن الدەقايدا جاقسىراق ساقتالعانىن كوردىم. بىراق كوپشىلىك بۇل قالانى بىلە بەرمەيدى.
ياعني كونە شاھارعا دەم بەرەتىن, ونى جانداندىراتىن – ونەر. ال تاريحي ەسكەرتكىشكە ەڭ ۇزدىك جارناما – كوركەم تۋىندى. مىسالى, ريمدەگى ترەۆي سۋبۇرقاعى تۋريستەردىڭ ىرىمداپ سالعان تيىندارىنان بىلتىر 1,6 ميلليون جيناپتى. ويتكەنى بۇل جەر كوپشىلىككە اتاقتى كينو شەدەۆرلار – فەللينيدىڭ ء«تاتتى ءومىرى» مەن ودري حەپبەرن وينايتىن «ريم كانيكۋلدارى» ارقىلى تانىمال.
ونەردىڭ جوعالعاندى قالپىنا كەلتىرىپ, وتكەندى – بۇگىنگە, اسىل مۇرانى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزەتىن عانا ەمەس, تاريحي ورىندى كىرىس كوزىنە اينالدىراتىن دا قۇدىرەتى بار.
ەلىمىزدە دە تىلسىم تاريحىنا الەم قىزىعاتىنداي قانشاما ەجەلگى قالاشىقتار مەن قۇندى ەسكەرتكىشتەر بار! سولاردىڭ ءبىرى – ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى, ورتاعاسىردا باعداتتان كەيىنگى ءىرى قالا سانالعان, سول كەزدە سۇلۋلىعى مەن ءسان-سالتاناتىمەن تامساندىرعان سارايشىق.
سارايشىق – بابالار مۇراسى
تاريحى جۇمباق پەن اقتاڭداققا تولى سارايشىقتى كوركەم سۋرەت ارقىلى جاڭعىرتۋ – تىڭ ءارى سان قىرلى باستاما. ويتكەنى وندا ونەر, مادەنيەت, تاريح, تۋريزم سياقتى ءتۇرلى سالا ەلەمەنتتەرى توعىسادى.
وسى ماقساتتاعى «سارايشىق – بابالار مۇراسى» جوباسى مارەسىنە جەتۋدە دەيدى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى استانا فيليالىنىڭ توراعاسى لاريسا الدابەرگەن. اتىراۋ وبلىسى مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى قولداۋىمەن جۇزەگە اسقان جوبا اياسىندا وسى وڭىردەگى تانىمال مۇسىنشىلەر مەن گرافيكالىق سۋرەتشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن شەبەرلىك سىنىپتارى, سەمينارلار ۇيىمداستىرعاندارىن ايتتى ۇيىم جەتەكشىسى. بۇل ءىس-شارالارعا 200-دەن استام ادام قاتىسىپ, سۋرەت ونەرى شەبەرلەرى تاجىريبەسىمەن تانىسقان.
سۋرەتشىلەر كونە سارايشىق قالاشىعىنا بارىپ, گرافيكا, ءمۇسىن جانە كەسكىندەمە باعىتىندا كونە شاھار مەن ونىڭ باعزى تاريحىن بەينەلەيتىن كارتينالار سالعان. ولار پەيزاج, تاريحي كوركەم سۋرەت, گرافيكا, ابستراكتسيا, سيمۆوليكا ەلەمەنتتەرىن پايدالانعان. ارنايى كورمەگە 50-دەن استام جۇمىس قويىلىپ, ولار كاتالوگكە توپتاستىرىلعان. بايقاۋ اياسىندا ۇزدىك جۇمىستار انىقتالىپ, جەڭىمپازدار جاريالانعان.
كونە شاھارلار مەن ونىڭ تاريحي مۇراسىن كوركەم ونەر ارقىلى ىلگەرىلەتۋ – مادەني ديپلوماتيا مەن بابالار مۇراسىن دارىپتەۋ قۇرالى. كوپتەگەن ەل سۋرەت ونەرىن كونە قالالارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە نازار اۋدارتۋ, وعان تۋريستەر تارتۋ, مەملەكەتتىك ءيميدجىن جاقسارتۋ, ءتىپتى مادەني ەسكەرتكىشتەرىن يۋنەسكو مۇراسى تىزىمىنە ەنزىگۋ ءۇشىن دە پايدالانعان.
اۋقىمدى جوبالار ارناسى قازاقتىڭ كونە, تاريحي شاھارلارى, اسىرەسە ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى قالاشىقتار مۇراجايلارى اراسىندا تۇراقتى بايلانىس ورناپ, ورتاق باستامالاردى بىرگە قولعا السا, بۇل ۇلتتىق مۇرامىزدى ساقتاۋ مەن ونى ىلگەرىلەتۋدە اۋقىمدى ۇلتتىق جوباعا اينالار ەدى.
ال كونە مادەنيەت وشاقتارىن ناسيحاتتاۋدا ءداستۇرلى بەينەلەۋ ونەرى تۇرلەرىمەن قاتار زاماناۋي فورماتتار – تسيفرلى سۋرەت ونەرى, ونلاين گالەرەيالار, ينستاللياتسيالار, ۆيدەو-ارت, ستريت-ارت جانە پەرفومانستاردى پايدالانۋ جاستاردىڭ, سونىمەن بىرگە شەتەلدىك سۋرەتشىلەردىڭ تاريحي مۇرامىزعا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى.
سونىمەن بىرگە جوبانى اۋقىمدى ەتۋ جولى – كونە تاريحي شاھارلارىن ساقتاپ, ونى ونەر ارقىلى كوركەيتىپ وتىرعان يتاليا, گرەكيا, فرانتسيا, جاپونيا, تۇركيا سياقتى ەلدەرمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتىپ, كەلىسىمگە كەلۋ, بىرلەسكەن جىلجىمالى كورمەلەر, ارت فەستيۆالدار وتكىزۋ. قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ تاريحي كوركەمسۋرەت جانرىنداعى ۇزدىك سۋرەتتەرىن ەۋروپالىق گالەرەيالارعا شىعارۋ دا باسقا مەملەكەتتەر نازارىن قازاقستاننىڭ تاريحى تۇڭعيىق قالالارىنا اۋدارتار ەدى. بۇل – ءبىر جاعىنان ەلارالىق مادەني بايلانىستى نىعايتۋدىڭ جولى.
سۋرەتشىلەردىڭ حالىقارالىق رەزيدەنتسياسىن, مىسالى, سارايشىق ماڭىندا ۇيىمداستىرىپ, شەتەلدىك جانە وتاندىق سۋرەتشىلەردىڭ ورتاق ونەر زەرتحاناسىن جاساۋ قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىن الەمگە ناسيحاتتاۋعا جول اشادى.
سارايشىق – ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىرعان, ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق قانا ەمەس, مادەني قارىم-قاتىناستا دا ماڭىزدى قالا بولدى. وندا وسى ءداستۇردى ونەر مەن ءبىلىم ارقىلى قايتا جاڭعىرتقان ابزال. ۇلتتىق ارت قالا (ArtQala-AQ) اعارتۋشىلىق يدەياسى اۋقىمىندا كونە قالالاردا, ونىڭ ىشىندە الدىمەن سارايشىقتا AQ ينتەللەكتۋالدى ارت-پلاتفورماسىن اشۋعا بولادى.
ورتاق الاڭدا الەمدەگى ءبىلىم مەن يننوۆاتسيالار, ترەندتەر, كونە شاھارلار بويىنشا تاريحي-مادەني قۇندى دەرەكتەر قازاقستاندىقتارعا جەتسە, قازاقتىڭ ونەرى مەن تاريحى, ونىڭ ىشىندە كونە قالالار مۇراسى باسقا مەملەكەتتەرگە تانىستىرىلادى. بۇل – ءبىر جاعى ونەر مەن مادەنيەتكە قاتىستى ءىلىمدى كوپشىلىككە تۇسىنىكتى فورماتتا جەتكىزۋ ءارى كەڭىنەن تاراتۋ يدەياسى. اسىرەسە قازىرگىدەي مادەنيەت – ويىن-ساۋىققا, ونەر – «پوپساعا» اينالعان كەزەڭدە جاستاردى ويلاندىراتىن, تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتەتىن قازاق تىلىندەگى كونتەنت قاجەت.
ويتكەنى مادەنيەتى وزىق, رۋحاني قۇندىلىقتارى مىعىم, قوعامى سانالى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى دا بەرىك, تاۋەلسىزدىگى تۇعىرلى بولماق.
ايجان كوشكەنوۆا,
جۋرناليست
