سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
«ەيدجيزم» ۇعىمىن العاش 1969 جىلى ەنگىزگەن اقش-تا ادامنىڭ قارتايۋىن زەرتتەيتىن ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى روبەرت نيل باتلەر: «ەيدجيزم – ادامدى نەمەسە ءبىر توپ وكىلدەرىن جاسىنا قاراي الالاۋ (ديسكريميناتسيا) نەمەسە ولار تۋرالى جاعىمسىز ستەرەوتيپ كوزقاراستا بولۋ», دەگەن انىقتاما بەرىپتى. ونداي ادام جەتەرلىك. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋىنە سەنسەك, جەر بەتىندە ءاربىر ەكىنشى ادام ەيدجيزم كوزقاراسىن ۇستانادى ەكەن.
اۋەلدە بۇل تەرمين تەك ەگدە جاستاعىلارعا قاتىستى ايتىلىپتى. ويتكەنى ەگدە كىسىلەر كارىلىك دەمەنتسياسى, ەسكىشىل كوزقاراسى, پسيحيكالىق, الەۋمەتتىك ەرەكشەلەگىنە قاراي ديسكريميناتسياعا ۇشىرايدى. ءتىپتى كەزىندە باتىس قوعامىندا ەيدجيزم ءتۇيىندى تۇيتكىلدىڭ بىرىنە اينالعان. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ زەرتتەۋى بۇل ماسەلەنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جاھاندىق دەڭگەيدە وزەكتى ەكەنىن العا تارتادى. ماسەلەن, بۇۇ-نىڭ 2020, 2021 جىلداعى باياندامالارىندا ەيدجيزم تاقىرىبى تالقىعا تۇسەدى. بۇۇ-نىڭ تاۋەلسىز ساراپشىسى كلاۋديا مالەر 2020 جىلعى قارت كىسىلەرگە قاتىستى بايانداماسىندا ەگدە ادامداردىڭ ەيدجيزمگە كوپ ۇشىراعانىن ايتادى. ساراپشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, پاندەميا كەزىندە قوعام ەگدە جاستاعىلاردى «اۋىر جۇك» رەتىندە كورە باستاعان, ولارعا مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك كومەك دۇرىس بەرىلمەگەن. ال 2021 جىلى جاريالانعان بايانداما اۆتورلارى بۇل ءۇردىستىڭ ءالى دە بار ەكەنىن انىقتاعان. ولار الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ەلدەردە قارت ادامدار جاسىنا قاراي ءجيى الالاناتىنىن مالىمدەگەن.
پسيحولوگ بالجان قاناپياەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەيدجيزمنىڭ تۇرلەرى كوپ, بىراق ادامدار ونى ومىرلىك تاربيەسىنە, وسكەن ورتاسىنا, سالت-داستۇرىنە بايلانىستى بايقامايدى.
– باتلەردىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنىپ ايتساق, ەيدجيزمنىڭ ءتورت ءتۇرى بار: ءبىرىنشى, دجەينيزم – ەگدە جاستاعىلاردى الالاۋ. مىسالى, ۇلكەن كىسىلەر كوبىنە جۇمىسقا ورنالاسقاندا قيىندىققا تاپ بولادى. بۇعان قوسا قوعامدا مەديتسينا كومەگى كەزىندە دە دجەينيزم بەلگىلەرى بايقالادى. «ورگانيزمى ەسكىردى, اۋرۋ ەمەس, قارتتىق قوي» دەگەن سياقتى سالعىرتتىققا سالادى. ەكىنشى, ەدالتيزم – جاستاردى الالاۋ. بۇل «جاستار كىشى بولعاندىقتان, ۇلكەندەرگە جول بەرۋى كەرەك» دەگەن يدەيانى مىندەتتەيدى. ءۇشىنشى, يۋۆەنال ەيدجيزم – كامەلەت جاسىنا تولماعانداردى الالاۋ. بۇعان كوبىنە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ پىكىرىن ەلەمەۋ, ويىمەن ساناسپاۋ نەمەسە ولاردى جەكە تۇلعا رەتىندە تانۋعا, ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرمەۋ جاتادى. ءتورتىنشى, حرونوتسەنتريزم – ۇرپاقتار اراسىنداعى كەمسىتۋ, كەيىنگى بۋىنعا كوڭىلى تولماۋ. ياعني «وي ءبىز كەزىندە وت ەدىك, قازىرگى جاستار وقىمايدى, ءبىلىمسىز, ءالجۋاز» دەگەن سەكىلدى اعا بۋىننىڭ وزىنەن كەيىنگىلەردى كۇستانالاۋى جاتادى, – دەيدى مامان.
شىنتۋايتىنا كەلسەك, ساراپشىنىڭ بۇل ايتىلعان ءسوزىنىڭ ىشىندە ءبارىمىز ءجۇرمىز. جاۋىردى جابا توقىپ قايتەمىز, وسى نارسەنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ قوعامدا ءورشىپ تۇرعانى بەلگىلى. ءبىر قاراعاندا بۇل ەلەۋسىزدەۋ, اسا زيانسىز قۇبىلىس سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا ونىڭ سالدارى سالماقتى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ادامنىڭ ەيدجيزمگە اۋەس بولۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – ىشكى پسيحولوگياسى, الەۋمەتتىك, ساياسي جاعدايلار, ناسيحات اسەر ەتەدى. دەگەنمەن ول ەيدجيزم بەيسانالى تۇردە جۇرەتىنىن ەسكەرگەن ءجون دەيدى. ادامنىڭ ىشكى قورقىنىشى ونى ەيدجيزمگە يتەرمەلەۋى مۇمكىن. مىسالى, ۇلكەندەر «قازىرگى جاستار ەشتەڭە بىلمەيدى, وقىماعان» دەپ جاتادى. ونىڭ بۇلاي ايتۋىنا ىشكى قىزعانىشى اسەر ەتۋى مۇمكىن, سەبەبى جاستار ونىڭ ورنىن تارتىپ الۋى ىقتيمال. ەكىنشىدەن, جاستار ويىن اشىق ايتادى, ۇلكەندەر بۇگەجەكتەيدى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, ەيدجيزم ادام دەنساۋلىعى مەن ءال-اۋقاتىنا زيان: ادامنىڭ پسيحولوگيالىق ساۋلىعى ناشارلايدى, قوعامنان وقشاۋلانادى, جالعىزسىرايدى, قارجى قاۋىپسىزدىگى تومەندەيدى, ءومىر ساپاسى ناشارلايدى, مەرزىمىنەن ەرتە بولاتىن ءولىم-ءجىتىم سانى ارتادى. ۇيىمنىڭ ستاتيستيكاسىنا سەنسەك, دۇنيە جۇزىندەگى دەپرەسسياعا قاتىستى 6,3 ميلليون جاعداي ەيدجيزممەن بايلانىستى ەكەن. ەيدجيزم جىنىس, ءناسىل, مۇگەدەكتىك سياقتى باسقا دا ستەرەوتيپتەرمەن بىرىككەندە, جاعداي ودان ءارى ۋشىعا تۇسپەك.
ماسەلەن, الەمدە 10 ميلليوننان استام فوبيا بار ەكەن. سونىڭ ءبىرى – گەرانتروفوبيا, ياعني قارتايۋدان قورقۋ. قارتتىقتان ۇرەيلەنەتىندەر كۇيزەلىسكە ەرتە ۇشىرايدى. ال جۇيكە جۇقارىپ, ءتان مەن جاننىڭ جارالانۋىنان كەلەتىن كەسەل بارىمىزگە ءمالىم. وعان اسەر ەتەتىن نارسە شاۋ تارتقان ادامداردى قوعامنان كۇرەسىنگە يتەرۋ سەكىلدى ارەكەتتەر ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. مۇنداي مەرەز ءبىزدىڭ قوعامدا دا ءجيى ۇشىراساتىنىن جازۋشى, جۋرناليست شارحان قازىعۇل تارقاتىپ ايتىپ بەردى.
– ءبىزدىڭ قوعام – جەر بەتىندەگى ەڭ قىزىق قوعام. الپىس جاستان اسقان ادامداردى سىيلايدى. بىراق وتىرىك سىيلايدى. اۆتوبۋستا ورىن بەرۋى مۇمكىن. دەگەنمەن سەنى كۇنىڭ ءبىتىپ بارا جاتقان ادام رەتىندە سانايتىنىن كوزىنەن وقىپ تۇراسىڭ. جالپى, قوعامدا ادامداردى جاسىنا قاراي ءبولۋ قاعيداتى مىندەتتى تۇردە ديسكريميناتسياعا الىپ كەلەدى. بۇل – ارينە, ەيدجيزمنىڭ ناق ءوزى. قازىر كوپتەگەن بايلىق, بارلىق, بيلىككە سەمىرگەن جىگىتتەر جاقتىرماعان جاسى ۇلعايعان ادامىن «وسى ءبىر شال دا ابدەن شارشاتىپ ءبىتتى» دەپ قاعىتىپ سويلەيتىن بولدى. ايتارى جوق, الىمساقتان ۇلكەندى سىيلايتىن ۇلتتىڭ سالت-ساناسى سۇيىلىپ بارا جاتقانى وسىندايدا انىق كورىنەدى. وتكەندە تاكسيدە كەتىپ بارا جاتىپ جۇرگىزۋشى جاس جىگىتپەن سوزگە كەلىپ قالدىم. وزىمشە جول سىلتەپ ەدىم. تۇسىنگىسى كەلمەدى. اكىرەڭدەپ شىعا كەلدى. ابايلاماي: «ويباي-اۋ, قاراعىم-اۋ, مەن اكەڭدەي اداممىن عوي» دەپ قالىپ ەدىم, «سەن – مەنىڭ اكەم ەمەسسىڭ, اكەمدە شارۋاڭىز بولماسىن» دەپ قاق ماڭدايىمنان ءبىر-اق قونجيتتى. وسىنداي كىشىگىرىم ەيدجيزمنىڭ ەلەمەنتتەرى بىزدە وتە كوپ. ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ جاتقىم كەلمەيدى. جالپى, ءوز باسىم جاستارعا جاسىمدى بۇلداعاندى جاقسى كورمەيمىن. ءبىر رەت بايقاۋسىزدا اۋزىمنان شىعىپ كەتكەندە ەستىگەنىم اناۋ. سوندىقتان دا ەيدجيزمنىڭ ەلەمەنتتەرىن ءبىزدىڭ قوعامعا ەكسپورتتاپ وتىرعان – ادامداردىڭ ەگويزمى. ءالتۋريزمنىڭ اۋىلى ءالى الىس سياقتى, – دەيدى جازۋشى.
قالامگەردىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, قازىر قوعامدا ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جوعالىپ بارادى.
– قازاقتا ەلدىڭ ءبارى اتام زاماننان ايتىپ وتىراتىن ءسوز تىركەسى بار: ء«وز بالاڭدى وسكەنشە, نەمەرەڭدى ولگەنشە باعاسىڭ». وسى قاعيداتتاي كورىنەتىن ماقالدى ەندى وزگەرتەتىن ۋاقىت تۋدى: ء«وز بالاڭدى وسكەنشە, نەمەرەڭدى ونگەنشە, شوبەرەڭدى ولگەنشە باعاسىڭ». ءبىر ادامنىڭ ۇزاق ءومىر سۇرگەنىنەن ەشتەڭە وزگەرمەيدى. ال جالپى ۇلت ۇزاق ءومىر سۇرۋگە قۇلشىنسا, ونىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز. الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ كوپ بولۋى كەيىنگى تولقىن ىنىلەرگە – مول تاجىريبە. ۇلت بولاشاعى ەڭ الدىمەن ۇرپاقتار تاجىريبەسىمەن ولشەنەدى. ساپالى ۇرپاق ساباقتاستىعى ءتورت ۇرپاق بىردەي ءومىر سۇرگەندە قالىپتاسادى. سوندىقتان دا ءتورت ۇرپاقتىڭ بىرگە تاتۋ تۇرۋىنىڭ ەڭ باستى العىشارتى – ۇرپاقتار ەگويزمىنەن ارىلۋ. ەڭ الدىڭعى ۇرپاق وكىلدەرى ابىزعا اينالسىن. ەڭ بولماسا, اۋىلدىڭ اقساقالى نە ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىعىپ تۇرعان ءۇيدىڭ قارياسى بولۋعا قۇلشىنسىن. ەل اعالارى ەرتەڭىمىزدى تەرەڭنەن قوپاراتىن ويشىل اقىلشىمىز بولىپ, امان ءجۇرسىن. جاس جىگىتتەرىمىز جارقىلداپ ءجۇرىپ تاۋ قوپارسىن. بالدىرعاندارىمىز الدىڭعى ءۇش ۇرپاقتىڭ الاقانىن بىردەي سەزىنىپ ءوسسىن. سول كەزدە ءبىز ەيدجيزمدى جەڭىپ شىعامىز, – دەيدى جازۋشى.
ارينە, پارادوكسالدى ويلاۋدىڭ شەبەرى شارحان ۇستازىمىزدان بۇل جونىندە اسىرىپ بىردەڭە ايتۋ قيىن. ويتكەنى ول ماسەلەنىڭ شەشىمى ۇلتتىق تۇسىنىكتەگى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى دەيدى. ال وركەنيەتتى تۇرعىدا مۇنىڭ زاڭدى جاعىن دا قاراستىرۋ ارتىق بولماس پا ەكەن دەيمىز. ويتكەنى كەي ەلدەردە ەيدجيزممەن كۇرەسۋدە قۇقىقتىق شارا قولدانۋدى قولعا العان ەلدەر دە بار. مىسالى, اقش-تا 1967 جىلدان بەرى 40 جاستان اسقان ادامداردى جۇمىسقا الاردا ديسكريميناتسيا جاساۋعا قاتاڭ تىيىم سالاتىن زاڭ بار. ال نيدەرلاندتا ادامداردى جاسىنا قاراي الالاماۋ ماقساتىندا ۆاكانسيالارعا پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى. ەۋروپالىق وداقتا جۇمىسپەن قامتۋ كەزىندە تەڭدىككە قاتىستى ديرەكتيۆا بار. ءتىپتى كورشىمىز رەسەيدىڭ ەڭبەك كودەكسىندە ۇلت, ءناسىل, جىنىس سياقتى ەرەكشەلىكپەن قوسا, جۇمىسقا ورنالاسۋ كەزىندە جاستى كەمسىتۋگە بولمايتىنى ناقتى جازىلعان. ياعني زاڭدا جۇمىس بەرۋشى بوس جۇمىس ورنى تۋرالى حابارلاندىرۋىندا قانداي جاستاعى قىزمەتكەردى جۇمىسقا العىسى كەلەتىنىن جازۋعا تىيىم سالىنعان.
ال بىزدە ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنىڭ 14-بابى, 2-تارماعىنا سايكەس, تەگىنە, الەۋمەتتىك, لاۋازىمىنا, م ۇلىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, ءدىني كوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعداياتتار دا ەشكىمدى الالاۋعا بولمايدى. دەمەك قوعام اراسىنداعى الالاۋدىڭ بۇل ءتۇرى دە كونستيتۋتسياعا قايشى ارەكەت.
قورىتا ايتقاندا, قازىر قوعامدا جىك-جىككە ءبولىنۋ, ءبىر-ءبىرىن الالاۋ سەكىلدى ەل تۇتاستىعىنا سىنا قاعاتىن قىرسىز ارەكەت كوپ. ونىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولماسا كەرەك. جاسىنا قاراي الالاۋ, اسىرەسە ۇلكەنگە دەگەن قۇرمەتتىڭ ازايۋى – ەلدىگىمىزگە سىن. ويتكەنى ۇلتتىڭ ۇزاق جاساۋى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىمەن بايلانىستى ەكەنىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز.
