قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى تۇلعاسى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ شىعارمالارى ۇلتىمىزدىڭ سول كەزدەگى قوعامدىق ءومىرى, تىنىس-تىرشىلىگى, مادەنيەتى جانە تۇرمىسى تۋرالى ماڭىزدى وقيعالاردى سۋرەتتەيدى. «قىپشاق سەيىتقۇل» اڭگىمەسى دە وسى تۇرعىدا وزىندىك ءستيلى بار سونى شىعارمانىڭ ءبىرى. بۇل شىعارما وتكەن عاسىرداعى قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى, اسىرەسە ەڭبەكقورلىق, تاباندىلىق جانە ادىلدىك تاقىرىبىن تۋ ەتكەنى انىق.
«قىپشاق سەيىتقۇل وتىز ءۇيلى توبىرىمەن, جۇرتتىڭ تەگىس اتتانىس بارىمتاسى بار ۋاقىتتا, بۇل وتىز ءۇي كەدەيدى قالايىنشا ەتسەم بايىتىپ, حالىق قاتارىنا قوسامىن دەپ ويعا قالدى. ساۋدا ەتۋگە مال جوق, بارىمتامەن مال السام, ءبىر كۇندەردە جاۋ دا بىزدەن قۋىپ الادى, اقىرىندا بۇرىنعىلاردىڭ ايتىپ كەتۋىنشە, جورتۋىل باسى جولدا قالسا كەرەك. سونىڭ ءبارىن دە شامالاپ قاراپ, اقىر ءبىر قيالعا ءتۇسىپ, سەيىتقۇل اۋەلى مەكەن ەتكەندەي ءبىر ورىن ىزدەدى. كوپ جەردى كەزىپ ءجۇرىپ, اقىرىندا تورعاي تورىندەگى قابىرعا دەگەن وزەن-سۋدىڭ بويىنا توقتادى». سەيىتقۇلدىڭ قيالى ومىرلىك ماقساتىنا اينالىپ, وتىز ءۇيلى كەدەيدى ەل قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن جايلى ورىن ىزدەيدى, اقىرى ونى تابادى. قازاقتىڭ داۋلەتتى, ەڭبەكقور جانە ءادىل ازاماتى سەيىتقۇل ءوزىنىڭ قايسارلىعى, ەڭبەكقورلىعى جانە ادال ارەكەتتەرىمەن حالىققا ۇلگى بولا الدى. ونىڭ بار بايلىعى مالىندا ەمەس, وزگەدەن ەرەكشە ويلايتىن دانالىعى مەن پاراساتىندا ەدى. سول ءۇشىن دە اۆتور ونى كەيىپكەر ەتىپ ەل نازارىنا ەڭبەكقورلىق پەن تاباندىلىقتى باستى يدەيا رەتىندە ۇسىنادى. وسى ارقىلى سەيىتقۇل سەكىلدى ەل ازاماتتارى جۇرتىن جۇمىلدىرىپ, ەلىن العا باستاسا دەگەن ۇلى ويدى العا تارتادى.
شىندىعىندا, ىبىراي ءالتىنساريننىڭ دە ماقساتى – ەلدى وياتۋ. سول ءۇشىن ول وقىرمانىنا ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى – ەڭبەكقورلىعى, اينالاسىنا ادالدىعى مەن قوعامىنا دەگەن ماحابباتى دەگەندى ايتقىسى كەلگەنىن تۇسىنەمىز. «قىپشاق سەيىتقۇلدىڭ» باستى ايتارى ەڭبەك پەن ادىلدىك قوعامدا تەڭدىك ورناتادى دەگەن ۇستانىم بولماق. كەشەگى قازاق قوعامىندا سەيىتقۇل سەكىلدى ەل اعالارى كوپ بولعانى ءسوزسىز. ال ولاردىڭ تيپتىك وكىلى رەتىندە سەيىتقۇلدىڭ بەينەسى ارقىلى اۆتور قازاق قوعامىنىڭ ادال دا تاباندى ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتاردىڭ كۇشىمەن وزگەرەتىنىن استارلاپ ايتىپ وتىر.
اينالاسى بەس-التى جىلدا سەيىتقۇلدىڭ وتىز ءۇيلى كەدەي-كەپشىگى ءتورت ءجۇز ۇيگە جۋىقتاپ, ءبىر قاۋىم ەل بولدى. ارمانى كوپ سەيىتقۇل ەل اعاسى اتاندى. سەيىتقۇل بەينەسىندە ەل ازاماتىنىڭ رۋحاني بايلىعى, ادامگەرشىلىگى, ءوزارا كومەك كورسەتۋگە دايىن كىسىلىك قاسيەتى جاتىر. تاربيەنى تال بەسىكتەن عانا ەمەس, ەل اراسىندا دا دارىپتەۋ كەرەگىن جاقسى بىلەتىن ۇلت قايراتكەرى ءوز وقىرمانىنا ەڭ الدىمەن اقىل-ويدىڭ, سودان كەيىن ەڭبەكتىڭ, ادالدىقتىڭ جانە قايىرىمدىلىقتىڭ ماڭىزىن وسى ءبىر شاعىن اڭگىمەسى ارقىلى تۇسىندىرەدى, وسى قاسيەتتەردى قوعامدا ناسيحاتتايدى.
وسىدان ەكى كۇن بۇرىن بەسىنشى سىنىپتا وقيتىن قىزىم «قازاق ادەبيەتى» پانىنە دايىندالۋ ءۇشىن ىبىراي ءالتىنساريننىڭ وسى اڭگىمەسىن داۋىستاپ وقىپ, ماعان مازمۇنداپ بەردى. انە سول ساتتە مەنىڭ ويىما التى جىل بۇرىن ءوزىم اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان دجەك لوندوننىڭ «كەچ» اڭگىمەسى ءتۇستى. كەيىپكەر كەچتىڭ دە ءىس-ارەكەتى قىپشاق سەيىتقۇلدان اينىمايدى. ول دا رۋلاستارىن, اينالاسىنداعى قاۋىم ەلدى ءوز ەڭبەگىمەن اسىرايدى. ونىڭ دا قارۋى – اقىل-ويى. «كەچ» اڭگىمەسى — جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىنداعى ستيلدىك ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتەتىن تۋىندى. اڭگىمەدە ءجاسوسپىرىم بالا كەچتىڭ ەرلىگى, تاپ بەرمەدە اقىل تاباتىن قاسيەتى, ادىلدىگى مەن باتىلدىعى باياندالادى.
ء«بىر كۇنى اۋىلدىق كەڭەس, اۋىل باسشىسى – كلوش-كۋاننىڭ كەڭ قار ۇيىندە جينالىس وتكىزدى. جينالىسقا كەچ تە وزگەلەرمەن بىرگە بارىپ تىڭداۋشى بولدى ءارى جينالىس سوڭىنا دەيىن ءۇنسىز قالىپتا وتىردى.
ول كەنەت: «بىزگە ەت ۇلەستىرەتىنىڭىز راس, بىراق بەرگەندەرىڭىز ەسكى, قاتتى, ونىمەن قويماي سۇيەك-ساياق», – دەپ دۇرسە قويا بەردى. قارشاداي عانا بالانىڭ اۋىل باسشىسىنا قارسى ءۋاج ايتىپ تۇرعانىنا وزگە اڭشىلار تاڭ-تاماشا بولىستى. ول بەينە ەرەسەك ادام سەكىلدى كەسەك قالىپتا سويلەدى:
– اكەم بوك كەرەمەت اڭشى ەدى, ەستۋىمشە ول كىسى وتباسىنا وزگە ەكى تىسقاققان اڭشىدان دا مولىراق ازىق اكەلەدى دەيدى. سويتە تۇرا, ول اكەلگەن ازىقتاردى مەيلىنشە تەڭ بولەدى ەكەن».
دجەك لوندون كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبارى تابيعات پەن ادام اراسىنداعى كۇرەستەردى نەگىز ەتەدى. سول ءۇشىن دە جازۋشى ادام اقىلمەن, كۇش-جىگەرمەن جانە ادىلدىكپەن قيىندىقتاردى جەڭە الادى دەگەن ويدى ءار ەڭبەگىندە باستى ارقاۋ قىلادى, سول يدەيانى تۋ ەتىپ, وقىرمانىنا جەتكىزەدى. قالامگەر ەسكيموستار ومىرىندەگى ءبىر وقيعا ارقىلى ادىلەتسىزدىكپەن كۇرەسكە شىققان ازاماتتىڭ بەينەسىن سومدايدى. كەچتىڭ اكەسى اڭ اۋلاپ ءجۇرىپ, قاپيادا قازا تابادى. پوليار جاعاسىندا ءومىر سۇرەتىن ەسكيموستار قوعامىندا ول اتاقتى اڭشىنىڭ ۇلى بولسا دا, ۇلكەندەردەن قۇرمەت كورمەيدى, ەت ۇلەستىرگەندە, وعان سۇيەك-ساياق ءتيىپ, اينالاسىنان قاعاجۋ كورەدى. بۇل ادىلەتسىزدىك كەچتى قاتتى مازالايدى جانە ول ءوزىنىڭ مىقتى اڭشى بولا الاتىنىن دالەلدەۋ ءۇشىن شەبەرلىگىن كورسەتۋدى ماقسات ەتەدى. وسىلايشا اۆتور قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتەردى سىنعا الادى. كەچتىڭ جاس تا بولسا, ءوز قابىلەتى مەن اقىل-ويىن قارۋ ەتىپ, قوعامنىڭ قۇرمەتىنە يە بولۋى – تەڭدىككە, ادىلدىككە قول جەتكىزۋگە قۇلشىنعان ادامنىڭ بەينەسى.
بۇل اڭگىمەدە كەيىپكەردىڭ مۇزدى ولكەدە اڭ اۋلاپ, قاۋىپتى جاعدايلاردا اقىلمەن ارەكەت ەتۋى – ادام مەن تابيعات اراسىنداعى شيەلەنىستى كورسەتەدى. اق قار, كوك مۇز كەشكەن كەچتىڭ باستى ماقساتى انىق. اۆتور ونى بىلاي سۋرەتتەيدى. «كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ كەچ قايتىپ ورالدى, قۇرالاقان ەمەس, جاس ەت ارقالاي كەلدى. «جاراندار, يت پەن شانالارىڭدى دايىنداپ مەنىڭ ءىزىمدى قۋالاپ مۇزدىققا بارىڭدار!.. ول ارادا بارىمىزگە جەتەرلىك ازىق بار. ءبىر ۇلكەن ايۋ مەن قوس قونجىعىن جايراتتىم», – دەدى ول. مۇنى ەستىگەن شەشەسىنىڭ جۇرەگى قۋانىشتان جارىلارمان بولدى. كەچ بەينە ەرەسەك ادامشا: – كەلىڭىز, شەشە, تاماقتانايىق. سودان سوڭ مەن ءسال مىزعىپ الايىن, قاتتى قالجىرادىم, – دەدى. كەچ قايتىپ ورالعاننان كەيىن دە اۋىل اراسىندا ول تۋرالى اڭگىمە تولاستاعان جوق. قاھارىنان ءتىرى جان سەسكەنەتىن پوليار ايۋىن جايراتۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە انا ايۋدى قونجىعىمەن بىرگە جايراتۋ اسا قاۋىپتى ەدى. ەركەكتەر جاعى كەچتەن مۇنداي ەرلىك كۇتە قويعان جوق. بىراق ايەلدەر جاس ەتتى كورسەتتى. اقىرىندا, ەر ازاماتتار مۇزدىقتا قالعان ەتتى اكەلۋگە بەت العانىمەن دە, تىم كوڭىلسىز كەيىپتە بولدى. الدەبىرەۋى: – ول ايۋدى جايراتتى دەگەن كۇننىڭ وزىندە دە, ەتىن جاۋكەمدەي قويماعان شىعار, – دەپ مىڭگىرلەدى. ولار مۇزدىققا جەتكەندە كەچتىڭ قۇددى كانىگى اڭشىداي ايۋدى جايراتىپ قانا قويماي, ەتىن بورشالاپ قويعانىن كوردى».
دجەك لوندون ءبىر عانا اڭگىمە ارقىلى ءبىراز نارسەنىڭ باسىن اشادى. ونىڭ تاريح پەن مادەنيەتتى دە وقىرمانىنا تانىستىرۋدى كوزدەگەنى بايقالادى. «كەچ» اڭگىمەسى الياسكا جەرىندە, پوليار جاعاسىندا ءومىر سۇرەتىن ەسكيموستاردىڭ ءومىر سالتىن بەينەلەيدى. بۇل حالىقتىڭ تابيعاتقا تاۋەلدىلىگى, ونىمەن ەتەنە ءومىر سۇرەتىنى, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ وزگەشە سالت-داستۇرلەرى مەن دۇنيەتانىمى تۋرالى اقپارات بەرەتىن تارتىمدى ەڭبەك. بايىپتاپ قاراساق, جازۋشى وسى شىعارماسىن جازاردا ەل اۋزىنداعى ەتنوگرافيالىق مالىمەتتەر مەن اڭىز-اڭگىمەلەردى ەركىن پايدالانعانىن اڭعارامىز.
ىبىراي التىنسارين سەيىتقۇل ارقىلى قازاق ءومىرىنىڭ ءبىر ءساتىن انىق سۋرەتتەسە, كەچتىڭ وقيعاسى ارقىلى دجەك لوندون ەسكيموستاردىڭ ومىرىندەگى قاۋىپ-قاتەرگە تولى ءومىردى, قيىندىقتار مەن ولاردىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن بىزگە جەتكىزەدى. ەكى اۆتوردىڭ دا ويلاعانى – ءومىردىڭ بەينەسىن قاز-قالپىندا بەرۋ. قىپشاق سەيىتقۇلدىڭ وتىز ءۇيلى كەدەيدى قالاي ءتورت ءجۇز ءۇيلى ەلگە اينالدىرعانىن وقىدىق. ال كەچتىڭ قارپايىم جەتىم بالادان قالاي سۇسىنان جان شوشيتىن پوليار ايۋلارىن الىپ ۇرىپ, ەڭ سوڭىندا ءىس-ارەكەتى مەن باتىرلىعى ارقىلى رۋ باسىنا اينالعانى ەگىز جەلى, ءبىر ۇندەستىكتىڭ جەمىسى سەكىلدى سەزىلەدى. ەكى كەيىپكەردى دە جەتەلەگەن اسىل مۇرات پەن ازاماتتىق نامىس. سەيىتقۇل اينالاسىن كەدەيلىكتەن, ال ەسكيموس كەچ الدىمەن اناسىن, سودان كەيىن رۋلاستارىن تەڭسىزدىكتەن قۇتقارۋعا كۇش سالدى. ەكەۋى دە حالىقتىق اڭىزدارداعى كەيىپكەرلەر سياقتى ەڭ سوڭىندا مۇراتىنا جەتەدى.
كەچتىڭ ايۋ اۋلاۋ تاسىلىنە كوز جۇما قاراعان اينالاسىنداعىلار «ول اڭ اۋلاۋدا سيقىر قولدانادى ەكەن» دەگەن داقپىرت تاراتادى. بىراق كەچتىڭ ءادىسى بۇل ەمەس ەدى. جۇدىرىقتاي بالانىڭ الپامساداي ايۋدى قالاي اۋلاپ جۇرگەنىن ەڭ سوڭىندا اۋىلداستارىنا كەيىپكەر كەچتىڭ ءوزى ايتىپ بەرەدى:
«ول كيتتىڭ مۇرتشاسىنىڭ جىڭىشكە ءبىر بولىگىن الىپ شىعىپ ولارعا كورسەتتى. كيت مۇرتشاسىنىڭ شەت جاعى پىشاقتىڭ باسى ءتارىزدى تىم ۇشكىر ەكەن. كەچ ونى دوعاشا دوڭگەلەكتەدى دە قويا بەرە سالىپ ەدى, قاتتى ەكپىنمەن بارىپ الىسقا قادالدى.
سودان سوڭ ول تاعى ءبىر پارشا يتبالىق ەتىن كورسەتتى. – مىنە, وسىلاي, – دەدى ول. – الدىمەن كيت مۇرتشاسىمەن شەڭبەرشە جاساپ, ونى يتبالىقتىڭ ەتىنىڭ اراسىنا قىستىرامىز. سوسىن ونى قارعا تاستاپ مۇزداتامىز. اشىققان ايۋ دومالاقتالعان ەتتى جەيمىن دەپ يمەكتەلگەن مۇرتشانى جۇتىپ الادى. دومالاقتانعان ەتتى ايۋ جەگەن سوڭ ىستىق جالىن شارپىپ, مۇرتشا قاتتى ەكپىندى كۇش شىعارادى. بۇل كۇش ايۋدىڭ جانىن جاھاننامعا جىبەرەدى. سودان كەيىن ونى جايراتۋ قيىنعا سوقپايدى. وسىنداي قاراپايىم عانا ءادىس قولداندىم, – دەدى ول اعىنان جارىلىپ.
ۇگ-لۇك: «و, و», ال كلوش-كۋان: «ا, ا», – دەستى, تاڭىرقاپ. اركىم وزىنشە تاڭعالىستارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. اۋىل اراسىندا اڭىزعا اينالىپ بارا جاتقان ءىستىڭ بايىبىنا بارلىعى دەرلىكتەي كوز جەتكىزگەندەي بولدى».
ول ايۋدى جايراتۋ ءۇشىن اقىلدىڭ كۇشىنە سۇيەنگەنىن جۇرتتىڭ ءبارى ءتۇسىندى, لوندوننىڭ بۇكىل الەمدەگى وقىرمانى دا ءتۇسىندى. شىعارمانى وقي كەلە ويىڭىز ەرىكسىز كۇرەسكەر ادامداردىڭ بويىندا بولاتىن ءورشىل مىنەز, ەرلىك پەن كوشباسشىلىق قاسيەتتەرىنە تابان تىرەيدى.
شىندىعىندا, دجەك لوندون ءسوز ەتكەن ەسكيموستار دا, ىبىراي التىنسارين اڭگىمەسىنە ارقاۋ بولعان ءبىزدىڭ حالقىمىز دا قاشاننان بەرى ازاتتىققا ۇمتىلعان, ەمىن-ەركىن ءومىردى كوكسەگەن, سوعان جەتۋ جولىندا سان قۇرباندىق بەرگەنىن كارى تاريح جاقسى بىلەدى. ءبىزدى قىزىقتىرعانى, ءبىرىن-ءبىرى وقىماعان, شەكاراسى شەكتەسپەيتىن ەكى ەلدە, ەكى زاماندا ءومىر سۇرگەن قوس اۆتور ءوز شىعارمالارى ارقىلى ادام رۋحىنىڭ كۇشىن, ونىڭ تابيعاتپەن جانە قوعاممەن كۇرەسىن وسىلاي شىنايى دا شىمىر سۋرەتتەگەنى. قىپشاق سەيىتقۇل مەن كەچتىڭ بەينەسى – ارقاشان ادىلدىككە ۇمتىلاتىن, وزگەنىڭ سوڭىنان ەمەس, ءوز جولىمەن ءجۇرىپ, ىزگىلىك قوعامىن قالىپتاستىراتىن ادامداردىڭ بەينەسىن اشادى.
قۇددى قىپشاق سەيىتقۇل سياقتى كەچتىڭ دە باتىلدىعى مەن ەرلىگى ونىڭ كوشباسشى رەتىندە قالىپتاسۋىنا جول اشادى. ول ەڭ الدىمەن ءوزىن كەكەپ-مۇقاتقان, ءتىپتى ادال اسىنان ايىرعان ادىلەتسىزدەرگە, قۇرمەتى ازايىپ بارا جاتقان قوعامعا ءوزىنىڭ شەبەر اڭشى ەكەنىن دالەلدەپ قانا قويماي, ءوز رۋىنىڭ كوشباسشىسى بولۋعا تالپىنادى. بايقاساڭىز, ءبىزدىڭ سەيىتقۇلدىڭ دا ماقساتى وسى.
