سانى مەن تارالۋ ايماعى شەكتەۋلى ءتۇر رەتىندە «سيرەك كەزدەسەتىن, جويىلىپ بارا جاتقان» تۇرلەر ساناتىنا جاتاتىن قۇلاندار ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن (II سانات) ءارى حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل كىتابىندا ايرىقشا مارتەبەگە يە. فەستيۆالعا بيىل جەرگىلىكتى تابيعات جاناشىرلارىمەن قاتار الىس-جاقىن شەتەلدەردەن دە قوناقتار كەلدى. ساياباقتىڭ بىرەگەي ەكوجۇيەسى مەن سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار تۇرلەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتقان تۋريستەرگە قۇلانداردىڭ قايتا ورالۋ تاريحى جونىندە قورىقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى اسەرلى باياندادى.
«جۇمىرتۇياقتىلار ساناتىنا جاتاتىن جابايى جىلقىلار XIX عاسىرعا دەيىن قازاق دالاسىنىڭ ءشول-شولەيتتى, ازداپ دالالىق ايماقتارىندا, باتىستا كاسپي تەڭىزىنەن شىعىسقا ىلە ويپاتىنا دەيىن كەڭ تارالعان. وعان دالەل – «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ شىعۋى. كۇيشى جوشى حاننىڭ بالاسىنىڭ قۇلان قۋىپ, اڭ اۋلاپ ءجۇرىپ قازا تابۋىن دومبىرا تىلىمەن جەتكىزگەن. مۇنى بىلگەن قاھارلى حان ەرەكشە ۇكىم شىعارادى. جوشى حان 1187–1227 جىلدارى ءومىر سۇرگەن, دەمەك وسى كەزەڭدە قۇلاننىڭ قازاق دالاسىن مەكەندەگەنى انىق. تاڭبالى تاسقا سالىنعان قۇلان بەينەلەرى مەن ەجەلگى جەر سۋ اتاۋلارى دا قازاق دالاسىن قۇلان مەكەندەگەنىن كورسەتەدى. 1930 جىلداردان بەرى قۇلان كەزدەسكەندىگى تۋرالى مالىمەتتەر وتە از. 1916–1921 جىلدارعى الاساپىران, ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىندە بايلاردىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, جۇرتشىلىق بۇركىت سالىپ, تازى جۇگىرتىپ, اڭ اۋلاعان. سونىمەن قاتار 1930–1933 جىلدارداعى اشارشىلىق جانۋاردىڭ جويىلۋىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى. كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قۇلاندار سوڭعى رەت جوڭعار الاتاۋىندا 1934 جىلدارى بوي كورسەتكەن. 1933–1935 جىلدارى بالقاش اۋدانىنداعى توپار وزەنىنىڭ جاعاسىنان 8-9 باس قۇلان كەزدەسكەن», دەيدى «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىنىڭ عىلىمي اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى مارعۇلان مۇسابەك.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قۇلانداردى رەينترودۋكتسيالاۋ جۇمىستارى 1953 جىلداردان باستالدى. تۇرىكمەنستاننىڭ «بادحىز قورىعىنان» 8 باس قۇلان «بارساكەلمەس قورىعىنا» اكەلىنىپ, كوبەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 1982 جىلى «التىن ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە (بۇرىنعى «قاپشاعاي مەملەكەتتىك قورىق – اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنا») «بارساكەلمەس» قورىعىنان 27 باس قۇلان اكەلىندى. كوبەيتۋ جۇمىستارى ناتيجەسىن بەرىپ, قازىرگى تاڭدا «التىن ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىن 3623 باس قۇلان مەكەن ەتەدى. ءبىر قىزىعى, كەيبىر ەتنوگراف-قالامگەرلەر بۇل جانۋاردى «دومباي» دەپ جازىپ ءجۇر.
ەل ىشىندە جانۋارلاردىڭ سانىن كوبەيتىپ, تاريحي تارالۋ ايماعىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا انداساي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنا قونىستاندىرۋ ءۇشىن 1986–1990 جىلدارى 90 باس «قاپشاعاي مەملەكەتتىك قورىق – اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنا» «بارساكەلمەس قورىعىنان» جەرسىندىرىلگەن. «انداساي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنا» قۇلانداردى جەرسىندىرۋ (قونىستاندىرۋ) ماقساتىندا 2007–2012 جىلدارى تاعى دا 133 قۇلان جىبەرىلگەن. ال 2017 جىلدىڭ كۇزىندە «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىنەن 9 قۇلان «التىن دالا» قورىعى اۋماعىنداعى اسبك رەينترودۋكتسيالاۋ ورتالىعىنا جەتكىزىلدى.
«2022 جىلى «ىلە-بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنا 60 باس, ءدال سول جىلى «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنا 4 باس قۇلان «التىن ەمەلدەن» جەرسىندىرىلدى. بيىل «التىن ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنەن بالقاش ماڭى مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنا ينترودۋكتسيالاۋعا 43 باس قۇلان تاسىمالداندى, «التىن دالا» قورىعىنا قۇلاننىڭ 24 داراسى جەتكىزىلدى. سوزاق ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنە 20 باس قۇلان جەرسىندىرۋگە جىبەرىلدى. 2005–2024 جىلدار ارالىعىندا جالپى «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىنەن 371 باس قۇلان ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە جەرسىڭدىرۋگە جىبەرىلدى», دەيدى ۇلتتىق پارك ماماندارى.
جانۋارلار الەمىنە ىنتىق تابيعات جاناشىرلارىنا ارناپ «التىن ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى مەن «Visit جەتىسۋ» تۋريستىك ورتالىعى بىرلەسە ۇيىمداستىرعان بيىلعى فەستيۆال ناعىز مەرەكەگە اينالدى. قوناقتار قۇلانداردىڭ تابيعاتىنا ۇڭىلۋمەن قاتار, التىباقان, ارقان تارتۋ, كىر تاسىن كوتەرۋ سەكىلدى ۇلتتىق سپورت ويىندارىن تاماشالادى. شوقان بۇلاعىنان باستاۋ الىپ, ايگىلى ايعايقۇم توبەسىندە مارەگە جەتكەن مارافونعا 300 ادام قاتىستى. كەلۋشىلەر قۇلاندار شەرۋىن تاماشالاپ, ەستەلىك سۋرەتكە ءتۇستى.
