عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ دەگەنىمىز – ونەرتابىستى وندىرىسكە ەنگىزىپ, ونى قوعام مەن ەكونوميكانىڭ كادەسىنە جاراتۋ, يگىلىگىن كورۋ. ازىرگە الدىمىزعا تاۋداي ماقسات قويعانىمىزبەن, ونەرتابىستىڭ كوپشىلىگى قاعاز بەتىندە قالىپ جاتىر.
جاقىندا عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ ءى ەۋرازيالىق فورۋمىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى دارحان احمەد-زاكي عىلىمي-يننوۆاتسيالىق دامۋدى الدىڭعى قاتارعا شىعارىپ, عىلىم مەن بيزنەستى ءونىمدى ەتۋ ءۇشىن ءتيىمدى ەكوجۇيە قۇرۋعا كۇش سالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. بۇل ۇردىستە «عىلىم قورىنىڭ» ماڭىزىن اتاپ وتكەن ۆەدومستۆو وكىلى جىلىنا 70 جوبانىڭ قولداۋ تاباتىنىن اتاپ ءوتتى. مۇنىمەن قوسا عالىمداردى كاسىپكەرلەر, ءىرى ونەركاسىپپەن ىقپالداستىرۋدا ءارتۇرلى كەڭەس جۇيەسى قالىپتاسىپ كەلەدى. كەلەسى قادام عىلىم مەن تەحنولوگيا تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن جاڭا قارجىلىق جانە قارجىلاي ەمەس قۇرالداردى ەنگىزۋ مۇمكىندىگى نىعايماق. جاڭا قۇقىقتىق قۇرالدار مەن قولداۋ باعدارلامالارى, قارجى مەحانيزمدەرى ەندى-ەندى ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى.
– عىلىمدى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك شارالارى مەملەكەتتىك ورگاندار, جوعارى وقۋ ورىندارى جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ازىرلەگەن باعدارلامالار, عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەسىن كوممەرتسيالاندىرۋعا بولىنگەن گرانت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىپ كەلەدى. بىراق وسىعان قاراماستان, ءالى كۇنگە دەيىن عىلىمي زەرتتەۋدەن باستاپ, ونىڭ ناتيجەسىن كوممەرتسيالاندىرۋعا دەيىنگى تولىققاندى ەكوجۇيە قالىپتاسپاي وتىر, – دەدى وسى فورۋمدا ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
اكادەميكتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ازىرلەمەلەر مەن زەرتتەۋلەرگە كەتەتىن شىعىندار, سونداي-اق تەحنيكالىق جەتىستىكتەر تەحنولوگيالىق دايىندىق دەڭگەيىمەن بايلانىستى. عىلىمي زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلگەن تەحنولوگيالىق دايىندىق دەڭگەيىنىڭ ەرتە كەزەڭى اسا قىمباتقا تۇسپەيدى. ول گرانتتىق جانە باعدارلامالىق ماقساتتى جانە كوممەرتسيالىق قارجىلاندىرۋمەن جابىلىپ, ونىڭ بارىسىندا جاڭادان ازىرلەنگەن تەحنولوگيالىق جوبالار دا سىناقتان وتەدى. ال زەرتتەۋلەر مەن تولىقتاي كوممەرتسيالىق قارجىلاندىرۋ اراسىنداعى الشاقتىق سالدارىنان كوممەرتسيالىق جەتىستىككە جەتۋ ايتارلىقتاي شىعىنعا ۇشىرايدى. قولداۋ مەحانيزمدەرىنىڭ جوقتىعىنان, عىلىمي قىزمەت ناتيجەسىنە وسى الشاقتىق كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. وسىلايشا, جاڭالىقتار مەن ازىرلەمەلەردىڭ 90 پايىزدان استامى يننوۆاتسيادا, ەلدىڭ ەكونوميكاسى, قوعامنىڭ بايلىعى مەن قۇندىلىعىنا اينالدىرا الماي وتىرمىز.
– عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋ ستراتەگياسىندا سالىنعان قارجىنىڭ ءار تيىنىن ءتيىمدى جاراتۋ كەرەك. ول ءۇشىن عىلىمي جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تۇراقتىلىعى مەن سوڭعى ماقساتقا جەتۋدىڭ مەحانيزمدەرى مەن ۇردىستەرىن ءتۇزۋ قاجەت. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ساراپتاماسى كورسەتكەندەي, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار ءىجو-ءنىڭ 0,14 پايىزىن قۇراپ وتىر. بىراق تولىققاندى دامۋ ءۇشىن مۇنىڭ ءوزى ازدىق ەتەدى. وسىعان بايلانىستى قارجىنى ادىلەتتى بولۋدە دە ماسەلە تۋىندايدى. عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى بولىگى استانا جانە الماتى قالالارىندا شوعىرلانعاندىقتان (76,8 پايىز), ايتارلىقتاي سايكەسسىزدىكتەرگە جول بەرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار عىلىمي ينفراقۇرىلىم دا كوڭىل كونشىتپەيدى. عالىمداردىڭ 44 پايىزىنىڭ زاماناۋي قۇرىلعىلارعا قولى جەتپەي ءجۇر, – دەيدى اكادەميك.
ال كوتەرىلگەن ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن عىلىم مەن كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ تۇراقتى ەكوجۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ, ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, قاجەتتى ينفراقۇرىلىم مەن جاعدايلار جاساۋ جونىندەگى باستامالاردى باتىل دامىتىپ, ىسكە اسىرۋ قاجەت.
عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتىپ وتىرعان بىرقاتار سىن-قاتەرلەردى اتاپ وتكەن ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اباي سەرىكقانوۆ بىرىنشىدەن, قارجىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن, ەكىنشىدەن, عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوممەرتسيالاندىرۋداعى ينفراقۇرىلىم مەن مەحانيزمدەردىڭ كەمشىندىگىن العا تارتتى.
– ەلىمىزدە عىلىمدى دامىتۋ مەن عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەسىن كوممەرتسيالاندىرۋداعى باستى ماسەلە – عىلىم, بيزنەس, ءوندىرىستىڭ ءوزارا بايلانىسىنىڭ السىزدىگى. بيزنەستىڭ عىلىمدى ينۆەستيتسيالاۋعا ق ۇلىقسىزدىعى, عىلىمعا دەگەن سەنىمسىزدىگى. سالدارىنان عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردىڭ كوپتەگەن ناتيجەلەرى قاجەتسىز بولىپ, وندىرىسكە ەنبەي قالىپ جاتىر. سالىستىرمالى تۇردە العاندا, ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردى 60-75 پايىز كاسىپكەرلىك سەكتور قارجىلاندىرسا, مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىنداردىڭ 40 پايىزىن عانا قامتاماسىز ەتەدى. ەگەر دە يزرايلدە مەملەكەتتىك قور 8,9 پايىزدى قۇراسا, كاسىپكەرلىك قولداۋ – 40,0 پايىز, كورەيادا – 22,8 – 76,1, اقش-تا – 19,9 – 68,9 پايىز, – دەدى ا.سەرىكقانوۆ.
رەسپۋبليكادا عزتكج-نى ىنتالاندىرۋ مەن قولداۋدا مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل بارىنەن بۇرىن جاڭا عىلىمي ءبىلىمدى جولعا قويۋ اۋقىمدى ينۆەستيتسيانى تالاپ ەتەتىندىگىن كورسەتسە, ال ونىڭ كوممەرتسيالانۋى مەن تابىس بەرۋىنە كەپىلدىك مۇلدە جوقتىڭ قاسى. بۇل كاسىپكەرلىك سەكتوردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەر سالاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا بەلسەندىلىگىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. ولاردىڭ تاۋەكەلدەرگە ق ۇلىقسىز بولىپ وتىرعانى دا سوندىقتان بولار. ناتيجەسىندە, عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ تومەن دەڭگەيدە قالىپ قويۋدا.
– ءبىز عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ءجيى ايتىپ ءجۇرمىز. الايدا ۋنيۆەرسيتەتتەر گرانت العانىنا قاراماستان, جابدىقتالۋ دەڭگەيى تومەن, باسىم كوپشىلىگىندە زەرتحانالارى ەسكىرگەن. بۇل ساپالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان وسى ءتاسىلدى وزگەرتە وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەر ايماق ەكونوميكاسى ءۇشىن قولدانبالى مىندەتتەردى شەشە الاتىن زاماناۋي زەرتحانالار مەن عىلىمي ورتالىقتار قۇرۋعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ءتيىس. بۇل ىسكە يننوۆاتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالارعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان كاسىپكەرلەر ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا الادى. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن كاسىپورىن وتاندىق ازىرلەمەلەردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋدىڭ ورنىنا شەشىمدەردى شەتەلدەن يمپورتتاپ وتىر. بۇدان شىعۋدىڭ جولى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارمەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر بازاسىندا عىلىمي يننوۆاتسيالىق كلاستەرلەر قۇرۋ قاجەت. مۇنداي كلاستەرلەر مەتالل وڭدەۋمەن, ماتەريالتانۋمەن, ەكولوگيامەن, اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنى جانە بەلگىلى ءبىر ايماققا قاتىستى باسقا دا وزەكتى باعىتتارعا قاتىستى ازىرلەمەلەرگە نازار اۋدارۋى ءتيىس, – دەدى عالىم.
– بۇگىندە الماتىدا 50-گە جۋىق جوعارى وقۋ ورنى بار. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن عىلىمي ورتالىقتاردىڭ سانى 200-گە جۋىقتايدى. بيزنەستىڭ 200 مىڭعا جۋىق تۇرىنەن كاسىپورىندار جۇمىس ىستەپ جاتىر. ياعني ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىنىڭ 70 پايىزى جانە ەل بيزنەسىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعى وڭتۇستىك استانادا ورنالاسقان. سوندىقتان عىلىم مەن بيزنەستى ينتەگراتسيالاۋدىڭ وراسان زور الەۋەتى بار, ەلىمىزدەگى عىلىم مەن بيزنەستىڭ ينتەگراتسياسىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالا الاتىن الماتىدا عىلىمي-تەحنولوگيالىق, يننوۆاتسيالىق كلاستەر قۇرۋعا ەش كەدەرگى جوق, – دەيدى كاسىپكەر, عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جۇماباي ءدىلمانوۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, دۇنيەجۇزىندەگى كەز كەلگەن يننوۆاتسيالىق كلاستەردىڭ وزەگى – الەمدىك تاجىريبەدە سىنالعان, ەكوجۇيەگە سايكەس عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋدى جۇزەگە اسىراتىن عىلىمي-تەحنولوگيالىق پاركتەر, تەحنولوگيالار, ترانسفەرت ورتالىقتارى, بيزنەس-ينكۋباتورلار, اكسەلەراتورلار. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە مۇنداي ەكوجۇيەنى قۇرۋمەن اينالىسىپ جاتقان ەشكىم جوق. عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋعا, گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا جىل سايىن بولىنەتىن مەملەكەت قارجىسى ماردىمسىز. ال عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك گرانتتار عىلىم مەن بيزنەستى ينتەگراتسيالاۋ ماسەلەسىن تولىقتاي شەشە المايتىنى انىق. ول ءۇشىن بىزگە ينۆەستورلار مەن جەكە بيزنەستىڭ قاراجاتى قاجەت. ال ستارتاپتاردى جاساماي, تەك قانا عالىمدار جاساعان عىلىمي جوبالاردىڭ ماعىناسىز كورمەسىنەن, كەيبىر باسشىلاردىڭ ستاندارتتالعان ەسەپ بەرۋلەرىنەن, كونفەرەنتسيالاردان ەش ناتيجە شىقپايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا, اكىمشىلىكتەردەگى پلەنارلىق وتىرىستاردا عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ ەكوجۇيەسى تۋرالى بولجانعان ەمەس, جاسالعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى ەگجەي-تەگجەيلى تالدانۋعا ءتيىس. بىزگە ەكوجۇيەنى جاساۋعا, قالىپتاستىرۋعا, عىلىمي يدەيانى, عىلىمي ازىرلەمەلەردى وپەراتسيالىق بيزنەسكە اينالدىرۋدى ناقتى بىلەتىن ماماندار قاجەت. الەم جەلدەي ەسىپ ەمەس, ساۋلەدەي جۇيتكىپ, دامىپ بارادى. وسىعان وراي عىلىم مەن بيزنەس ينتەگراتسياسىنىڭ ەكوجۇيەسىن قۇرۋعا شۇعىل تۇردە كىرىسپەسەك, ەلىمىز عىلىمي تەحنولوگيالىق تۇرعىدا ارتتا قالۋى مۇمكىن.
وسى ورايدا شەتەل تاجىريبەسىنەن مىسالداردى العا تارتقان ج.ءدىلمانوۆ «2011 جىلى رەسەيلىك «سكولكوۆو» قورىنىڭ ساراپشىلارى اقش, ەۋروپا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جانە قىتايداعى دۇنيە جۇزىندەگى وتىز يننوۆاتسيالىق ورتالىقتىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, «يننوۆاتسيالىق ورتالىقتاردى قۇرۋ جانە دامىتۋ بويىنشا نۇسقاۋلىقتى» جاريالادى. سونىڭ نەگىزىندە بۇگىندە رەسەيدە ءتيىمدى شەتەلدىك تاجىريبە نەگىزىندە قۇرىلعان 100-دەن استام عىلىمي-تەحنولوگيالىق تەحنوپارك پەن يننوۆاتسيالىق ورتالىق تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەيدى ول.
كاسىپكەر شەتەلدىك تاجىريبەگە سۇيەنىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك يننوۆاتسيالىق ورتالىقتار قۇرۋدى ءوز موينىنا العان دەرەكتەردى نازارعا الدى. مىسالى, فرانتسيادا – مونپەلەدە, فينليانديادا – وۋلۋدا, بەلورۋسسيادا – برەستە. اتالعان قالالار نەگىزىنەن ونەركاسىپتىك دامۋدان ارتتا قالعان شالعاي ايماقتار ەدى. بۇل قالالاردىڭ باسشىلارى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قارجىسىنا يننوۆاتسيالىق ورتالىقتار قۇرۋدى ءوز مىندەتىنە الىپ, ءوز ايماقتارىن دامۋدىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق دەڭگەيىنە جەتكىزە الدى. ەلىمىزدە قۇرىلىپ جاتقان حابتار, وكىنىشكە قاراي, فارماتسيا, بيوتەحنولوگيا, نانوتەحنولوگيا, تاعى دا باسقا سالاداعى عالىمداردىڭ عىلىمي ازىرلەمەلەرىن ونەركاسىپتىك كولەمدە شىعاراتىن عىلىمي-تەحنولوگيالىق پاركتەر ەمەس. اقش ەلدىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق, يننوۆاتسيالىق دامۋىن ۇلتتىق يدەياعا اينالدىرىپ ۇلگەردى. ونىڭ جارقىن مىسالى الەمگە ايان. ەندەشە, ەلىمىز ءدال سونداي جوعارى تەحنولوگيالىق مەملەكەتكە اينالۋى ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ, مينيسترلىكتەردىڭ, اكىمدەردىڭ, عىلىمي ورتالىقتاردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ كۇش-جىگەرى قاجەت. دامىعان ەلدەردە وعان كەمىندە 15 جىل كەتتى. سوندىقتان شىدامدىقپەن, دامىعان ەلدەردىڭ ۇزدىك تاجىريبەسىن پايدالانا وتىرىپ, ەلىمىزدى جوعارى تەحنولوگيالىق ەلگە اينالدىرۋعا شۇعىل كىرىسۋ قاجەت.
الماتى
