ايتالىق, موڭعوليادا كەيىنگى جىلدارى وتكىزىلىپ جۇرگەن كوشپەلىلەر ويىنىنىڭ شىعىنىن تۇگەلىمەن تۋريستەر كوتەرەدى. وسىدان 25 جىل بۇرىن العاش ۇيىمداستىرىلعاندا دا مەملەكەتتەن مۇلدە قاراجات بولىنبەگەن ەكەن. جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ سالت-ءداستۇرى – كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ ءبىر بولشەگى. قىران باپتاپ, اڭعا شىعاتىندار كوپ. كوشپەلى ءومىردىڭ شىنايى كورىنىسىن الەۋمەتتىك جەلىدەن كورگەن تۋريستەر بۇل جاققا بىرتىندەپ قىزىعۋشىلىق تانىتا باستايدى. سودان سوڭ بايان-ولگەيدەگى جەرگىلىكتى قۇسبەگىلىك وداعى مەملەكەتكە جىل سايىن بۇركىتشىلەر فەستيۆالىن وتكىزىپ تۇرۋ تۋرالى ءوتىنىش جاسايدى. مەملەكەت قولداۋ كورسەتىپ, ارنايى قاۋلى قابىلدايدى. بۇگىندە جىل سايىن 2 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلەتىن ءىس-شارا وسىلاي باستاۋ الىپتى.
مۇندا كەلگەن ءاربىر تۋريست 30–50 دوللار تولەپ كىرەدى. نەلىكتەن 30–50 دوللار؟ ويتكەنى بيىل بايان-ولگەيدەگى بۇركىتشىلەر تويى ەكى جەردە ءوتتى. ولگەيگە جاقىن بۇعىتى اۋماعىنداعى جارىستى قۇسبەگىلەر وداعى ۇيىمداستىرسا, سارىكول جايلاۋىنداعى سايىستى موڭعوليانىڭ ىشكى تۋريستىك كومپانياسى وتكىزدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, 25 جىل بويى قازاقتار وتكىزىپ كەلە جاتقان ءىس-شاراعا تۋريستىك كومپانيالار دا مۇددەلىلىك تانىتا باستاعان. سەبەبى تۋريستەر موڭعولياعا تەك بۇركىتشىلەر تويىندا عانا ەمەس, جىل ون ەكى اي بويى ارىلمايدى.
بۇل جاقتاعى كوشپەلىلەر تويى تاۋدىڭ ەتەگىندەگى جازىق دالادا وتەدى. قىراندى دا بۇركىتشىلەر شامامەن 40–50 مەترلىك بيىكتىكتەن ۇشىرادى. V دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىنىندا موڭعوليالىق بۇركىتشىلەر تاۋدا ۇشاتىن بۇركىتتەردىڭ جازىقتى جاتىرقاعانىن ايتقان ەدى. ايتسا ايتاتىنداي ايىرماشىلىق بار ەكەن. بۇعىتى تويىنا قىران باپتايتىن ەلۋگە جۋىق جەرگىلىكتى قازاق قاتىستى. جالپى, بۇعان دەيىن بۇركىتشىلەر فەستيۆالى التاي, ساقساي, تۇلبا سياقتى بىرنەشە سۇمىندا دا بولعان. ولارعا باسى 200, سوڭى 300-دەي تۋريست كەلىپتى.
تويدا تۇيە, تاي جەتەكتەپ, ءتىپتى بۇركىتىن باۋىرىنا باسىپ الىپ, ناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەن بالالار كوپ. تاي, نە تۇيەگە وتىرىپ اۋدەم جەردى ءبىر اينالىپ كەلسەڭىز, 10 000 توگروگ, ءبىزدىڭ اقشامەن 1 400 تەنگە. ال تۋريستەر بالالاردى قىزىق كورگەنى سونشالىق, قوسىمشا قول اقىلارىن دا بەرىپ جاتىر. بۇعان ءبىزدىڭ دە ءىشىمىز جىلىدى. ويتكەنى جەرگىلىكتى حالىق تۋريستەردىڭ ارقاسىندا جۇمىس تاۋىپ, كەيبىرى كاسىپ تە جۇرگىزىپ جاتىر.
ءوزىن مۇحاممەد دەپ تانىستىرعان بالا بۇركىتىن بيىك قۇزدان بەلىنە ارقان بايلاپ ءجۇرىپ, ءوزى الىپتى. بۇل – جاسى نەبارى ون تورتتەگى بالانىڭ ارەكەتى. «تابىلتاي دەگەن جەرگە اعام ەكەۋمىز باردىق. ۇيادا ەكى بالاپان بولدى, بىرەۋى سارشا ەكەن. ال ءبىز ۇرعاشىسىن الدىق. قازىر بۇركىتىم ءبىر جاستا», دەيدى.
سايىستىڭ ەكىنشى كۇنى سارىكول جايلاۋىندا دا بۇركىتشىلەر كوپ بولدى. كورەيالىق بانكتىڭ جارناماسىنا تۇسكەن ءايمولدىر دەگەن بۇركىتشى قىزدى وسى جەردە كوردىك. بۇركىتشىلەر اراسىنداعى جالعىز قىز بۇركىتشىنى فوتوعا ءتۇسىرىپ, اڭگىمەگە تارتقان تۋريستەردىڭ قاراسى مول.
بايان-ولگەيدەگى كوشپەلىلەر ويىنىندا ءبىزدى ەرەكشە تاڭعالدىرعانى – كەز كەلگەن موڭعول ازاماتىنىڭ قازاقشا سويلەي جونەلەتىندىگى. جەرگىلىكتى حالىق «موڭعول» دەگەن ءسوزدى مۇلدە قولدانبايدى. سىيلاستىقپەن «ۇلكەن اۋىلدىڭ ادامدارى» دەيدى. سونداي ءبىر ۇلكەن اۋىلدىڭ ادامى, تازا قازاقشا سويلەپ تۇرعان دوربەت بايرا اعامىزبەن تانىسىپ, بۇعى مۇيىزىنەن جاسالعان اسىقتارىن كورىپ تاماشالادىق. جالپى, قالقالار اسىقتى بۇعىنىڭ مۇيىزىنەن جاساسا, دوربەتتەر تۇيەنىڭ سۇيەگىنەن جونىپ جاسايدى ەكەن. حالقىمىز اسىق جىلىكتەگى دايىنىن جينايتىنى بەلگىلى. ول اسىقتارمەن سالىستىرعاندا بۇعىنىڭ مۇيىزىنەن جاسالعان اسىق كىشكەنتاي, اپپاق.
بايرا گۋنزە ۇيىمداستىرىپ تۇرعان اسىق ويىنىنا كەز كەلگەن ادام قاتىسىپ, جۇلدەلى اقشالاي سىيلىق ۇتىپ الۋىنا بولادى. «قازىردىڭ وزىندە 27 ادام تىركەلدى, ونىڭ ىشىندە قازاق, ۋرانقاي, ءوبىر موڭعول, تىۆالار بار», دەيدى اعامىز. جالپى, تۇركى تەكتەس حالىقتار ىشىندە اسىق ويىندارى ءارتۇرلى وينالادى. بۇل جەردە بايقاعانىمىز, ورتاڭعى ساۋساقپەن شەرتىپ وينايدى ەكەن. تاعى ءبىر قىزىعى, موڭعوليادا قىستا مۇزدىڭ ۇستىندە اسىقتى سىرعاناتىپ وينايتىن ۇلتتىق چەمپيونات وتەدى ەكەن. 5–6 جىلدان بەرى ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان جارىسقا تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ بارلىعى قاتىساتىن كورىنەدى.
دوربەت بايرا گۋنزە – ولگەيدىڭ تۋماسى. قازاقشا جاقسى ءبىلۋىنىڭ دە سەبەبى وسىندا. بالاباقشاداعى 35 قازاق بالانىڭ ىشىندەگى 5 موڭعول «قازاق» بولىپ شىعا كەلدىك دەپ قالجىڭدايدى. اڭگىمە بارىسىندا نوعونوردا قىزىقتى كۇندەردى بىرگە وتكەرگەن ومىربەك ساقاي دەگەن دوسىنا سالەم ايتتى. پاۆلودارعا كوشىپ كەتكەلى ساعىنىپ جۇرگەنىن دە ايتىپ قالدى.
جالپى, كوشپەلىلەر ويىنىن قاي ەل ۇيىمداستىرىپ, قاي جەردە وتكەنى ماڭىزدى ەمەس. ونىڭ اۋقىمى تۋريستەردىڭ قانشا كەلگەنىمەن دە ولشەنبەيدى. بىزدەگى كوشپەلىلەر ويىنىنان تۇسكەن پايدا جۇمسالعان قاراجاتتان 20 ەسەگە از بولدى. تۋريستەردى نەبىر بەينەجازبالار ءتۇسىرىپ, الدىن الا شاقىرىپ كەلتىرگەن سياقتىمىز. بىراق ولاردىڭ قايتا قايىرىلىپ سوعۋى ەكىتالاي. سەبەبى كوشپەلى مادەنيەت كۇندەلىكتى ومىرىمىزدەن الشاقتاپ كەتكەن. ال موڭعوليادا كوشپەلىلەر ويىنىنىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرىپ وتىرعان – جەرگىلىكتى قازاقتار. ويتكەنى ولار ءالى دە ەجەلگى تۇرمىس-سالت, ادەت-عۇرىپتان الىستاعان جوق. كۇندەلىكتى تىرشىلىگى جايلاۋدا مال باعىپ, اراسىندا ساياتشىلىق جاساۋمەن ءوتىپ جاتىر. ءتىپتى شاعىن قالالاردا تۇراتىنداردىڭ ۇيىنە بارساڭىز دا قابىرعادا كەستەلى تۇسكيىز, كيگەندەرى شاپان, قازاقى جەلەتكە. قازىر تۋريستەر تاراپىنان قىزىعۋشىلىق, سۇرانىس بولعان سوڭ, تۇسكيىز, قارساق تىماق, شاپان تىگۋدى قولعا العان. ونىڭ ىشىندە زاماناۋي ۇلگىدە تىگىپ ساتاتىندار كوپ. كوشپەلىلەر ءومىرىن ناسيحاتتاۋدا كىمنىڭ كوشى وزادى, ونى ۋاقىت كورسەتەدى. ال ءبىز جازىق دالادا, جايلاۋدا وتكەن ءارى تۋريستەر تامسانىپ تۇرىپ, تاماشا باعا بەرگەن بۇل كوشپەلىلەر ويىنىنان عاجاپ اسەر الدىق.
سەرىكگۇل سۇلتانقاجى,
جۋرناليست
بايان-ولگەي ايماعى
