اقشا – ادامزاتتىڭ ءۇش مىڭ جىلدان بەرگى اجىراماس قۇندىلىعى. ونىڭ قىزمەتىن العاشقىدا باعالى ونىمدەر, اتاپ ايتقاندا القا, جانۋارلاردىڭ ءجۇنى مەن تەرىسى, باعالى مەتالداردان جاسالعان بۇيىمدار, ت.ب. اتقاردى. كەيىن ولاردىڭ ورنىن مونەتالار, ياعني تيىن اقشالار باستى. ال قاعاز اقشالار العاش رەت شامامەن 1000 جىل بۇرىن قىتايدا شىعارىلدى. ارادا بىرنەشە عاسىر وتكەندە ول جاپونيادا كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزىلىپ, ەۋروپاعا حVI عاسىردا جەتتى. يسپاندار قورشاۋىنان كەيىن لەيدەن قالاسى قاراپايىم مونەتالاردىڭ جەتىسپەۋىنەن قاعاز اقشانى اينالىمعا ەنگىزگەن ەدى. ءسويتىپ ەۋروپاعا, ودان سوڭ بۇكىل الەمگە تارالعان.
عالىمدار قازاقستان اۋماعىنداعى العاشقى اقشالار I-VI عاسىرلاردا پايدا بولىپ, اق عۇندار مەتالل تەڭگەلەردى پايدالانعان دەپ ەسەپتەيدى. قولا مونەتالاردى قۇياتىن ارنايى پەشتەرى بار كەشەندەر بولعان.
ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگە كۇنىنە وراي پاۆلودارداعى «Ertis» مۋزەيىندە «ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە» اتتى كورمە اشىلدى. وندا جەرگىلىكتى كوللەكتسيونەر, نۋميزماتيك تولەگەن قاليەۆتىڭ جارتى عاسىردان استام ۋاقىت جيناعان اقشالارى مەن تيىندارى, ءتۇرلى كوللەكتسيالىق ۇلگىسى قويىلعان.
«مەنىڭ كوللەكتسيامداعى اقشالار مەن مونەتالاردىڭ ەڭ كونەسى – اراب جازۋى تۇسىرىلگەن ەجەلگى تيىندار. قاي جىلى شىعارىلعانىن تاپ باسىپ ايتا المايمىن. ودان كەيىن مىناۋ جاتقان كۇمىس باقىرلار. بۇلار پاتشالىق رەسەيدە تيىننىڭ ەكىدەن ءبىر, تورتتەن ءبىر بولىگىن قۇرايتىن ەڭ كىشى اقشا جيىنتىعى بولىپ ەسەپتەلگەن. قازاقستان رەسەيگە قوسىلعان ۋاقىتتان باستاپ ەل اۋماعىندا ورىس پاتشالىعىنىڭ اقشالارى جۇرە باستاعانى ءمالىم. مىسال ءۇشىن ءبىر چەرۆونەتس (سوم) ەداۋىر بايلىقتى بىلدىرگەن. جالپى, ەرتەدەگى ورىس ەلىمەن قوسا, قازاقتار دا پايدالانعان قاعاز اقشالار كەڭەس وكىمەتى ورناعانشا وتە ءىرى كولەمدە تانىلعان. اقشا ول كەزدە كوزگە كورىنەتىن, بايلىقتى بىلدىرەتىن قۇندىلىق رەتىندە جاسالعان ەدى. سوعان وراي ونى «پورتيانكا», قازاقشا ايتقاندا «شۇلعاۋ» دەپ اتاعان. ال كەڭەس وكىمەتى 1961 جىلى اقشا ساياساتىنا رەفورما جاساپ, كولەمىن كىشىرەيتكەن. بۇل اقشانىڭ اميانعا سىيىمدىلىعىن ارتتىردى ءارى ادامدار ءۇشىن قولايلى بولا ءتۇستى», دەيدى تولەگەن شىڭعىسحان ۇلى.
كسرو وكىمەتى 1991 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا اقشا ساياساتىندا تاعى ءبىر رەفورما جۇرگىزىپ, ينفلياتسيا كۇشەيە تۇسكەنى سەبەپتى بۇرىنعى اقشالاردى كەيىن قايتارىپ, 500, 1000, 5000 سومدىقتاردى اينالىمعا شىعاردى. كەڭەستىك سوڭعى ۇلگىدەگى اقشالار قازاقستاننىڭ ءتول تەڭگەسى شىعارىلعانشا قولدانىستا ءجۇردى.
– جالپى, اقشا تاۋار ايىرباسىندا قولدانىلاتىن قۇندىلىق قانا ەمەس, ول بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ, ۇلتتىڭ تاريحى جايلى دا باياندايدى. مىسالى, اقش مەملەكەتى وزدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرىن دوللار بەتىنە باسىپ ءجۇر. العاش ءتول تەڭگەمىز شىققاندا, تاريحي تۇلعالار مەن ۇلتتىق قايراتكەرلەرىمىزدىڭ بەينەلەرى اقشادا بەينەلەنە باستادى. تەڭگەنىڭ 1993 جىلدارداعى بەينەسىن زەردەلەيتىن بولساق, وندا تۇتاس داۋىرلەردىڭ تاريحى قيۋلاسقان. تەڭگەمىزگە قاراپ, وزگە جۇرت ءال-فارابي, ءسۇيىنباي ارون ۇلى, ابىلقايىر مەن ابىلايدى, اباي قۇنانباي ۇلى مەن قازاق زەرتتەۋشىسى شوقان ءۋاليحانوۆ سەكىلدى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىن تانىدى. وكىنىشكە قاراي, ارادا جىلدار وتكەندە ول ءۇردىس ءۇزىلىپ قالدى دا, ديزاينەرلەرىمىز ساق ستيلىنە كوشىپ كەتتى. بۇل دا دۇرىس باعىت شىعار. بىراق ماعان العاشقى ديزاينى ەرەكشە ۇنايدى, – دەپ وي ءبولىستى نۋميزماتيك.
ەلىمىزدە اقشانىڭ اينالىمعا جىبەرىلەتىن جانە كوللەكتسياعا ارنالعان تۇرلەرىن شىعارۋ بۇگىندە ۇلكەن داستۇرگە اينالعان. ءتۇرلى مەرەيتويلىق داتالارعا وراي كوللەكتسيالىق مونەتالار قۇيىلادى. اقشا وندىرىسىندەگى بۇل باعىتتا باي كوللەكتسيالىق قورىمىز دا ءتۇزىلىپ قالعان. كەيىنگى كوللەكتسيالاردا مونەتالار التىن مەن كۇمىستەن بولەك سيرەك مەتالداردان دا جاسالا باستاعان. ماسەلەن, ورتاڭعى بولىگى «تانتالدان» قۇيىلىپ, عارىش الەمىنە ارنالعان كوللەكتسيالار جيىنتىعى بار. تانتالدىڭ ەرەكشەلىگى, ونى قۇيۋ بارىسىنداعى تەمپەراتۋراعا وراي مەتالدىڭ ءتۇسى وزگەرەدى ەكەن. بايقاعانىمىزداي, الگى مونەتالاردىڭ ءبىرىنىڭ ءتۇسى قىزىل, سارى بولسا, ەندى بىرىنىكى كۇلگىن, كۇمىس تۇستەس بولىپ كەلەدى.
ەلىمىزدە شىعارىلعان كوللەكتسيالىق مونەتالاردىڭ تاقىرىبى ءار الۋان. 2015 جىلى وندا ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن جانۋارلار مەن قۇستار الەمى ەنىپتى. ال كەيبىر جىلدارى ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز بەن نانىم-سەنىمدەرىمىزگە نەگىزدەلگەن قۇندىلىقتار بەينەلەنگەن. ولاردىڭ ىشىندە «جەتى قازىنا», «قازاقستاننىڭ ادەت-عۇرىپتارى, ۇلتتىق ويىندارى» سەريالارى بار.
كوللەكتسيونەر تولەگەن قاليەۆ – پوليتسيا ورگانىنىڭ ەڭبەك ارداگەرى. نۋميزماتيكامەن 7 جاسىنان باستاپ اينالىسقان. مۇنىڭ باستاۋىندا جاستايىنان تاريحىمىزعا دەگەن قىزىعۋشىلىق سەبەپ بولعانىن ايتادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جيناعان اقشا قۇرالدارى مەن ءتۇرلى كوللەكتسيالىق ۇلگىلەرى ءار الۋان ءارى ولاردىڭ كوبىنىڭ تاريحى بار.
«ينتەرنەت بەتىنە كەيبىر كوللەكتسيالىق مونەتالاردى ساۋداعا شىعارىپ, اتاسىنىڭ قۇنىن سۇرايتىندار بار. مەن ءار كوللەكتسيالىق مونەتانىڭ قۇنىن جاقسى بىلەمىن. جىلدار بويى تىرنەكتەپ جيناعان مونەتالاردى ورتاشا ەسەپپەن 15-20 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الىپ ءجۇردىم. ماسەلەن, مىناۋ قولىما ۇستاپ تۇرعان «جەتى قازىنا» ۇلگىسى. مۇنىڭ باعاسى ارى كەتسە 30 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ال كەيبىر جارناما بەرۋشىلەر ونى ءبىر ميلليون تەڭگەگە باعالاعان. باعانى اسپاننان الىپ قويۋعا بولمايدى, وعان نەگىز بولۋى كەرەك. ال مەن ءوز كوللەكتسيامدى ازىرشە ساۋدالاپ كورمەدىم», دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى كوللەكتسيونەر.
ءبىر قىزىعى, تولەگەن اعانىڭ كوللەكتسياسىندا ۇلت قايراتكەرلەرى مەن مادەنيەت, ونەردە تانىلعان تاريحي تۇلعالاردىڭ مەرەيتويلارىنا وراي شىعارىلعان مونەتالار دا سامساپ تۇر. قازاقستان جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋعا سەبەپشى بولعان جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ بەينەسى بار مونەتانى ماقتانىشپەن اتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي كوللەكتسيالار جاس ۇرپاققا تاريحىمىزدى تەرەڭىرەك تانىتۋعا نەگىز بولادى.
«مەن ءوزىمدى ەلىمنىڭ پاتريوتىمىن دەپ ەسەپتەيمىن. وسى مونەتالار ارقىلى ادامدارعا تاريحتان ماعلۇمات بەرسەم دەپ ويلايمىن. ەكىنشى تۇرعىدان حالقىمىزدىڭ سالت ءداستۇرىن, ىرىم-تىيىمدرىن قايتا جاڭعىرتۋداعى ماڭىزى زور. جولداسىم ءبىزدى تانيتىن وتباسىلاردىڭ, اسىرەسە تۋىستارىمىزدىڭ سۇراۋىمەن بالانى قىرقىنان شىعارۋ, بەسىككە سالۋ راسىمدەرىنە ءجيى بارادى. ءسابيدى شومىلدىراتىن سۋعا ۇلت قايماقتارى بەينەلەنگەن مونەتالاردى سالىپ, «بيىك تۇلعالى ازامات بول» دەپ ىرىمدايدى. بالاعا بۇل جەردە كوپ جاقسى تىلەكتەر ايتلادى. بۇل دا كوپشىلىككە قىزىق» دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن تولەگەن قاليەۆ.
پاۆلودار
