2009-2010 جىلدارى «استانا» جۋرنالىندا قىزمەت ىستەدىم, رەداكتسيادان ءۇش جۋرنال شىعاتىن, قازاق تىلىندە جانە ەكى قوسىمشاسى ورىسشا. ءۇش جۋرنالعا قاتار اتسالىستىم. باس رەداكتورى ماقسات ءتاج-مۇرات اۋەلى گەرولد بەلگەردەن, كەيىنىرەك اناتولي كيمنەن سۇحبات ال دەپ تاپسىرما بەردى. مەن تەك ادەبيەت تۋرالى, قوس جازۋشىنىڭ ءوز شىعارماشىلىعىنا قاراپ ينتەللەكتۋالدى سۇحبات جاسادىم. بۇل –مەنىڭ سۇيىكتى جانرىم. الماتىعا ىسساپارمەن گەراعاڭدى ىزدەپ باردىم, اۋەلى تەلەفونمەن كەلىسىپ الدىق. ول كىسى مەنى وقىپ جۇرەتىنىن ايتىپ, بىردەن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. العاشىندا قارلىعاش يسينا قۇربىمدى ۇيىنە ەرتىپ اپاردىم. داستارقانعا قازى قويدى, شاي بەردى. كەيىننەن جازۋشىنىڭ ۇيىنە بىرنەشە مارتە سوقتىم. جازۋشىنىڭ قۇداي قوسقان جۇبايى رايسا زاكيروۆنا ەكەۋى ارقاشان قوناقجايلىقپەن, جىلى شىرايمەن قارسى الاتىن. رايسا زاكيروۆنا گەراعاڭا بەك لايىق, دۇنيەگە كوزقاراستارى ۇقساس ادامدار بولىپ شىققانى قۋانتتى. كەيدە جازۋشىلاردىڭ ايەلدەرى ادەبيەتتەن, ونەردەن الشاق بولادى, رۋحى قابىسپايدى. بۇل ەكى جان – ءبىر-ءبىرىن ابدەن تاۋىپ قوسىلعان عازيز ادامدار.
مەندە گەراعاڭنىڭ 8 كىتابى بار. سونىڭ التاۋىن ءوزى بەرگەن. ءار كىتابىنا دەرلىك باۋىرمالدىقپەن, سونشا جاقىن تارتىپ, اۆتوگراف جازىپ بەردى. ءاربىر قولتاڭباسىندا گەراعاڭنىڭ مەيىربان جۇرەگى, جان جىلۋى, ادامدى بيىك باعالايتىن تەكتىلىگى تۇر.
گەرولد بەلگەر – XX عاسىردا قازاق ەلىندە بولىپ وتكەن الاساپىراندار مەن وزگەرىستەر تۋدىرعان, تاعدىر ايداپ, ەۋرازيانىڭ كەڭ دالاسىن جايلاعان كوشپەلى جۇرتتىڭ اسىل تۇياعى قازاق حالقىنىڭ سۇيىكتى ۇلى بولۋ ماڭدايىنا جازىلعان شىنشىل جازۋشى. شىعارماشىلىعىندا دەپورتاتسيالانعان نەمىس حالقىنىڭ تاعدىرى, نەمىس رۋحىنىڭ بيىكتىگى, ادام تاعدىرلارى تەرەڭ سۋرەتتەلگەن. اۋلەتتىك روماندار جازعان جازۋشى. كىتاپتارىندا اۆتوبيوگرافيالىق سيپات بار, ءوز بەينەسى, اياۋلى اتا-اناسى مەن تۋىستارى بار. قازاقتىڭ تەكتىلىگى بار, قازاقتىڭ باۋىرمال, ادامسۇيگىش حالىق ەكەنى انىق سۋرەتتەلگەن.
گەرولد كارلوۆيچ اسا ۇقىپتى, سەرگەك ادام بولاتىن. «رەزيۋمە» اتتى ورىس تىلىندە شىققان بيوبليوگرافيالىق ەسەپ كىتابىندا («عىلىم» باسپاسى, 2009) وزىنە قاتىستى, شىعارماشىلىعىن تۇگەندەيتىن 395 اتاۋ كورسەتىلگەن ەكەن.
ءوز باسىم «رازلاد» اتتى رومانىن ەگجەي-تەگجەي تالداپ جازدىم. «اكەم تۋرالى اڭگىمەلەر» پوۆەسىن دە تالدادىم. سۇحبات بەرگەندە مارجانداي قىلىپ, ساۋالدارىما جاۋاپتارىن ءوز قولىمەن جازىپ بەرگەن قولجازباسى مەندە مۇقيات ساقتاۋلى. رەليكۆيا دەپ سانايمىن. كومپيۋتەردى گەراعاڭ قالامادى, بىرەۋلەر سىيعا بەرگەن ەكەن, باسۋعا زاۋقى سوقپاعانىن ايتتى. ماشىڭكەسى بار.
گەرولد كارلوۆيچ بەلگەردىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ەكى ۇلكەن ەسسە جازدىم, ءبىرى – ينتەللەكتۋالدى ينتەرۆيۋ تۇرىندەگى ەسسە, ءبىرى – كلاسسيكالىق ەسسە جانرىندا. مىنە: 1) «منە دوروگ نىنەشني موي دەن…». ينتەرۆيۋ س گەرولدوم بەلگەروم. جۋرنال «استانا پليۋس», №6. 2009. بۇل سۇحبات ء«ماجنۇن جۇرەك» اتتى كىتابىما ەندى (2013); 2) «گەرولد بەلگەر. تەك پەن جاد», ەسسە. «قازاق ادەبيەتى», №46. 31.10.2014. بۇل ەڭبەگىم ء«سوز حيكمەت», اتتى كىتابىما كىردى, ء(«داۋىر» باسپاسى, 2016).
گەرولد بەلگەر شىعارماشىلىعىنا مەن ءالى تالاي ورالامىن.
بۇل كىسىنىڭ ءستيلى تازا رەاليستىك ستيل, كورگەنىن, تۇيگەنىن جازدى, ومىردەن الىنعان شىنايى وبرازدار جاسادى. كىتاپتارىنان سول ءداۋىردىڭ سۋرەتىن انىق كورە الاسىز. قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان ەدىل بويى نەمىستەرىنىڭ ءومىرى بەينەلەنگەن. ول ۋاقىتتا فرگ-دا قازاق جەرىندە نەمىس دياسپوراسى بار ەكەنىن بىلمەگەن دە بولار.
جاعىنۋدى, ءمۇلايىمسۋدى, مايموڭكەنى بۇل جازۋشى جەك كورەتىنى ءبىلىنىپ قالاتىن. مۇنداي ادامدار وتكەن عاسىردا تۋىپ, بۇل عاسىرعا جۇمباق قۇبىلىس بولىپ قالاتىن سياقتى. وتىرىكتى مالدانبايتىنى جازۋىنان سەزىلىپ تۇرادى. تۋعان نەمىس حالقىن سونداي سۇيەتىن قازاق پاتريوتى بولدى بۇل كىسى. قازاققا ءتان مىنەزدەرى دە انىق بىلىنەتىن. ولاي بولعانى دا شىنشىل جاراتىلىسىنان ەكەنى داۋسىز.
قازاقشا سويلەگەندە انشەيىن ءتىل ءبىلۋ ەمەس, ءتىلدىڭ سۇيەگىنە دەيىن, ۋىزىنان جارىپ وسكەن قانى قازاق, جانى قازاق تەرەڭدىكپەن تۇيسىنەتىن. نەبىر قازاقى ەسكى سوزدەردى توگىپ-توگىپ جىبەرگەندە قايران قالدىرادى. دۇنيەتانىمى اسا بيىك ادام. ەۋروپا, ورىس, قازاق مادەنيەتىن تەل ەمگەن.
ول بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, جالتاقتاماي سويلەيتىن سىيلى ازامات, قوعام قايراتكەرى بولاتىن. سونىڭ ءبارى شىعارماشىلىعىندا كورىنىس تاپتى. گەرولد كارلوۆيچتىڭ ءوز اكەسى كارل بەلگەر «دوم سكيتالتسا» اتتى رومانىندا, باسقا تۋىندىلارىندا بار, اناسى اننا داۆىدوۆنا, اعايىندارى جازۋشىنىڭ ءسۇيىپ جازعان كەيىپكەرلەرىنە اينالدى. بۇل ادامدار ادال ەڭبەكپەن ءومىر كەشكەن. سول تاڭبا بارلىق ءىس-ارەكەتىنەن, دۇنيەتانىمىنان تانىلادى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ ارداقتى اقساقالى گەرولد بەلگەر ماعان اق باتاسىن بەرىپ كەتتى. مەن ءۇشىن ول كىسىنىڭ ءار ءسوزى قىمبات. كەيدە تەلەفون ارقىلى پىكىرىن ايتاتىن. «كوكەناي مەن قالقامان» اتتى اڭگىمەم «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانعان سوڭ (22.11.2011 كۇنى) سويلەستىك. «اڭگىمەڭ وتە كوركەم دەڭگەيدە. وقىلۋى اۋىر, وتە تىعىز. مەن استىن سىزىپ, ەكى كۇن وقىدىم. باسقا بىرەۋ بولسا وقىماس ەدىم. ەتنوگرافيا, تاريح, ارحايزاتسيا, ەسكى سوزدەر كوپ. مەنىڭ نەمىس باسىما قابىلداۋ قيىن تۇستارى بولدى. اڭگىمەڭ ۇلگى بولارلىق. بىراق قازىرگى قازاق تۇسىنبەيدى», دەدى گەرولد كارلوۆيچ. ول كىسىنىڭ: «سەن تۋرالى پىكىرىمدى سۇحباتتارىمدا سالا بەرەمىن عوي», دەگەندەگى داۋىس ىرعاعى ءالى قۇلاعىمدا تۇرعان سياقتى.
نەمىس تىلىنە 4 اڭگىمەم اۋدارىلدى. ۇشەۋى جارىق كوردى. ەكى جيناققا ەندى. الماتىنىڭ گەتە ينستيتۋتىنىڭ جوباسىمەن, ستيپەندياسىمەن 2017 جىلدىڭ جازىندا ءبىر اي بەرليندە بولىپ كەلدىم. بۇل تۋرالى «بەرلين كۇندەلىگى» اتتى ەسسە «اق جەلكەن» جۋرنالىنىڭ 2018 جىلعى №4 سانىندا جارىق كوردى. گەراعاڭ ءتىرى بولعاندا بۇعان قاتتى قۋانار ەدى دەپ ويلايمىن.
گەرولد بەلگەر قازاق ادەبيەتى ءۇشىن تاۋ قوپارعانداي تەر توككەن ادام. مەملەكەتتىك ماراپاتتارى بارشىلىق. قازاق پروزاسىنىڭ تومدارىن تاۋ كوتەرگەن تولاعايداي ارقالاپ الىپ, كوز مايىن تاۋىسىپ, تۇپنۇسقادان اۋدارعانى قانداي عانيبەت. اۋدارما جانرىندا مول شارۋا تىندىردى, ءبىر ادامنىڭ ومىرىندەگى التىن ۋاقىتىن قازاق ادەبيەتىنە رياسىز قيدى. قازاق ادەبيەتىن ورىس تىلىندە جارىققا شىعارۋدا گەراعاڭنىڭ ورنى بولەك, اۋدارمانىڭ بۇكىل جۇگىن ارقالاعان جانكەشتى جازۋشى جالعىز ءوزى ءبىر ينستيتۋت اتقارا المايتىن ينتەللەكتۋالدى اۋىر ەڭبەكپەن اينالىستى.
ادالدىقتىڭ ونەگەسىن, تەكتىلىكتى گەرولد بەلگەردىڭ ءومىر سۇرگەن داعدىسىنان, كىسىلىك اسىل جاراتىلىسىنان كورۋگە بولادى. بىلايعى جۇرتتىڭ ول كىسىنى شىنداپ جاقسى كورەتىنى راس. وتە ادال, اسقان ءبىلىمدى, زيالى, ەڭبەكقور, شىنشىل بولۋ, ەكىجۇزدىلىكتى, ايارلىقتى مەنسىنبەۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن اسا بيىك قاسيەتتەر.
ايگۇل كەمەلباەۆا,
جازۋشى
