قارجى نارىعىنداعى قاتاڭ شارا

حالىقارالىق ساراپشىلار دەرەگىنە سۇيەنسەك, ءبىزدىڭ بانكتەر رەسۋرسقا باي ەلدەر ىشىندەگى كوپ پايدا تاباتىن بانكتەر ساناتىنا جاتادى. سوندا دا بانكتەر بەرەتىن نەسيەسىنىڭ 70%-ى – تۇتىنۋشىلىق نەسيە.

– قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىندەگى ارىپتەستەرىمىز بيىل تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردىڭ ءوسۋ قارقىنىن ءسال باسەڭدەتۋگە كومەكتەسەتىن بەلگىلى ءبىر شارالاردى ەنگىزدى. ءبىز بيىل جىل سوڭىنا دەيىن قابىلدانعان شارالاردىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن تالداۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز,  ەگەر ولار جەتكىلىكسىز دەپ ەسەپتەسەك, وندا ءبىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋدىڭ تىم جىلدام وسۋىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ماكروپرۋدەنتسيالدىق قۇرالدارمەن كونترتسيكلدىك شارالاردى باستاۋعا بولادى. ەندى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ولار بىزگە تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەندىرۋدىڭ ءوسۋىن ءبىرشاما باسەڭدەتۋگە كومەكتەسۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز, – دەدى  ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اقىلجان بايماعامبەتوۆ.

سونىمەن قاتار ا.بايماعامبەتوۆ «كۋرسيۆكە» بەرگەن اقپاراتىندا قازىر­دىڭ وزىندە قابىلدانعان شارالار تۇتى­نۋشىلىق نەسيەلەردىڭ ءوسۋىن تەجەۋگە جەتكىلىكتى بولۋى مۇمكىن دەگەن توسىن جاڭالىق ايتتى. سوعان قاراعاندا قاتاڭ شارالار قاراستىرىپ جاتقان كورىنەدى.

– مۇمكىن تۇتىنۋ نەسيەلەرىنىڭ ءوسۋىن ازايتۋ ءۇشىن قابىلدانعان شارالار جەتكىلىكتى بولار. جاقىندا اگەنت­تىك تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر بويىن­شا شەكتى مولشەرلەمەنى, ءتيىمدى جىل­دىق مولشەرلەمەنى 10 پايىزدىق تار­ماققا تومەندەتكەنىن بىلەسىزدەر, بۇل دا تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋدىڭ تارتىم­دىلىعىن ازايتادى, – دەدى ول.

ەسكە سالا كەتەيىك, «ARRFR» تامىز ايىندا كەپىلسىز بانكتىك قارىزدار بو­يىنشا جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مول­شەرلەمەسىن جىلدىق 56%-دان 46%-عا دەيىن تومەندەتتى. دەگەنمەن بانكتەر ءالى كۇنگە دەيىن بيزنەستى نەسيەلەندىرۋگە ق ۇلىقسىز ەكەن-مىس.

توراعا ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر قار­جىلاندىرۋدىڭ ءۇش نۇسقاسىن تاڭداي الادى. ءبىرىنشىسى – ۇكىمەتتى نەسيەلەۋ, ياعني مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋ. ءۇشىنشىسى – بيزنەستى نەسيەلەۋ, وعان سالىق سالىنادى, بىراق مارجاسى تومەن.

– سوندىقتان ءبىز قازىر ۇكىمەتپەن مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردان قانداي سالىق الۋ قاجەت ەكەنىن تالقىلاپ جاتىرمىز. كەم دەگەندە, بۇل ءىس – بانك­تەر العاشقى ەكى نۇسقانى عانا ەمەس, ءۇشىنشى نۇسقانى تاڭداۋعا, ياعني بيزنەستى نەسيەلەندىرۋگە كوبىرەك كوڭىل بولۋگە ىنتالاندىرادى, – دەدى ۇلتتىق بانك وكىلى.

ايتپاقشى, ۇلتتىق بانك بازالىق ينفلياتسيانى 2025 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 5% دەڭگەيىندە بولجاپ وتىر. الايدا جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگياسى, سۋ جانە باسقا دا رەتتەلەتىن قىزمەتتەردەگى تاريفتەردىڭ ءوسۋىن ەسكەرسەك, ءسال جوعارى بولۋى مۇمكىن.

– تاريفتىك ينفلياتسيا كەلەسى جىلى ەو-نىڭ سوڭعى 12 ايىندا 20-30% قۇرايدى, تاريفتەر سياقتى رەتتەلەتىن قىزمەتتەردى قامتىمايتىن بازالىق ينفلياتسيا جىل سوڭىنا قاراي 5%-عا جاقىندايدى, – دەپ ءتۇسىندىردى بايماعامبەتوۆ جۋرناليستەرگە.

قورىتا كەلسەك, ۇلتتىق بانك ءداستۇرلى تاسىلدەردى قولدانا وتىرىپ, اقشا-نەسيە ساياساتىن قاتاڭداتۋعا تىرىسادى.

ال ساراپشى باۋىرجان ىسقاقوۆ بولسا, بانكتەرگە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن كەز كەلدى دەگەن ويىنان تانعان ەمەس.

– بانكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان وسى ۋاقىتقا دەيىن قوماقتى قاراجات قۇيىلدى.  مىسالى, 2009 جىلى 10 ملرد دوللاردان استام كومەك كورسەتىلدى, تەڭگەنىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن 6 ملرد دوللار اقشا ءبولىندى. ءتىپتى بانكتىڭ قايتا قۇرىلىمداۋ ۇدەرىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاردەمدەستى. وسى تۇرعىدان قارايتىن بولساق, «بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى» دەگەن تۇ­سىنىك بار, ياعني مەملەكەت كەرەك ۋاقىتتا بانكتەرگە كومەكتەسىپ, داعدارىستان شىعۋعا جاعداي جاساسا, ولاردىڭ دا ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەسى ارتۋى كەرەك. ەگەر بانكتەر بولاشاعىن ەلمەن بايلانىستىرسا, بۇل ولارعا ۇلكەن مۇمكىندىك. ۇكىمەتتىڭ بيزنەستىك ورتاعا, ين­ۆەستيتسيالىق كليماتقا جاساپ وتىر­عان جاعدايى ءبىز سەكىلدى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردەن اناعۇر­لىم جوعارى. ەكونوميكا دامىعان سايىن بانكتەردىڭ دە كاسىبى ورلەي تۇسەتىنىن ۇعىنۋ كەرەك. سول ارقىلى حالىقتىڭ تولەم قابىلەتتىلىگى ارتىپ, قايتارىلماي جاتقان قارجىنىڭ دا قايتارىلۋى تەز بولادى, – دەگەن پىكىردە.

مىسالى, ەۋروپادا بانكتەردىڭ ەكونوميكاداعى قارجىلاندىرۋ ۇلەسى – 55-60%. ال اقش-تا 80%-عا دەيىن بارادى. بۇل – بانكتەر ەكونوميكاعا نەسيە بەرە وتىرىپ, قانشاما الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشەدى دەگەن ءسوز. جاڭا جۇمىس ورىندارى, كاسىپورىنداردىڭ اشىلۋى ارقىلى بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن قۇرايتىن سالىقتىق بازانى قالىپتاستىرادى. ينفلياتسيانىڭ تەجەلۋىنە, نارىققا تولەنەتىن نەسيە قارجىسىنىڭ تومەن­دەۋىنە دە اكەلەدى.

– تۇتىنۋشىلىق نەسيەدەن گورى ەكونوميكانى, بيزنەستى نەسيەلەندىرەتىن قارجى كوزدەرىن قاراستىرۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن بيزنەستىڭ دە, حالىقتىڭ دا ۇسىنىسى ەسكەرىلىپ, زاڭدا قاراستىرىلعانى دۇرىس. زاڭدا ۇلتتىق مۇددە ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى قاجەت. سونداي-اق باسەكەلەس ورتا بولىپ, حالىقارالىق بانكتەردىڭ دە ۇلەسى ارتۋى كەرەك. جاقسى ناتيجە باسەكەدەن عانا تۋادى, ال ول ءوز كەزەگىندە ساپاعا اكەلەدى. قورىتا ايتقاندا, ەكونوميكانى دامىتاتىن قانداي نەسيەلەر بار, سونىڭ بارلىعى «بانكتەر تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلۋى كەرەك, – دەيدى ساراپشى.