– ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىنىڭ تاريحىن جەتە تاني بىلگەن ادام ەلىنىڭ, جەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن دە بويىنا ءسىڭىرىپ وسەتىنى ءسوزسىز. ءوزىم اقمولا وبلىسىنىڭ تۋماسى بولعاندىقتان, قاسيەتتى تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە «قاراقويىن بولىسىنا قاتىستى كەيبىر ارحيۆ دەرەكتەرى», «قاشىرلى سىر-ساندىعى», «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى قازاقستاندىقتاردىڭ ەرلىگى – ارحيۆ قۇجاتتارىندا» سياقتى ەلەۋلى ەڭبەكتەردى, «شاھار شەجىرەسى» البومىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنعان جايىمىز بار. سونىمەن قاتار ارحيۆ جانىنان 2021 جىلدان باستاپ «ارحيۆ حابارشىسى» عىلىمي-كوپشىلىك, اقپاراتتىق-ادىستەمەلىك جۋرنالى شىعىپ كەلەدى. الايدا تۋعان ولكە تاريحىنىڭ تۇپكى تۇيتكىلدەرىن تۇگەل تارقاتۋ قازاق تاريحىمەن تۇتاسقاندا عانا ۇلتتىڭ جاسامپازدىق رۋحى ەكى ەسە اسقاقتايتىنىن ەسكەرسەك, ءوڭىر تاريحى تۋرالى ەڭبەكتەردى جالپى قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىمەن ساباقتاستىرا جۇرگىزگەندە عانا ءىسىمىز ناتيجەلى بولادى. ءاۋ باستا وسى سالاعا ءبىرجولا دەن قويۋىمنىڭ سەبەبى دە سودان.
– قاراقويىن-قاشىرلى اتاۋى ەلىمىزدەگى تاريحي كونە مەكەندەر قاتارىندا كوپ ۇشىراسا بەرمەيدى. جيناقتا بۇل ءوڭىر تۋرالى كەيىنگى ۇرپاق بىلە ءجۇرۋى ءتيىس قانداي دەرەكتەر بار؟
– جيناق حح عاسىر باسىندا اقمولا وبلىسى, اتباسار ۋەزىنىڭ قۇرامىندا بولعان قاراقويىن بولىسىنىڭ 20-جىلدارداعى تاريحىن ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندە باياندايدى. بۇل – استانا قالاسى مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتاۋلى №241, 244, 250-قورلاردى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قاراقويىن تاريحىنا قاتىستى تۇڭعىش رەت جارىق كورگەن تولىققاندى ەڭبەك. قاراقويىن دەپ وتىرعانىمىز – سارىارقا دالاسىنىڭ بەرەكەلى, شۇيگىندى ءبىر بولىگى, ال قاشىرلى – جان-جاعىن قالقالاپ, وسى ءوڭىردى باۋىرىنا قۇشىپ جاتقان تاۋ. بۇل تۋرالى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جامبىل ارتىقباەۆ ەگجەي-تەگجەيلى وتە جاقسى جازدى. «جيناققا ەنگەن قۇجاتتاردىڭ حح عاسىر باسىنداعى, سونىڭ ىشىندە اقمولا, اتباسار وڭىرلەرى تاريحىن زەرتتەۋگە دەن قويعان تاريحشىلار ءۇشىن ماڭىزى زور. ءبىزدىڭ تاريحنامادا, وكىنىشكە قاراي, بۇل كەزەڭ تولىققاندى زەرتتەلگەن جوق. بۇل ءداۋىردى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە الاش كەزەڭى دەۋگە بولادى. سەبەبى 1917 جىلدىڭ سوڭىندا قۇرىلعان الاشوردا ۇكىمەتى جانە ونىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي باستامالارى ءدال وسى كەزەڭدە جۇمىس ىستەپ تۇردى. كوپشىلىگى اراب ارپىمەن توتەشە جازىلعان قۇجاتتار حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنا دەيىن اتباسار ۋەزى قۇرامىندا بولعان قاراقويىن بولىسىنىڭ الاساپىران زامانداعى تاريحىنا ارنالعان. كەيبىر قۇجاتتاردىڭ اراسىنان ماڭىزدى دەرەكتەر كورىپ قالامىز. مىسالى, كەنەسارى زامانىندا قازاققا بەلگىلى بولعان اتاقتى اققوشقار-سايدالى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى سايدالى ۇلى نۇرحاميتتىڭ تاركىلەنۋى» دەي كەلىپ, بۇل جيناقتى تاريحشىلارعا ناقتى مالىمەت بەرەتىن دەرەك كوزى دەپ باعالادى.
– ءارحيۆتىڭ قازىرگى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى.
– مۇنداعى جۇمىس ءۇش باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. بىرىنشىدەن, قور ۇدايى تىڭ دەرەك, جاڭا قۇجاتتارمەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى. ەكىنشىدەن, قۇجاتتاردى زاماناۋي تالاپقا ساي دۇرىس ساقتاي ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى دەسەك, ۇشىنشىدەن, تاريحي مۇرانى پايدالانۋ اياسىنىڭ جىل سايىن كەڭەيە ءتۇسۋى كوڭىلگە قۋانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. مۇندا نەگىزىنەن استانا قالاسى اۋماعىنداعى بارلىق مەكەمەلەردىڭ قۇجاتتارى ساقتالادى. جىلىنا ورتا ەسەپپەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ عانا ەمەس, الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەن شامامەن 8 000-8 500 الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق, تاقىرىپتىق ساۋالدار كەلىپ تۇسەدى. باسقالاردان ءبىزدىڭ ءارحيۆتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, قالا بۇرىننان توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقاندىقتان جان-جاقتان جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن ادامدار كوپ بولعان. ولاردىڭ ءبىرازى كەيىن كوشىپ كەتتى. سول سەبەپتى فرانتسيا, گەرمانيا, رەسەي, بەلارۋس, يزرايل سياقتى ت.ب. شەت مەملەكەتتەردەن قۇجات ىزدەپ, سۇرانىس جاساۋشىلار از ەمەس. كەي جاعدايدا قالانىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردى ىسساپارلارعا شىعۋ, كورشىلەس ەلدەردىڭ قالاسىنداعى ارحيۆتەرمەن مەموراندۋم جاساۋ ارقىلى الىپ جاتامىز. ويتكەنى اقمولانىڭ ورتالىعى 1830 جىلعا دەيىن ومبى قالاسى بولاتىن. سول كەزەڭگە دەيىنگى اقمولانىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ بارلىعى ءالى كۇنگە دەيىن ومبى قالاسى مۇراعاتىندا ساقتاۋلى. رەسەيدىڭ زاڭى بويىنشا قۇجات تۇپنۇسقاسى باسقا ەلگە بەرىلمەيتىندىكتەن, تەك ەلەكتروندى كوشىرمەسىن عانا الامىز. بىراق بىزدە ونى ارنايى راستايتىن ءمورى بار, ياعني كوشىرمە تۇپنۇسقا ەسەبىندە سانالادى.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى شەتەلدەردەن قانشا تاريحي قۇجاتتىڭ كوشىرمەسى جەتكىزىلدى؟
– بىزدە قازىر سىرتتان كەلگەن تاريحي قۇجاتتارعا ارنالعان ارنايى قور بار. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنا وراي مەملەكەتتىك ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى شىعارماشىلىق ءىسساپارلار بارىسىندا شەتەل ارحيۆتەرىنەن اقمولا مەن وسى ءوڭىردىڭ تاريحىنا, جالپى ەل تاريحىنا قاتىستى 500-دەن استام قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىن جەتكىزىپتى. بۇل قۇجاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ومبى, ورىنبور, تۇمەن مۇراعاتتارىنان تابىلعان. ارحيۆشىلەر 2003-2007, 2010 جانە 2013 جىلدار ارالىعىندا 181 قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىن (1755-1920 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن) اكەلگەن. بۇلاردىڭ ىشىندە مىسالى, اقمولاعا 1870 جىلى جۇمسالاتىن قارجى كەستەسى, ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسىنە بايلانىستى ابىلاي سۇلتاننىڭ گەنەرال-مايور فون فراۋەندورفقا جازعان حاتى, ابىلقايىر حاندى ماراپاتتاۋ تۋرالى ورىنبور گۋبەرناتورى ي.نەپليۋەۆكە جولدانعان سەناتتىڭ جارلىعى, ابىلقايىر حان مەن بوپاي حانىمنىڭ گۋبەرناتور ك.تەۆكەلەۆكە جازعان حاتى, نۇرالى سۇلتاندى كىشى وردانىڭ حانى سايلاۋى تۋرالى, ابىلاي حاننىڭ انت قابىلداۋ تۋرالى حاتى, ابىلاي حاننىڭ ءولىمى مەن ءۋالي سۇلتاننىڭ ورتا جۇزگە حان سايلانۋى تۋرالى, كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءىس-ارەكەتىن باقىلاۋ ءىسى, اقمولا, ورال, تورعاي, سەمەي وبلىستارىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تانىستىرىلىمى, اقمولا وبلىسىنىڭ مارشرۋتتىق كەستەسى, وسى ءوڭىردىڭ شەكارالارى كورسەتىلگەن كارتالاردىڭ ۇزىندىلەرى سياقتى, ت.ب. كوپتەگەن تاريحي قۇجاتتار بار. ال تاتارستاننىڭ ۇلتتىق جانە ورتالىق مەملەكەتتىك تاريحي-ساياسي قۇجاتتاما مۇراعاتتارىنان جاڭگىر حاننىڭ ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنا ءۇش كىتاپتى سىيعا تارتۋى تۋرالى پروفەسسور ەردماننىڭ پىكىرى, ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ن.يلمينسكيگە جازعان حاتى, 1914 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن مۇسىلماندار سەزى, ورىس ءالىپبيىن شەت تىلدەرىنە قولدانۋ تۋرالى ەسەپتەر, سونداي-اق رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق ءارحيۆى مەن بەلارۋس ۇلتتىق ارحيۆىنەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىستى تىڭ ماعلۇماتتار, تالعات بيگەلدينوۆ, مالىك عابدۋللين, راحىمجان قوشقارباەۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ سياقتى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ جەكە قۇجاتتارى, پارتيزاندار قوزعالىسىنا قاتىسۋشى قازاقستاندىقتار تۋرالى دەرەكتەر جەتكىزىلگەن.
– ەلوردا ارحيۆىندەگى قاي قۇجاتتى ەرەكشە قۇندى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى؟
– مۇراعاتتاعى كەز كەلگەن قۇجات قۇندى سانالادى. الايدا سولاردىڭ ىشىنەن كوپ نازارىن اۋدارتاتىن ەكى-ءۇش قۇجاتتى ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – ەسىل وزەنى تۋرالى دەرەك. باتىس ءسىبىر اسكەري وكرۋگىنىڭ ينجەنەرلىك باسقارما باستىعى, پولكوۆنيك فيشەر 1877 جىلى 8 قىركۇيەكتە اسكەري قولباسشىعا جولداعان حاتى نەگىزىندە گەنەرال اديۋتانت كازناكوۆتىڭ وزەن سۋىنىڭ تاسۋىنان تونەتىن قاۋىپتى جاعدايدان قورعاۋ شارالارىن قابىلداۋعا بۇيرىق بەرگەنى تۋرالى دەرەكتەر ساقتالعان. ەكىنشىسى – 1832 جىلدىڭ 22 تامىزىندا وتكەن جيىندا قوڭىرقۇلجا قۇدايمەنديننىڭ اقمولا وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولىپ سايلانۋى تۋرالى قۇجات. بۇل تۇلعا تۋرالى ءالى كۇنگە دەيىن ەكىۇداي پىكىرلەر كەزدەسەدى. ايتسە دە تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ونىڭ اقمولا تاريحىنان الار ورنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. اعا سۇلتان كەزىندە يمپەراتوردىڭ قابىلداۋىندا بولىپ ء«سىبىر قىرعىزدارى رەسەي اسكەر قاتارىنا شاقىرىلماعان جانە الداعى ۋاقىتتا شاقىرىلمايدى» دەگەن حاتقا قول جەتكىزگەن ەڭبەگىن, حالىققا باسقا دا جەڭىلدىكتەر جاساتۋعا بارىنشا تەر توككەنىن, 1830 جىلى ءدال وسى جەردى قازاق دالاسىنىڭ ورتالىعى بولۋعا گەوگرافيالىق جاعىنان ىڭعايلى ءھام ءتيىمدى ەكەنىن بەلگىلەپ بەرگەن كورەگەندىگىن كەيىنگى ۇرپاق ەشقاشان ەستەن شىعارماۋعا ءتيىس. ءۇشىنشىسى, س.سەيفۋلليننىڭ قولى قويىلعان تاريحي قۇجاتتار دا اسا قۇندى مۇرالار ساناتىنا جاتادى.
– قۇندى قۇجاتتار قايدا جانە قالاي ساقتالادى؟
– قۇجاتتار ءبىر قالىپتى تەمپەراتۋرادا, ارنايى جاسالعان سورەلەر مەن ۇياشىقتاردا ساقتالادى. اسىرەسە, قاعاز تۇرىندەگى مۇرالار, فوتوسۋرەتتەر ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتەدى. ىلعالدىلىق رەجىمى جوعارى نە تومەن ءتۇسىپ كەتپەۋى كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا ب ۇلىنەدى. مۇنان بولەك قۇجاتتاردى قويۋ مەن رەتىمەن ورنالاستىرۋدىڭ وزىندىك ءتارتىبى قالىپتاسقان. قازىر قۇجاتتار بۇرىنعىداي اشىق-شاشىق كۇيىندە جاتپايدى, ورىندى كوپ المايتىن زاماناۋي جىلجىمالى سورەلەرگە قويىلادى. قوردى ساقتاۋعا قولايلى مۇنداي زاماناۋي ۇلگىلەر ماتەريالداردىڭ وڭتايلى ورنالاسۋىنا جانە پايدالانۋ كەزىندە بارىنشا ىڭعايلى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە قالا اكىمشىلىگى تاراپىنان كوپ قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2 قىركۇيەكتەگى حالىققا جولداۋىندا: «قازاقستان تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ەسەلەي تۇسۋگە ءتيىس. قازاقستان جاساندى ينتەلەكتىنى كەڭىنەن قولداناتىن جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى دامىتىپ جاتقان ەلگە اينالۋى ءتيىس» دەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ارحيۆتە قۇجاتتاردى ساندىق فورماتقا كوشىرۋ ءىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگە دەيىن 298 047 پاراقتان تۇراتىن 2 204 ساقتاۋ بىرلىگى تسيفرلاندىرىلدى, 654 ساقتاۋ بىرلىگى يندەكستەلىپ, «ااج ماا» اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىنە جۇكتەلدى, ال 73 ساقتاۋ بىرلىگى RFID بەلگىلەرىمەن كورسەتىلدى. مۇنداعى ماقسات جۇرتشىلىققا قۇجاتتاردى قولجەتىمدى ەتۋ بولاتىن. قورداعى مۇرالاردى بىرتىندەپ ساندىق فورماتقا كوشىرۋ سول ماقساتتىڭ ورىندالۋىنا كوپ سەپتىگىن تيگىزۋدە. بۇل ءىستى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا زاماناۋي تەحنيكالار دا الىندى.
– عالىمدار تاراپىنان تاريحي قۇجاتتارعا سۇرانىس كوپ پە؟
– مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق مۇراعات, باسقا دا زەرتتەۋ ورتالىقتارى ماماندارى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشىلارى بىزگە ءجيى باس سۇعادى. ويتكەنى ەل استاناسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى دايەكتى, ايعاقتى قۇجاتتاردىڭ دەنى تەك ءبىزدىڭ قوردا عانا ساقتاۋلى. جىل سايىن عىلىمي ەڭبەكتەردەن كەمىندە ءبىر جيناق شىعارۋعا مۇددەلىمىز. سول كىتاپتا عالىمداردىڭ ارحيۆ دەرەككوزدەرىنە سۇيەنگەن زەرتتەۋلەرى كورسەتىلەدى, ياعني مۇراعات قورىنداعى قۇجاتتارعا ءتىل بىتىرۋدە عالىمدارمەن ماقسات-مۇددەمىز ورتاق دەۋگە تولىق نەگىز بار. بولاشاق جاس عالىمداردى دايارلاۋ ماقساتىندا مەكتەپ, كوللەدج, ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن دە بىرلەسە جۇمىس ىستەيمىز.
– الدا تاعى قانداي تىڭ جوبالار ازىرلەنىپ جاتىر؟
– كەلەسى جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 80 جىل تولادى. سوعان بايلانىستى اقپاراتتىق بازا قۇرىپ, مايداندا ءىز-ءتۇزسىز جوعالعانداردىڭ, قازا تاپقان جاۋىنگەرلەر مەن كوزى ءتىرى ارداگەرلەردىڭ تولىق ءتىزىمىن ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن قولعا الىپ جاتىرمىز. مۇنىڭ ەرەكشەلىگى, بۇل تەك وسى وڭىرگە قاتىستى عانا قۇجاتتار بولادى. قازىردىڭ وزىندە كورشىلەس رەسەيدىڭ ارحيۆتەرىمەن كەلىسىمشارت جاسالىپ, جەكە قورلارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. مۇنىڭ ءبىر پايداسى, مايدانگەر اتا-باباڭىز تۋرالى مالىمەتتى ۇيدە وتىرىپ-اق سايتتان ىزدەپ تابا الاسىز. تاعى ءبىر تىڭ باعىت – كوپ قولدانىستا بولعاندىقتان سارعايىپ, كومەسكى تارتا باستاعان, ساپاسى تومەن قۇجاتتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە كوڭىل بولىنەدى. ولاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن ازىرلەپ, قاعازداعى قۇجاتتار ارنايى جابدىقتالعان ساقتاۋ جاشىكتەرىنە كوشىرىلەدى. تسيفرلىق جۇيە ارقىلى بازاعا ەنگىزىلگەن تاريحي مۇرالار ەلەكتروندى تۇردە ساقتالادى. مۇنان بىلاي كونە مۇرالار بۇرىنعىداي قولدان-قولعا ءوتىپ, زاقىمدالمايدى. ويتكەنى تۇپنۇسقانى كوز قاراشىعىنداي ساقتاۋ ارحيۆ ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى جۇمىس سانالادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»
