ءاليحان بوكەيحاننىڭ وشپەس ەرلىگى

ادامزات تاريحىنداعى اسا اۋىر كەزەڭ – ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بولعانىن الەم جاقسى بىلەدى. دۇنيە­جۇزىن اياقتان شالىپ, تراگەدياعا ۇشى­رات­قان قان مايدانعا قازاق ازاماتتارى رەسەي يمپەرياسى قورعانىس شەپ­تەرىن سالۋ ءۇشىن شاقىرىلدى. بۇل – پات­شا وكىمەتى قۇلاردان ءبىر جىلدان استام بۇرىنعى امالسىز جاعداي ەدى. سو­عىس­تىڭ اتى – سوعىس, مايداننىڭ اتى – مايدان. ءولىم-ءجىتىم, باسقا دا قيىن­­دىقتار بولماي تۇرمايدى. سوندا الاش كوشباسشىسى ءاليحان بو­كەيحان ءوزى باس بولىپ, وت پەن وقتىڭ اراسىنا تاياۋ جۇرگەن قانداستارىنا قامقورلىق ەتتى.

ءبىر جاعىنان, وسى ءبىرىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس رەسەي يمپەريا­سىنىڭ تاعدىرىن دا شەشىپ, ازاتتىققا ءىزاشار الاش اۆتونومياسى قۇرىلار كۇندى دە جاقىنداتتى. ۇلت زيالىلارىنىڭ اسىل ارمانى – ءتۇبى كەلەتىن بوستان­دىقتى قورعايتىن مايداندا شى­نىققان نەمەسە قارۋ ۇستاعان سارباز-ساردارلاردى قالىپتاستىرۋ ەدى. كەيىنگى الاش ميليتسياسى, الاش پولكى – سونىڭ جەمىسى.

حح عاسىرداعى تاريحىمىزدان ءمالىم, 1916 جىلدىڭ 25 ماۋسىمىندا ادامزات تاريحىنداعى العاشقى ەڭ زور قانتوگىس – ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ رەسەي يمپەرياسى جاعىنداعى باتىس (بەلارۋس), سولتۇستىك باتىس (ۋكراينا) جانە سولتۇستىك (لاتۆيا) مايداندارىندا قورعانىس شەپتەرىن قازۋ-سالۋ جۇمىسىنا «بۇراتانا حالىق» ەسەبىندە قازاقتان 19-43 جاستاعى ازاماتتارىن كۇشتەپ ايداۋ تۋرالى ورىس پاتشاسى ءىى نيكولايدىڭ جارلىعى شىقتى. جارلىق بويىنشا 1916-1917 جىلدارى ءتۇرلى دەرەك بويىنشا 150-دەن 300 مىڭعا تارتا قازاق جىگىتى اتالعان ءۇش مايداننىڭ تىلدارىنا وكوپ-بلينداج-ترانشەيا قازۋعا ايدالدى. كەڭەس ميفولوگياسى, «ۇيىمداسپاعان قارسىلىق» بولعانىن ەرىكسىز مويىنداسا دا, قازاق حالقىن سول جارلىققا قارسى «ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە» شىعاردى. كوتەرىلىسكە قارسى شىعىپ, حالىقتى جارلىققا مويىنسۇنىپ, بالالارىن قارا جۇمىسقا جىبەرۋگە ۇندەگەن الاش زيالىلارىن «پاتشالىق بيلىكتىڭ يتارشىلارى», «ۇلت ساتقىندارى» دەپ جەتپىس جىل بويى قارالاعانى دا راس. ال تاريحي اقيقاتقا كەلسەك, حالقىن جاھاندىق سوعىستىڭ ءۇشىنشى جىلىندا ابدەن قانسىراپ, جارالى ايۋدىڭ كەبىن كيگەن وتارشىل يمپەريانىڭ ز ۇلىمدىعىنان قورعاۋ ماقساتىندا ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ ۇشەۋى «الاشتىڭ ازاماتىنا» مىناداي ۇندەۋ جولدادى: «مىنە, دۇنيە جۇزىندەگى حالىقتاردىڭ كوبى سوعىسقا كىرىسىپ, قانعا بويا­لىپ, شارۋاسى كۇيزەلگەنىنە 2 جىل تولىپ, 3-نشىگە اينالدى... سول 2 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ حالىق مال شىعىنى بولماسا, باس شىعىنىن كورگەن جوق ەدى... وتان قورعاۋ ىسىنە كومەگى تيەر دەپ ءبىزدى جۇمىسقا شاقىرعان جارلىق شىقتى... ءبىزدىڭ جۇرتقا ايتاتىنىمىز: بۇعان كونبەسكە بولمايدى... كونبەيمىز دەۋشىنىڭ سۇيەنگەنى جانتاتتىلىك بولسا, سالىستىرىپ قارالىق: كونگەندە جۇرت قانداي اۋىرلىق بار, كونبەگەندە قانداي اۋىرلىق بار؟ كونگەندە شارۋاعا كەمشىلىك تە كەلەر, بارعان جىگىت قىساعا دا, بەينەتكە دە ۇشىرار, بىراق ەلدىڭ ىرگەسى بۇزىلماس (قىساعا ۇشىرار دەپ اۋرۋ-سىرقاۋدان بولعان قىسانى ايتامىز, ايتپەسە سولدات قىلىپ المايدى, سوعىستان ولمەيدى). كونبەگەندە كورەتىن اۋىرلىق: باعىنىپ تۇرعان حۇكىمەتتىڭ جارلىعىنان باس تارتساق, جاۋ جاعادان العاندا, باس قورعاپ ۇيدە قالامىز دەپ مەملەكەتكە قامشىمىزدىڭ ۇشىن بەرمەسەڭ, حۇكىمەت بىزگە قۇر وكپەلەپ قويماس, كۇش جۇمسار, ول كۇشتى زاكونعا سۇيەنىپ ىستەر».

الاش ارىستارى ۇندەۋدىڭ سوڭىندا بۇل سوعىس رەسەي يمپەرياسىن ءۇش عاسىردان استام بيلەپ-توستەگەن پاتشالىق بيلىكتى قۇردىمعا جەتەلەپ, قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق الاتىن مۇمكىندىگى تۋاتىنىن استارلاپ جەتكىزدى: «ال ەندى دۇنيە بۇل كۇيدە تۇرماس, بۇل سوعىس تا بىتەر. سول كەزدە اركىم قىزمەتىن باعالار. سوندا ەككەنى دە جوق, سەپكەنى دە جوقتار سىباعاعا ورتاق بولا الماس. تەڭدىككە, حاقىعا ورتاق بولايىق دەسەك, وسى باستان ءتۇبىن ويلاۋىمىز كەرەك. الماقتىڭ دا سالماعى بار».

1916 جىلدىڭ كۇزىندە 3 مايداننىڭ شەبىنە قازاق جىگىتتەرىنىڭ العاشقى تولقىنى اتتانعاندا, ءاليحان بوكەيحان باستاعان ۇلت زيالىلارى مەن پەتروگراد, ماسكەۋ, قازان, ت.ب. ۋنيۆەرسيتەتتەرى ستۋدەنتتەرىنىڭ توبى دا جىگىتتەردىڭ ىزىمەن مايدانعا اتتاندى. تاعى ءبىر توپ ستۋدەنت «قازاق» گازەتىنە: «قازاندا بار قازاق ستۋدەنتى قىزمەتكە الىنعان جاستارعا ءھام ولاردىڭ ۇيلەرىنە كوز قىرىن سالالىق دەگەن. الاشتان ادام شىقسا, كۇنى بۇگىن سوعىس مايدانىنا بار دەسە دە, ياكي, مۇنداعى جۇمىستى اتقارىڭدار دەسە دە, باسىمىزدىڭ بيلىگىن سول الاشتىڭ بالاسىنا بەردىك. ءبىزدىڭ بۇل قاۋلىمىزعا باسقا جەرلەردەگى وقىعان اقجۇرەك باۋىرلارىمىز دا قوسىلار دەگەن ۇمىتتەمىز. ەندىگى ءىس كوپتە, كوپتىڭ ىشىندە باسشى اعالا­رىمىزدا» دەگەن ۇندەۋلەرىن جاريالادى. مايدانداعى وقىعان جاستار ورىسشا بىلمەيتىن قازاق جىگىتتەرىنە ءتىلماش, نۇسقاۋشى, كەڭەسشى, قامقورشى بولدى. جىگىتتەر بەلارۋس, ۋكراينا جانە بالتىق تەڭىزى جاعالاۋىنداعى مايدان شەپتەرىندە ينجەنەرلىك-قۇرىلىس قوستارىندا وكوپ-بلينداج-ترانشەيا, ياعني قورعانىس شەپتەرىن قازدى, سوعىسقا قارۋ-جاراق, وق-ءدارى, جابدىق شىعاراتىن كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەپ, ورماندا اعاش كەسىپ, تەمىرجول, تەڭىز پورتتارىندا قارا جۇمىس اتقاردى. 150-دەن 300 مىڭعا تارتا قازاق ازاماتىنىڭ باسىم بولىگى قانتوگىسكەن رەسەي ارمياسىنىڭ قۇرا­مىندا, قالعان بولىگى – ءاليحاننىڭ ارقا­سىندا بۇكىلرەسەيلىك زەمستۆو وداعى­نىڭ قولاستىندا جۇمىس ىستەدى. ول تۋرالى ءاليحان «جۇمىسشىلار جايى­نان: كۇنباتىس مايدانىنان» اتتى ما­قا­لاسىندا: «17 دەكابىردە كۇنباتىس مايداننىڭ زەمسكي كوميتەتى باستىعى ۆ.ۆ.ۆىرۋبوۆ ءبىزدى ء(اليحان, مىرزاعازى, تەل, مۇسا, حاسەن) كۇنباتىس مايدانىنا شاقىردى. مۇندا 9 قوستا (رابوچايا درۋجينا) 12-13 مىڭ قازاق جىگىتى بار ەكەن. بۇل جىگىتتەر زەمگور قاراماعىندا. وسى 9 قوستاعى جىگىتتەرگە جاتاتىن جاي, ىشەتىن تاماق, ىستەيتىن ءىس, بۇل ىسكە حاقى بەرەتىن قازاق جىگىتىن باعىپ-قاعىپ, باس­قا­راتىن زەمگور بولادى», – دەپ جازدى («قازاق», 1917 ج. 27.01. № 215. – 3-4 ب.). 

وسىلايشا, ءاليحان باستاعان ۇلت زيا­لىلارى مەن ستۋدەنتتەر جىگىتتەردىڭ قارا جۇمىستا كيگەن كيىمىن, ىشكەن اسىن, اتقاراتىن جۇمىسىن, الاتىن تابىسىن, دەمالاتىن, جاتاتىن ورنىن, دەنساۋلىعىن قاداعالاپ, باعىپ-قاعىپ, قورعاپ ءجۇردى. مىسالعا, «قازاق»-تىڭ 1917 جىلعى 20 قاڭتارداعى سانىندا كەڭارال بالاسى دەگەن اۆتور: «ريگا قالاسىندا جۇمىس قىلىپ جاتقان 200 سارت, تاۋلىق ءھام ءبىز – ءبارىمىز 800 كىسىمىز, جۇمىس وڭاي. جۇمىسقا ەرتەڭگى ساعات 7-دە بارىپ, ساعات 12-دە تاماق ءىشىپ, ساعات 2-دە تاعى بارىپ, ساعات 6-دا قايتىپ كەلەمىز... ادرەسىمىز: دەيستۆۋيۋششايا ارميا, بەتوننىي زاۆود, 3-يا ينورودچەسكايا رابوچايا پارتيا, 5-يا سوتنيا.

16-نشى درۋجينانىڭ 120-سىنشى پارتياسىنداعى 1200 قازاق جىگىتىنە 24 دەكابىردە ءاليحان, ۋشيتەل مىرزاعازى ەسبول ۇلى, ماسكەۋ ستۋدەنتتەرى تەل جا­مان­مۇرىن, مۇسا سەيدالين, حاسەن بە­كەتايلار كەتىپ كەتتى», – دەپ جازدى.

جىگىتتەردىڭ سوعىس قيمىلدارىنا قا­تى­ساتىن ارميانىڭ ين­جەنەرلىك-قۇرى­لىس جا­ساقتارىندا ىستەيتىن­دەرىنىڭ: «دەيس­تۆۋيۋششايا ارميا, 1-يا ينجەنەرنو-سترويتەلنايا درۋجينا, 200-يا رابوچايا پارتيا, ءىى وترياد» دەگەن مەكەنجايلارىن «قازاق» گازەتى ارقىلى تۋعان-تۋىستارىنا حابارلاپ وتىردى. 

5 اقپاندا مينسكىدەن بەرگەن جەدەلحاتىندا ءاليحان بۇكىل­رەسەيلىك زەمسكى جانە قالالىق وداقتىڭ باتىس مايدان كوميتەتى قۇرامىنان «بۇراتانا ءبولىمىن» اشىپ, وعان ءوزى مەڭگەرۋ­شى بولعانىن حابارلادى. كەلەسى جەدەلحاتىندا ول بولىمگە قىزمەتكە قازاق پەن سارتتان اۋدارماشى, دارىگەر جانە فەلد­شەر شاقىردى. ءسويتىپ, الاش كوسەمى باسقاراتىن «بۇراتانا ءبولىمى» تەك «قالىڭ ەلى قازاعىنا» عانا ەمەس, قىرعىز, وزبەك, شۋباش, بۇريات حالىقتارىنىڭ بارلى­عىنا بىردەي قامقورشى بولدى.

كوپ ۇزاماي, ءاليحان, احمەت, مىرجا­قىپتىڭ الاش حالقىنا جولداعان ۇندەۋىن­دە استارلاپ ايتقان بولجامى تولىق اقتالىپ, اقپان توڭكەرىسى ءىى ني­كولاي پاتشانى تاقتان تايدىرىپ, بيلىك ۋاقىتشا ۇكىمەتكە جۇك­تەلدى. وسىلايشا, قازاق حالقى 1916 جىلعى «ۇيىمداسپاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ» ارقاسىندا ەمەس, الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ بەيبىت, بىراق قيان-كەسكى ساياسي كۇرەسىنىڭ ناتيجەسىندە وتارلىق بۇعاۋىنان قۇتىل­دى. ناۋرىز ايىننىڭ باسىن­دا ءا.ن.بو­كەيحاندى ادىلەت ءمينيسترى ا.كەرەنسكي جەدەلحاتپەن پەتروگرادقا شاقى­رىپ, بۇرا­تانا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشى قىزمە­تىن اسپانديار كەنجە ۇلىنا جۇكتەپ, ءوزى رەسەي استاناسىنا اتتانادى. پەت­روگرادتا وزىنە ۇسىنعان بىرنەشە مار­تەبەلى قىزمەتتىڭ ىشىنەن ۋاقىتشا ۇكى­­مەتتىڭ تورعاي وبلىسىنداعى كو­ميس­­سارى قىزمەتىن تاڭدادى. وسى­لاي­شا, ءاليحان بوكەيحان كەشەگى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارىنداعى تۇر­كىتىلدەس حالىقتار وكىلدەرىنىڭ ىشى­نەن ءبىرىنشى بولىپ بۇرىنعى پاتشا گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ قىزمەتىنە تاعايىندالعان تۇڭعىش ازاماتتىق كوميسسار بولدى.       

مۇستافا شوقايدىڭ جازۋىنشا, اق­پان توڭكەرىسىنىڭ ىزىنشە ورىنبوردا «تورعاي وبلىسى قازاقتارىنىڭ سيەزى» اتاۋىمەن 2-8 ساۋىردە وتكەن تۇڭعىش جالپىقازاق قۇرىلتايى جەر مەن جۇمىسشىلار ماسەلەسىن ءبىرىنشى كەزەكتە قارادى. «جۇمىسشىلار ماسەلەسى تۋراسىندا قۇرىلتاي مايدانعا قارا جۇمىسقا الىنعان قازاق جىگىتتەرىن دەرەۋ كەيىن قايتارۋدى, جۇمىسقا الۋدى دوعارۋ, جۇمىسقا الۋعا قارسى شىققانى ءۇشىن سوتتالعانداردى تۇرمەدەن بوساتۋدى, ەسكى بيلىككە قارسى كوتەرىلىسكە شىققانداردى سوت پەن اكىمشىلىك قۋدالاعان بارلىق ءىستى دوعارۋدى تالاپ ەتتى... قۇرىلتايدىڭ بۇل تالاپ-تىلەكتەرىن دە ۋاقىتشا ۇكىمەت ورىندادى», – دەپ ەسكە الادى م.شوقاي (شوقاي م. شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى. 12 توم. – الماتى: دايك-پرەسس, 2014. – ت. 9. – 245 ب.).

«قازاق» گازەتى مۇستافانىڭ ءسوزىن تولىق راستاپ, تورعاي وبلىسىنىڭ كوميسسارى ءا.ن.بوكەيحانعا ىشكى ىستەر مينيسترىنەن 21 مامىردا كەلگەن № 16712 جەدەلحاتىندا ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ 5 مامىردا قابىلداعان قاۋ­لىسى بويىنشا 1916 جىلعى 25 ماۋسىم جارلىعىمەن قارا جۇمىسقا الىنعان جۇمىسشىلاردىڭ ءبارى تەگىس ەلىنە قايتاتىنىن, ولار سوعىس ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن ءھام قارجىسىمەن وكرۋگ شتابى جاساعان تاسۋ بۇيرىعى بويىنشا قايتاتىنىن حابارلادى («قازاق». 1917. 27.05. № 231. – 1 ب.).

«قازاق» كەزەكتى: ء«بىر ەشەلون وزبەكتى باستاپ ستۋدەنت ءنازىر (تورەقۇل ۇلى) 20-سىنشى مايدا, ءبىر ەشەلون جالايىردى باستاپ مىرزاحان 21-ءىنشى مايدا, ءبىر ەشەلون سارتتى باستاپ شاھماردان قاپسالام 22-ءنشى مايدا ورىنبورلاتىپ ءوتتى. بۇلاردان باسقا باسشىلىق ەتىپ, قوستاناي جىگىتتەرىمەن حۇسايىن, ورال جىگىتتەرىمەن مۇسا (سەيدالى), اقتوبە جىگىتتەرىمەن تەل (جامانمۇرىن ۇلى), جەتىسۋ جىگىتتەرىمەن ءبىلال قايتقان حابارى دا باسقارماعا جەتكەنىن» حابارلادى («قازاق». 1917. 27.05. № 231. – 2 ب.).

گازەتتىڭ كەزەكتى سانى ازانباي سابەك ۇلىنىڭ قارقارالى جىگىتتەرىنىڭ اتىنان ءاليحان بوكەيحانعا ارناعان جۇرەكجاردى ءسوزىن جاريالادى: «بار­شا قازاق ازاماتى ءۇشىن مينسكىگە كەلىپ, بۇراتانا ءبولىمىن اشىپ, كۇنى-ءتۇنى دەمەي ۇيقىدان بەزىپ, كولىك تاپپاعان جەردە جاياۋ دا ءجۇرىپ, قازاقتىڭ قامىن جەپ, وتتان-سۋدان قورىقپاي, از-كوپ دەمەي, تاۋداي تالاپپەن گازەت باسىپ وتىرعان اعالارىنىڭ, جولداستارىنىڭ ءتىلىن الىپ, ەلدىڭ شەتى- جاۋدىڭ بەتى جەرگە قازاق باۋىرلارى ءۇشىن جانىن قيىپ, جات جەردە قىستاي باعىپ-قاعىپ, قورلىق-زورلىق كورسەتپەي, ءجون تانيتىن جول كورسەتكەن جاس ستۋدەنتتەرگە, ۋشيتەلدەرگە قايتا-قايتا باس ءيىپ, ء«تاڭىرى جارىلقاسىن!» تىلەدى» («قازاق». 1917. 03.06. № 232. – 2 ب.).

«قازاق» گازەتى ازانبايدىڭ مىنا ءسوزىن دە كەلتىرەدى: «وقىعان جاس قازاقتارعا ۇران شاقىرىپ, جۇمىسقا الىنعان باۋىرلارىنا باس-كوز بولۋعا باسشى بولعان ءاليحان مىرزانىڭ اتىنا ءبىر بەلگى قالدىرۋعا جاردەم جيىپ, ءبىر سەنىمدى كىسىنىڭ قولىنا تاپسىرىپ جاتىرمىز. جاساسىن ءاليحان! جاساسىن قازاق جاستارى! جاساسىن قازاق حالقى!» («قازاق». 1917. 03.06. № 232. – 2 ب.).

گازەت ء«اليحان اتىنا ستيپەنديا» اتتى ماقالاسىندا «قارقارالى ويازى, اقسارى, قۋكەنت, دەگەلەڭ بولىستارىنىڭ سوعىس مايدانىنان قايتقان 640 جىگىتىنەن باستىعى ازانباي مىرزا سابەك ۇلى ارقىلى جيىلعان 207 سوم», «ىرعىز ويازى, قابىرعا بولىسىنىڭ 8-ءىنشى اۋىل گراجدانسكي كوميتەتى ماجىلىسىندە تەلجان مىرزا شونان ارقىلى جيىلعان 103 سوم 70 تيىن», «سول وياز, سول بولىس 5-ءىنشى اۋىلدىڭ ادامدارىنان تەلجان مىرزا ارقىلى تاعى 97 سوم. قابىرعا بولىسىنىڭ بولوستنوي كوميتەتى اشىلاردا جيىلعان 66 سوم 80 تيىن. بارلىعى 474 سوم 50 تيىن. بۇرىنعىلارىمەن 2474 سوم 50 تيىن» اقشانى «قازاق» كەڭسەسىنە تاپسىرعانىن حابارلادى («قازاق». 1917. 24.07. № 237. – 4 ب.).

ءوز تاراپىنان «قازاق» گازەتى «كۇ­تىلمەگەن كوسەمدىك» ماقالاسىندا ءى جاھان سوعى­سىندا وت پەن سۋدىڭ اراسىندا وكوپ, بلينداج قازعان ينجەنەرلىك-قۇرىلىس قوستارىنىڭ 229-پارتياسىندا جۇ­مىس ىستەگەن جەتىسۋ وبلىسى قاپال ويازى­نىڭ 700 جىگىتى, تورعاي وبلىسى اقتوبە ويازىنىڭ 94 جىگىتى ءاليحان بوكەيحان اتىنا دەپ نە مەشىت-مەدرەسە, نە ستيپەنديا اشىلسىن دەگەن تىلەكپەن 2,5 مىڭ سوم جيىپ, ەلىنە قايتىپ بارا جاتقان مىڭباسىسى مىرزاحان تولەباي ارقىلى «قازاق» باسقارماسىنا تاپسىرعانىن جاريالادى. رەداكتسيانىڭ پىكىرى مىناداي: «2,5 مىڭ سوم اقشامەن مەشىت-مەدرەسە دە, ستيپەنديا دا اشىلمايدى. جۇمىسقا بارعان 794 جىگىتتىڭ ونان ارتىق جيۋعا س ۇلى جەتە تۇرىپ, جومارتتىعى جەتپەي قالعان جوق. ول - اقيقات نارسە. ولار مۇرىندىق بولىپ ءىس باستاپ, ارعىسىن الاش الدىنا سالىپ وتىر, وسى ەتكەن كوسەمدىگىنە دە كوپ راحمەت!».

ءارى قاراي «قازاق» باسقارماسى مەشىت-مەدرەسە پەن ستيپەنديا اشۋدى ۇسىنعان جىگىتتەردىڭ باستاماسىنا مىناداي وي ايتادى: «بۇلاردىڭ بۇل مۇرىندىق بولىپ وتىرعان ءىسى 300 جىل حالىقتىڭ قانىن سورعان رومانوۆتار قۇرمەتىنە دەگەن ءىس ەمەس, ياكي ولارمەن تاباقتاس بولىپ, تاياعىن سوققان مينيسترلەر, جاندارالدار قۇرمەتىنە دەگەن ءىس ەمەس, يا بولماسا قازاقتى سوگىپ-سوعىپ, مال ەسەبىندە باققان باسقا شەنەۋنىكتەر قۇرمەتىنە دەگەن دە ءىس ەمەس – بۇل ءىس قازاق جۇرتىن حالىق قاتارىنا سۇيرەپ, دۇنيە-بايگە تىككەن تىرشىلىك جارىسىنان قازاق تا جۇلدەسىز قالماۋىنا ءومىر بويى ونەرىن سارپ ەتىپ كەلە جاتقان «الاش ءاليحانى» بولعان ادامنىڭ قۇرمەتىنە دەپ ىستەلەتىن ءىس. حالىق ءىسىن سۇيەتىن قازاق بالالارى مۇنداي ورىندى يگىلىك ءىستى جۇمىسقا بارعان جىگىتتەرمەن جيعان 2,5 مىڭ سومىنا قاراتىپ قويماس. ءاليحاننىڭ جالپاق جۇرتقا ەتكەن ەڭبەگى جۇمىستاعى جىگىتتەر ءۇشىن ءبىر قىس ەتكەن ەڭبەگىنەن كەم دەپ ەشكىم ايتا الماس. از ۋاقىت ەتكەن ەڭبەگىن تانىمايدى دەپ تاعى ايتا المايمىز. ءاليحان اتىنا ارنالىپ ىستەلەيىن دەپ تۇرعان يگىلىكتى ىسكە اتسالىساتىن الاش ازاماتتارىنىڭ قىزمەتىنە «قازاق» باسقارماسى دايىن» («قازاق». 1917. 03.06. № 232. – 1 ب.).

رەسەيدەگى پاتشالىق بيلىك قۇلاعان­نان كەيىن, قازاق حاندىعى تاريح ساحناسىنان كەتكەن 1847 جىلدان اراعا 70 جىل سالىپ, حاندىق مەملەكەتتىڭ كەڭ-بايتاق جەرىن حالقىنا قايتارىپ الىپ بەرىپ, سول جەرگە قازاقتىڭ زاماناۋي ۇلتتىق مەملەكەتتىگىنىڭ ىرگەتاسى مەن تۋىن قايتا كوتەرەتىن 1917-1920 جىلدارى تاريحي مۇمكىندىك ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەن كوپ زيالىنىڭ ارمانى – ءاليحان ەڭبەگىن جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ جانە رەتىنە قا­راي ەسىمىن ۇلىقتاي ءبىلۋ ەدى. بۇعان كۋا – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ, ءارىپ تاڭىربەرگەن ۇلىنىڭ, كوكباي جا­نا­تاي ۇلىنىڭ ارناۋ ولەڭدەرى, سۇل­تان­ماحمۇت تورايعىر ۇلىنىڭ ء«الي­­حان­نىڭ سەمەيگە كەلۋى» ماقالا­سى, «اي­تىس» پوە­ماسى, ماعجان جۇ­ما­باي­دىڭ «ەپي­گرام­مالارى», قوشكە كەمەڭ­گەر­ ۇلىنىڭ «قازاق تاريحىنان» اتتى زەرت­تەۋى, سماعۇل سادۋا­قاس ۇلىنىڭ «اقاڭ­­نىڭ الدىندا» اتتى بايان­داماسى (ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جىل­دىعى 1923 جىلى ءوتتى), ت.ب. ەڭبەكتەر.

ءوز باسىم وسى امانتتى ناقتى ورىنداپ جۇرگەن جەكە كاسىپكەر, مەتسەنات ءابدىماجيت سىزدىقبەكتىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتايمىن. ول الاشتىڭ 90, 100 جىلدىق مەرەيتويلارىندا ءاليحاننىڭ وشپەس تاريحي, قايراتكەرلىك ەڭبەگىنە ارناپ ءال-ءفارابيدىڭ وتانى – وتىراردان باستاپ بىرنەشە وڭىردە عىلىمي جيىن, ءماندى باسقوسۋ ۇيىمداستىرۋعا مۇرىندىق بولدى. الاش كوشباسشىسى تۋرالى قازاقشا, ورىسشا, اعىلشىنشا زەرتتەۋلەردى جەكە كىتاپ ەتىپ جاريالاۋ ىسىنە ەلەۋلى دەمەۋشىلىك كورسەتتى. الاش بىرلىگى مەن ەل تۇتاستىعىنا ارناپ كادەسىي فورماتىندا پاننو-كىلەمشە دايار­لاتتى. سول وتىرار مەن ارىستانباب ورتاسىنداعى قازاقى اۋىلدا ءاليحان قۇرمەتىنە «الاش» پاركى مەن ستاديونىن ور­ناتتى. بۇيىرسا, بۇل باستاماسى جال­عا­سا بەرمەك. ماعجان ەلىنە ءا.بوكەيحان باستاعان ۇلت زيالىلارىنىڭ ونەگەسىن جەتكىزۋ جوباسى دا جۇزەگە اسپاق. بىزدىڭشە, مۇنداي ازامات قا­زاقستاندا سيرەك. سوندىقتان مەن عالىمداردىڭ اتىنان قايرات­كەر­لى­گىمەن, ادال ونەگەسىمەن قازاق ەلىنە ازات­­تىقتىڭ, مەملەكەتشىلدىكتىڭ وشپەس شى­راعىن جاعىپ كەتكەن الاش مۇراسىن قادىرلەپ, قاستەرلەپ جۇرگەن ازاماتتارعا ءتاڭىر جارىلقاسىن ايتامىن.

شۇكىر, ءبىز ازىرلەگەن ءاليحان بو­كەي­حاننىڭ 15 تومدىق شىعارمالار جيناعى پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆتىڭ جەكە كىتاپحاناسىنان اۋدان كىتاپحاناسىنا دەيىنگى نەگىزگى مادەني وشاقتاردىڭ بارىندە دە تۇر. ەندىگى بارشامىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز – وسى باي مۇرانى تاۋەلسىزدىك مۇراتىمەن بايلانىستىرىپ, ادىلەتتى قازاقستاننىڭ سان سالالى قاجەتىنە جاراتۋ. الەكەڭ ايتقانداي, «يگىلىكتى ءىس حالىق ءوزى قىزمەت قىلسا, ءوزى تالاپتانسا عانا ورنىنا بارادى».

سۇلتان حان اقق ۇلى,

ءاليحانتانۋشى, PhD