سۋرەت: abai.kz
بۇل جاعداي رەسەيدەگى بۇراتانا حالىقتار مەن ورىستاندىرۋ ساياساتى كەزىندە دە, كەيىنگى كەڭەس وداعى داۋىرىندە دە قايتالاندى. كوپتەگەن ۇساق ۇلتتار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنەن ايىرىلدى. بۇعان مىسال چۋۆاشتار, كوميلەر, ياكۋتتاردىڭ تاعدىرى. اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «رەسەيدە ءبىر ميلليون قازاق بار, سوڭعى ءبىر عاسىردا ولار ءبىر اۋىز ولەڭ شىعارعان جوق, ءبىر سىرماق سىرعان ەمەس, ياعني رۋحاني بەدەۋلىككە ۇشىراپ وتىر» دەگەنى بار ەدى. مۇنىڭ سالدارى, سوڭعى ناتيجەسى تۇسىنىكتى.
اۋستراليالىق ابوريگەندەر دە وتارشىلدىق ساياساتتىڭ سالدارىنان ءوز مادەنيەتىنەن كوز جازىپ قالدى. مۇنداعى باستى ماسەلە ولاردىڭ ءداستۇرلى سالتىنىڭ بۇزىلۋى, ءتىل مەن ءدىننىڭ اۋىسقانىنان. قازىر ونداعى ابوريگەندىك تىلدەر توبى جويىلىپ كەتتى نەمەسە ءتىلدى قولدانۋشىلارىنان ايىرىلىپ قالدى. وسى جاعدايلاردان تۇسىنەرىمىز, مۇنداي قۇبىلىس ءبىر ۇلتتىڭ تەك رۋحاني تۇرعىدان عانا ەمەس, الەۋمەتتىك جانە ساياسي تۇرعىدان دا كوپتەگەن قيىندىققا تاپ بولاتىنىن دالەلدەي الدى.
اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ جوعارىداعى سوزىنە قايتا ورالساق, مۇندا تەرەڭ ماعىنا جاتقانى شىندىق. «سوڭعى عاسىردا ولار ءبىر اۋىز ولەڭ شىعارعان جوق» دەيدى. گاپ, مىنە, وسىندا. ياعني ءبىر حالىقتىڭ ءوز قاعىنان جەرىنۋىنىڭ تامىرى دا وسى. ولەڭ شىعارماۋدان ادەبيەتسىز قوعام قالىپتاسادى, ال سول قوعامدا ءومىر سۇرگەن ۇرپاقتىڭ باعىتى دا تۇسىنىكتى.
ادەبيەتسىز قوعام كوپ نارسەنى جوعالتادى. ياعني رۋحاني بەدەۋلىككە تاپ كەلۋ دەگەن ءسوز. ول جوعالتۋلاردىڭ ىشىندە ءتىل مەن ءدىن, سانا مەن وي, تەك پەن نەگىز, تاريح پەن مادەنيەت, بوستاندىق پەن ازاماتتىق ۇستانىم دەگەن قاسيەتتەر بار. مەيلى قاي تۇرعىدان ويلاساڭىز دا, مەنىڭ تۇسىنىگىمشە, شەكسپير, گومەر, دانتە, ءال-فارابي, ابايلاردى بىلىمگە قۇشتار قوعام ومىرگە اكەلدى جانە ءوز دەڭگەيىنە كوتەرە الدى. ەجەلدە جازبا ادەبيەتى بولماسا دا, فولكلور مادەنيەتى جاقسى دامىعان حالىقتار كوپ. سونىڭ ءبىرى – ءبىز. ال ءتول ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ ۇلان-عايىر دالامىزعا ءشول باسار سۋسىن بولعانىنىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار, جاڭاعى ء«بىر اۋىز ولەڭ شىعارۋ» مىندەتىن ول تۇستا اۋزى دۋالى, ءسوزى جۇيەلى جىراۋلار مەن ەل باستاعان تۇلعالار تۇسىنە الدى. ارتىنان سامساعان قول ەرتكەن باتىرلارىمىز ءومىردىڭ ءوزىن ولەڭمەن ورنەكتەسە, ۇيدەگى جارى سىرماق سىرىپ, سارى قىمىز ساپىرا ءبىلدى. تۇسىنە بىلگەنگە, وسىنىڭ ءبارى رۋحاني جەتىستىك.
ال جاڭا عاسىردا, جاھاندانۋ كەزەڭىندە ءوز مادەنيەتىمىز بەن ءتىلىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى قالاي ساقتاپ قالامىز دەگەن سۇراقتىڭ بار ەكەنىنە كوز جۇمبايمىز. رەسەي يمپەرياسىنىڭ, ودان كەيىن كەڭەستىك جۇيەنىڭ سالقىنى تيگەن ۇلت رەتىندە, قازىرگى كۇنى انا ءتىلىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداعان حالىق رەتىندە بىزگە دە سەرپىلىس كەرەك بولىپ تۇرعانى شىندىق. كيىز ءۇيدى مۇراجايدان تاماشالاپ, انا ءتىلىمىزدى اۋىل ءتىلى دەپ «باعالايتىن» ۇرپاقتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانى دا راس.
جويىلىپ بارا جاتقان تىلدەر تۋرالى زەرتتەۋلەر سوڭعى جىلدارى الەمدىك عالىمداردىڭ نازارىن اۋداردى. قازىرگى كەزدە الەمدە شامامەن 7 000 ءتىل بار, بىراق بۇۇ دەرەكتەرى بويىنشا ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى وسى عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن. امەريكالىق لينگۆيست گريگوري د.س.اندەرسون 2005 جىلى جويىلىپ بارا جاتقان تىلدەر ينستيتۋتىن قۇرىپ, دۇنيەجۇزى بويىنشا زەرتتەۋ توپتارىن جاساقتاعان.
ولار «Living Tongues» جوباسى اياسىندا الەمنىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىنداعى سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلۋ الدىندا تۇرعان تىلدەردى قۇجاتتاپ ۇلگەردى. قازىرگى قوعام اندەرسوننىڭ زەرتتەۋلەرى ارقىلى تىلدەردىڭ جويىلۋى تەك تىلدىك قانا ەمەس, مادەني, ەكولوگيالىق جانە عىلىمي اقپاراتتاردىڭ جوعالۋىنا اكەلەتىنىن ءتۇسىندىردى. بۇعان مىسال رەتىندە سىبىردەگى تىۆا حالقىن الۋعا بولادى. تىۆا ءتىلى جوعالۋدىڭ الدىندا تۇر, ويتكەنى ول تىلدە سويلەيتىندەر سانى از, جاڭا بۋىن بۇل ءتىلدى يگەرمەي, ءورىستىلدى بولىپ قالىپتاسقان.
اۋستراليانىڭ جەرگىلىكتى حالىقتارى ءوز تىلدەرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامالاردى, سونىڭ ىشىندە انا تىلىندەگى وقۋ كۋرستارىن ەنگىزدى. جويىلىپ بارا جاتقان تىلدەر الەمدىك مادەنيەت پەن ءبىلىمنىڭ اجىراماس بولىگى. جوعالعان ءاربىر تىلمەن بىرگە حالىقتىڭ تاريحى, دۇنيەتانىمى جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرى دە جويىلادى. عالىمدار مەن حالىقارالىق ۇيىمدار وسى تىلدەردى قۇجاتتاۋ, ساقتاپ قالۋ جانە ولاردى جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدە. تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ, تىلدەردى وقىتۋ باعدارلامالارى مەن مادەني مۇرانى قولداۋ شارالارى – جويىلۋ قاۋپىندەگى تىلدەردى ساقتاپ قالۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارى.
زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, افريكانىڭ ورتالىق ايماقتارىندا كوپتەگەن ەتنوستىق توپتاردىڭ تاريحي جىر-داستاندارى جوق. كوپتەگەن تايپالاردا تاريح اۋىزەكى تۇردە ساقتالىپ, تايپا كوسەمدەرىنىڭ اۋىزشا اڭگىمەلەرى مەن سالت-جورالعىلارى ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىلگەن. ولار وقيعالاردى جىرلارمەن ەمەس, بي, مۋزىكا جانە درامالىق قويىلىمدار ارقىلى باياندايدى. مىسالى, پيگمەيلەر نەمەسە بۋشمەندەر سياقتى حالىقتاردا كۇردەلى ەپيكالىق جىرلار نەمەسە ءداستۇرلى جىر-داستانداردان گورى ميفولوگيالىق اڭگىمەلەر باسىم. پولينەزيا مەن ميكرونەزياداعى كەيبىر حالىقتار وزدەرىنىڭ وتكەنىن كوبىنەسە اتا-بابالار تۋرالى اڭىزدار ارقىلى جەتكىزگەن, بىراق ولاردا ورتالىق ازيا نەمەسە ەۋروپا حالىقتارىنداعىداي قۇرىلىمدى ەپيكالىق جىرلار جوق. بۇل حالىقتار كوبىنەسە اۋىزەكى تۇردە جانە ءدىني راسىمدەر ارقىلى وتكەندەرىن ەسكە الادى. وسىنىڭ ءبارىن رۋحاني قۇلدىراۋعا اپارار جولدىڭ باستاۋى دەگىمىز كەلەدى.
